Naxçıvan Muxtar Respublikası
Mədəniyyət Nazirliyi













MƏQALƏLƏR
      Qədim Naxçıvanın ərazisində yayılmış yallılar müxtəlif adlarla tanınır və onların hər birinin adı hər hansı hadisə, rəvayət və əfsanələrlə əlaqəlidir. Məsələn, “Üçpəncə”, “Turacı” və sair kimi yallıların adları bəzi əfsanə və rəvayətlərdən götürülüb.

NUHÇIXAN xəbər verir ki, bu sözləri AZƏRTAC-a müsahibəsində AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aytən Cəfərova deyib.

“Üçpəncə” yallısı necə yaranıb?

“Üçpəncə” yallısının meydana gəlməsi ilə bağlı rəvayətə diqqəti çəkən Aytən Cəfərova bildirib ki, qədim zamanlarda bir kəndli meşədə odun yığarkən ayının pəncəsinin üç barmağı üzərində gəzdiyini görür. Ayının pəncəsinin dördüncü barmağı yaralı olduğu üçün ayağını qaldıraraq hərəkət etməyə başlayır. Bu hərəkət rəqsi xatırladır. Kəndli gördüyü hərəkətlərin təsiri ilə “Üçpəncə” yallısını “kəşf edir”. Şərur rayonunun kəndlərində də “Üçpəncə” yallısı geniş yayılıb. Yaşlı nəslin nümayəndələri tərəfindən oynanılan rəqs ağır və sürətli tərzdə icra olunur.

“Xanbəzəmə” mərasimi və ya “İlanvarı”dan “Qənimo” yallısına aparan “yol”

Müsahibimiz qeyd edib ki, Naxçıvanda yallılar el şənlikləri ilə yanaşı, müxtəlif mərasimlərdə də ifa edilir. Novruz bayramı zamanı Ordubad rayonunda “Xanbəzəmə” mərasimi təşkil olunur. Bu mərasimdə yallı rəqsinin icrası mütləqdir. Belə ki, burada müxtəlif yallı növləri ifa olunur, onlardan biri də yaşlı nəslin “İlanvarı” adlandırdığı yallı növüdür. “İlanvarı” yallısında bəzi oyun elementləri görünməkdədir. Oyundakı bu xüsusiyyətlərə diqqət edək: Yeddi-səkkiz gəncdən ibarət iki sıra düzülür. Hər sıradakı insanlar qollarını bir-birinin çiyinlərinə keçirərək yallıya başlayırlar. Hər qrupun başında yallıbaşı durur. O, əlində çubuq saxlayaraq oyun zamanı sırasını pozanları cəzalandırır. Bu çubuğa “vən” deyilir (Vən – qabığı ağ, sərt meşə ağacıdır). Beləcə oyun başlanır. 1-ci yallı qrupu əyilərək 2-ci yallı qrupunun hər hansı bir üzvü ilə digər üzvünün arasından keçməyə çalışır. Keçərkən qrup üzvlərinin cibinə əl ataraq pul və ya cibdə olan hər hansı bir əşyanı götürməyə çalışırlar. Sonda “oğurlanan” əşyalar ortaya qoyulur. Kimin daha bahalı əşya götürdüyü müəyyən olunur. Əşyanı götürən əşya sahibindən “Qənimo” yallısının təkbaşına ifasını tələb edir. Bu tələb yerinə yetirildikdən sonra əşya sahibinə qaytarılır, əks halda əşya ərazidə yaşayan kasıb və ehtiyacı olan kimsəyə bağışlanır. Bunlar ətrafda oyunu seyr edən tamaşaçıların gözü qarşısında icra olunur. Onu da qeyd edək ki, bu yallı kişilər tərəfindən ifa edilir. Qadınlar isə oyunu müşahidə edərək nəticənin necə olacağını izləyir, hansı yallı qrupunun qələbə çalacağını öz aralarında müzakirə edirlər.

Cibdən dəsmal çıxdısa...

AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı digər bir yallının da oyun ünsürləri ilə cilalandığını vurğulayaraq qeyd edib ki, burada yenə 7-8 nəfərlik 2 qrup təşkil olunur. Qruplar bir-biri ilə pantomim hərəkətlərlə deyişirlər. Birinci qrupun 1-ci oyunçusu cibindən dəsmal çıxarır. Mütləq o biri qrupdan da qarşılıq olaraq dəsmal göstərilməlidir. 2-ci oyunçu, məsələn, cibindən telefon çıxararsa, o biri qrup da telefon çıxararaq qarşılıq verməlidir. Beləcə oyuna müxtəlif əşyalar əlavə olunur. Nəticədə, cibindən qarşılıq əşya çıxarmayan qrup məğlub sayılır. Bu yallıdakı hərəkətlərə, əyilib əl-ələ tutaraq rəqsetmə növünə Türkiyənin Qars vilayətində ifa olunan “Toyuqbarı” adlı yallıda da rast gəlinir. Həm də yallıda bu hərəkətlər, yəni qrup üzvlərinin əyilərək o biri qrup üzvlərinin arasından keçməsi Şumer gil lövhələr üzərinə də həkk edilib. Belə ki, tarixi eradan əvvəl 3000 ilə dayanan həmin lövhə Nineviyada tapılıb. Buradakı halay rəqsinin eyni hərəkətlərinin müasir dövrümüzdə Qars və Qars ətrafında icra edilən “Timur ağa” halay rəqsinin hərəkətləri ilə eyni olduğunu görürük.

Savə aşıqları tərəfindən icra edilən 11 Kələki yallısı

Aytən Cəfərova deyib: “Qədim türklərin yallıları haqqında Türkiyənin tarixçi-etnoqrafı Kazım Mirşam və müasir dövrümüzdə fəaliyyət göstərən etnoqraf Haluk Tarcan geniş bilgilər veriblər. Bu gün Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində – Lənkəranda, Biləsuvarda Şahsevənlərin ifa etdikləri yallılar hələ də yaşadılır. Ordubad rayonunun Kələki kəndinin adı ilə bağlı 11 Kələki yallısı kimi Savə aşıqları tərəfindən icra edilir. M.Vəliyev söyləyir ki, Şahsevənlər oğuzların ayrım tayfalarıdır. Bəzi mənbələrdə Şahsevənlərin Səfəvilər dövründən olduqları söylənilir. Şahbuz rayonunun Qışlaq, Ordubad rayonunun Ağrı kəndlərində bu tayfanın yaşadığı haqqında məlumat var. 1590-cı ilin məlumatına əsasən “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri” kitabında bu tayfanın həmin kəndlərdə yaşadığı göstərilir”.

“Odlu”, “alovlu” və ya “günəşli”

Yallının etimologiyası haqqında elmi ədəbiyyatda müxtəlif mülahizələrin olduğunu qeyd edən filologiya üzrə fəlsəfə doktoru bildirib ki, Mirəli Seyidova görə, yallı “al”, “uca”, “qadir”, “qüdrətli” sözlərindən yaranıb. “Qırmızı”, “al-qırmızı”, “al” sözləri Azərbaycan dilində alov, od-alov tərkibini ifadə edir. Alim bu sözün ilkin variantının “yal” olduğu qənaətinə gəlir. “Yallı” sözünün də əsası yal+od, yal+lı alov+lu, od+lu, günəş+li deməkdir. Ehtimal ki, qədim azərbaycanlılar odun, alovun şərəfinə həmin rəqsdən istifadə ediblər.

“Belə ehtimal etmək olar ki, məşəl ətrafında dövrə vuran insanların mərasim prosesinə kökləndiyi məqamlarda yallı meydana gəlib. Başqa bir izaha görə, alov ətrafında dövrə vurub əl-qol hərəkətləri edən insanlar qırıq-qırıq səsləri də tələffüz edirdilər”, – deyən Aytən Cəfərova qeyd edib ki, həmin səslər get-gedə hecalara, sonradan da sözlərə çevrilib. “Yallı” sözünün də məhz belə meydana gəldiyini güman edirik. Məsələn, yal, yal-la, yol-lu, yel-li. Bu fikirlər professor Füzuli Bayata məxsusdur.

Yallının Qobustan izləri

Füzuli Bayata görə, ilk formasının alay və ya allı (buradan da halay və ya yallı) olduğu bilinən bu oyunun ən qədim qayaüstü təsvirinə Qobustanda rast gəlirik. Altayda, Baykal gölündə mərasim oyunlarını əks etdirən təsvirlər də, çox güman ki, halay və ya yallı oyunu ilə bağlıdır. Çünki bu təsvirlərdəki oynayanların düzülüşü, əl-ələ və ya qol-qola oynamaları, yarımdairə şəklində durmaları onu halayla, yallı ilə əlaqələndirməyə əsas verir. Ancaq qeyd olunmalıdır ki, alay həm də türk ordu strukturunda döyüşçü dəstəsinə verilən addır. Kişilərin oynadığı halay da qədim türklərin savaş sənətini, döyüş taktikasını əks etdirir. Burada oyunun şeir, fəlsəfə, mərasimlər, xalq təbabəti və nəhayət, hərb sənəti ilə bağlılığını da xatırlatmaq yerinə düşər. Qeyd edək ki, bir halay adam, çoxlu insan mənasında işlədilir. O halda halayın – yallının fəlsəfəsində türklərin musiqili, rəqsli döyüş məşqini əks etdirən ayin – oyun olduğu qənaətinə gəlmək olar. Belə ki, yalnız kişilərin oynadığı cəngi rəqsi, əsasən, kişilərin oynadığı çovqan, gökbörü, cirit oyunları da, əslində, bir savaş, savaşa hazırolma oyunudur. Qobustandakı qavaldaş da mahnılı rəqsin oynanılması üçün nəzərdə tutulub. Halayın məzmununun dəyişməsinə baxmayaraq, quruluşunda qədimlik qorunub. Belə ki, halayda xorla mahnı oxumaq, rəqs etmək və ritmi əl çalmaqla və yırğalanmaqla tutmaq hələ də qalmaqdadır.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı qeyd edib ki, bir çox növü müxtəlif inanc və etiqadlarla bağlı olan yallılar müasir dövrümüzdə ritmik rəqs sistemini zənginləşdirən oyun elementləri ilə əhatələnərək rəqs ifaçılığında yaşayır. Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, bu, kütləvi rəqslər bir tərəfdən də qədim türklərin mərasim oyunları olub. Həmin oyunlar müxtəlif dövrlərdə fərqli adlar daşıyıb və daha çox məlum olanı, təbii ki, kökləri eradan əvvəlki dövrlərə qədər gedib çıxan yallılardır.

Naxçıvanın üç incisindən biri - Şərur yallıları

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov deyib: “Naxçıvanın üç incisi bizim üçün xüsusilə əzizdir: Əshabi-Kəhf, Gəmiqaya və Şərur yallıları. Biz bu inciləri qoruyub saxlamalıyıq”.

Ali Məclis Sədrinin qayğısı ilə Naxçıvanda yallı sənətinin inkişafı sahəsində kompleks tədbirlər görülüb, yallılar ilk dəfə nota köçürülüb, onun əsasında “Naxçıvan-Şərur el yallıları” kitabı nəşr olunub.

Şərur yallıları xalqımızın tarixi, etnoqrafiyası, mərasimləri, mifoloji inancları, adət-ənənələri və ifaçılıq mədəniyyəti ilə sıx bağlı şəkildə inkişaf edib. Gəmiqayada daş üzərində həkk olunan kütləvi rəqs elementləri Naxçıvanda yallı sənətinin çox qədim tarixə malik olduğundan xəbər verir.

Sevindirici haldır ki, 2018-ci ilin 26 noyabr - 1 dekabr tarixlərində Mavriki Respublikasının paytaxtı Port Luis şəhərində UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin növbəti 13-cü sessiyasında qəbul edilən qərarla “Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri” UNESCO-nun Təcili Qorunma Siyahısına daxil edilib. Bununla da Şərur, ələlxüsus “Köçəri” yallısını öz adına çıxmağa çalışan Ermənistanın “Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri” nominasiyasına qarşı təxribat xarakterli cəhdlərinin qarşısı birdəfəlik alınıb, növbəti dəfə bu ölkəyə layiqli cavab verilib.

Qədim diyarımızda çoxəsrlik xalq sənəti qorunub yaşadılır

“Qədim köklərə malik milli musiqi tariximizdə özünəməxsus yeri olan yallı sənətinin Naxçıvanda yaşadılması və təbliği istiqamətində əhəmiyyətli işlər görülür. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Şərur yallıları haqqında” 2018-ci il 24 dekabr tarixli Sərəncamı muxtar diyarımızda yallı sənətinin tədqiqi, təbliği və qorunmasına göstərilən dövlət qayğısının bariz təzahürüdür”, - deyən Aytən Cəfərova diqqətə çatdırıb ki, həmin sərəncamın icrası istiqamətində görülən ardıcıl işlər, həmçinin muxtar respublikada keçirilən “Yallı” festivallarının keçirilməsi milli dəyərlərimizin yaşadılması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Həmin festivallarda, həmçinin digər tədbirlərdə “Tənzərə”, “Xələfi”, “Köçəri”, “Baharı”, “El yallısı”, “Hoynəri”, “Üç ayaq”, “Tirməşal”, “Qənimo”, “Söylə”, “Tello” kimi yallı və digər rəqslərin mükəmməl ifası bundan sonra da bu çoxəsrlik xalq sənətinin qorunub yaşadılacağına, layiqli təbliğinə zəmanət verir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
07.01.2020


      Artıq başa çatan 2019-cu il Naxçıvan teatrı üçün də son dərəcə əlamətdar və yaddaqalan oldu. Belə ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2009-cu il 7 fevral tarixli Sərəncamına uyğun olaraq 22 may-19 iyun tarixlərində “Xalq teatrlarının muxtar respublika festivalı” keçirildi. Festival çərçivəsində maraqlı tamaşalar təqdim olundu. Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı Xaqani Əliyevin “Ehsan xan Kəngərli” tarixi dramını səhnələşdirib, görkəmli dramaturq Cəlil Məmmədquluzadənin anadan olmasının 150 illik yubileyi ilə əlaqədar ədibin əsərləri əsasında “Ölülər və dəlilər” tamaşasını hazırlayıb. Sonuncu tamaşa Türkiyə Respublikasının Qars şəhərində də uğurla nümayiş olunub. Səhnə əsərlərinə özünəməxsus quruluşlar verən və canlandırdığı maraqlı obrazlar ilə sevilən, 60 yaşına qədəm qoyan Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti Tofiq Seyidovun da bu tamaşaların hazırlanmasında böyük rolu olub.

Bəli, Şeyx Ömər Osman, Rəsul Rza, Əkrəm, Xəyyam, Molla Abbas, Şeyx Hadi, Şeyx Sənan, Gilbert və adlarını sadalamadığım neçəneçə fərqli obrazların həyat tərzini, daxili aləmini məharətlə üzə çıxararaq onları geniş auditoriya qarşısında canlandıran, həmin surətləri yaşadan bir ömür barədədir söhbətim. Əməkdar artist Tofiq Seyidov ömrü... Kiminin müəllimi, kimininsə aktyor həmkarı olan, uzun müddət bir kənddə yaşadığım bu səhnə adamının yerişində, duruşunda, üz cizgilərində də, sanki onlarla tarixişəxsiyyətin mübarizə əzmi, həyat yaşantıları gizlənib. Uca Yaradanın bəxş etdiyi xüsusi istedadı, aktyora xas xarici görkəmi və zəngin daxili dünyasısayəsində yaratdığı müxtəlif obrazlar, peşəkarlıqla quruluş verdiyi rəngarəng tamaşalar sənətkarı qısa zamanda teatrsevərlərə sevdirə bilib...

Tanınmış sənətkarın həyat və fəaliyyətinə qısa nəzər salaraq deyim ki, Tofiq Seyidov 1959-cu il avqust ayının 2-də Babək rayonunun Zeynəddin kəndində ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Lap erkən yaşlarından mədəni-kütləvi tədbirlərin fəal iştirakçısına çevrilib, yuxarı siniflərdə istedadlı məktəblilərdən ibarət dram dərnəyi yaradıb, kiçik səhnə əsərləri üzərində işləyib. Məktəbin 8-ci sinfində oxuyarkən quruluş verdiyi Mirzə Fətəli Axundovun “Hacı Qara” komediyasını seyr edən müəllimləri bu balaca oğlanın böyük istedadına heyran qalır. Sənət, peşə sahibləri də təsdiqləyərlər ki, yaradıcı insan deyilən sözə, irəli sürülən fikrə qarşı çox həssas olur, fəaliyyəti ilə bağlı xoşsöz eşidəndə daha da həvəslənir. Müəllimlərindən eşitdiyi rəğbət dolu sözlər də gənc Tofiqi teatr işinə daha da həvəsləndirir, onun sonrakı fəaliyyətində stimul rolunu oynayır. Beləcə, həmin gündən sonra o həm məktəbdaxili tədbirlərdə fəal iştirak edir, həm də o zaman Naxçıvan şəhərində yerləşən 1 nömrəli mədəniyyət evinin “Gənclik” xalq teatrının üzvü kimi aktyorluq bacarığını artırmağa çalışır. Orta məktəbi bitirdikdən sonra bir neçə il teatrdan, səhnədən aralı düşsə də, bu hal heç də uzun sürmür...

XX əsr fransız filosofu Jan Pol Sartrın yaxşı bir sözü var. Deyir ki, istedad insana verilmiş borcdur. İnsanın sonrakı həyatı onun həmin borca layiq olub-olmadığını müəyyən edir. Elə Tofiq Seyidov da bir neçə il teatr sənətindən uzaq düşməsinə baxmayaraq, öz zəhməti hesabına qısa zamanda bu borca layiq olduğunu sübut edir. Belə ki, 1977-ci ildə Cəfər Cabbarlının “Solğun çiçəklər” əsəri əsasında qeyd etdiyimiz “Gənclik” xalq teatrında hazırlanan tamaşada onun oynadığı Bəhram obrazı sonrakı taleyinin əsaslı dönüş nöqtəsi olur. Bir ilsonra Bakışəhərində keçirilən “Teatr baharı” festivalında nümayiş olunan həmin səhnə əsəri I yerə layiq görülməklə kollektivə, xüsusilə də Tofiq Seyidova böyük uğur gətirir. Qalibi müəyyən etmək üçün təşkil olunan münsiflər heyətinin rəhbəri, SSRİ Xalq artisti, Azərbaycanın görkəmli teatr-kino rejissoru Ədil İsgəndərov bu gəncin istedadına yaxından bələd olur və qarşısında geniş üfüqlərin açılması üçün ona indikiAzərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinə imtahan verməyi məsləhət görür. Tofiq müəllim elə həmin il imtahanda uğur qazanaraq adıçəkilən ali təhsil ocağının Dram və kino aktyorluğu fakültəsinə qəbul olunur. Təhsil aldığı illərdə universitet teatrında səhnələşdirilən tamaşalarda uğurlu rolları ilə yanaşı, rejissor assistenti kimi də yaddaşlarda iz buraxır. 1982-ci ildə ali təhsil ocağını müvəffəqiyyətlə başa vuran Tofiq Seyidov təyinat əsasında Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında aktyor kimi peşəkar fəaliyyətə başlayır. Həmin dövrdə səhnədə öz sözünü demiş Miribrahim Həmzəyev, Vəli Babayev, Zəroş Həmzəyeva və Baxşı Qələndərli kimi teatr korifeyləri ilə bir səhnəni bölüşmək onun üçün böyük təcrübə məktəbi olur. İllər ötdükcə sənətinə daha sıx tellərlə bağlanan aktyor 1987-ci ildə müxtəlif tamaşalarda ikinci rejissor kimi də özünü sınayır və uğurlu fəaliyyətinə görə 1989-cu ildəAzərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin xətti ilə Moskvada təşkil edilən ikiaylıq rejissor kursuna göndərilir.

1990-cı illərin ağrılı-acılı, müharibə məşəqqətli günləri bütün sahələr kimi, teatr sənətinin də inkişafına təsirsiz ötüşmür, bir neçə il ərzində səhnə aktyorsuz, tamaşa rejissorsuz qalır. Lakin ölkəmiz dövlət müstəqilliyi əldə etdikdən sonra insanların teatra, tamaşaya marağı yenidən özünə qayıdır. Tofiq Seyidov da Naxçıvan teatrının çətin sınaq dövrünə şahidlik edir, onu yenidən dirçəltmək üçün əlindən gələni əsirgəmir. Aktyorların çatışmadığı dönəmlərdə bir sıra tamaşalarda həm rejissorun, həm də bir neçə rolun məsuliyyətini öz üzərinə götürür. Sənətkar Naxçıvan teatrının səhnəsində “Əlincə qalası” tamaşasında Şeyx Ömər Osman, “Atamın kitabı”nda Məmməd Araz, “Bir gün də insan ömrüdür” tamaşasında Rəsul Rza, “Uçurum”da Əkrəm, “Xəyyam”da Xəyyam, “Ölülər və dəlilər”də MollaAbbas, “Şeyx Sənan”da Şeyx Hadi, “Mənim tanrım gözəllikdir,sevgidir”də Şeyx Sənan, “Məni qınamayın”da Şahin obrazları ilə tamaşaçı rəğbəti qazanıb. Tanınmış rejissor “Manqurt”, “Russayağı evlənmə”, “Müsyö Jordanın Qarabağa səyahəti”, “Nadir şah”, “Nadanlıq”, “Hacı Qara”, “Danışan kukla”, “Balaca şahzadə”, “Qılınc və qələm”, “Xəyyam”, “Ölülər və dəlilər” və digər tamaşalara uğurlu quruluş verib.

2012-ci ildən Naxçıvan Dövlət Universitetində pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olan Tofiq Seyidov gənc aktyorların yetişməsində, onların teatra cəlbində böyük əmək sərf edib. Onun yorulmaz fəaliyyəti dövlətimiz tərəfindən də yüksək qiymətləndirilib, 2016-cı ildə Prezident mükafatına, 2017-ci ildə isə “Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti” fəxri adına layiq görülən sənətkar 2015-ci ildən Naxçıvan Dövlət UşaqTeatrına rəhbərlik edir. Ötən dövr ərzində həmin teatrda hazırlanan şairAbdulla Şaiqin “Danışan kukla”, eləcə də özünün müəllifliyi ilə “Kosanın kələyi”, “Bahar qızı küsüb”, “Tənbəl Əhməd” və digər tamaşalar balaca teatrsevərlər tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb. Bundan başqa, teatr kollektivi Naxçıvan Uşaq Bərpa Mərkəzinin əməkdaşları ilə birlikdə sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların iştirakı ilə mütəmadi olaraq tamaşalar hazırlayırlar.

Artıq sona çatmaqda olan il tanınmış səhnə ustası üçün onun 60 illik yubileyinin Mədəniyyət Nazirliyinin təşkilatçılığı, doğma sənət dostlarının əhatəsində yüksək səviyyədə qeyd olunması ilə yaddaqalan olub. 60 illik ömrünün çoxunu maarifpərvər işə həsr edən, 70-ə yaxın obrazı canlandıran, 25 tamaşaya quruluş verən, 12 əsərin müəllifi Tofiq Seyidovla söhbətim elə onun öz evi qədər doğma hesab etdiyi teatr zalında – “Teleskop” əsərinin məşqləri zamanı baştutur.

Tofiq müəllim böyük Azərbaycan dramaturqu Cəlil Məmmədquluzadənin “Millətin mədəni-mənəvi tərəqqisi bundan çox asılıdır. Teatr tərbiyə ocağı, artist də tərbiyə edəndir” fikirlərini xatırladaraq deyir ki, Mirzə Cəlil ideyalarına söykənən Naxçıvan teatrı bütün dövrlərdə insanları maarifləndirən müqəddəs məbədgah rolunu oynayıb. Müasir dövrümüzdə texnologiyaların həyatımızın hərsahəsinə sirayət etdiyi, hər vasitə əlçatan olduğu bir vaxtda tamaşaçını teatra cəlb etmək, onda səhnə əsərinə qarşı həvəs yaratmaq çox çətindir. Teatra gələn tamaşaçı hər dəfə fərqli obrazları,fərqlisüjet xəttini, hadisəni izləmək istəyir. Bu mənada, mən də hazırladığım tamaşalarda onların maraq dairəsinə uyğun yeni bir kompozisiya qurub təqdim etməyə çalışıram. Nümunə kimi,Azərbaycan teatr səhnəsində ilk dəfə nümayiş olunan görkəmli Norveç dramaturqu Henrik İbsenin “Kuklaların evi”, Belçika dramaturqu Moris Meterlinkin “Göy quş”, rus yazıçısı Aleksandr Qriboyedovun “Ağıldan bəla” tamaşalarını göstərə bilərəm. Səhnə əsərinin nə dərəcədə uğurlu alındığını isə, təbii ki, tamaşaçı alqışları, ünvanımıza söylənən sözlər xəbər verir.

Bildiyimiz kimi, aktyor tamaşaçı zövqünü oxşamaq, onun rəğbətini qazanmaq üçün bir-iki ay yorulmadan məşq edir və bəzən gözlədiyinin əksi də baş verə bilir. Bu baxımdan sənətə yeni qədəm qoyanlar daha həssasdırlar, elə onlara xitabən deyirəm ki, səhnə adamı müsbət fikirlərdən ruhlandığı kimi, tənqid eşidən zaman da gərək dözümlü olsun, vaxtında nəticə çıxarıb öz üzərində işləsin. Yalnız belə olan halda bu çətin və məsuliyyətli sənətdə uğur qazanmaq mümkündür. Təvazökarlıqdan uzaq olmasın. Bir neçə il bundan öncə baş verən bir hadisəni xatırlatmaq istərdim. 2015-ci ildə tanınmış dramaturq Əli Əmirlinin “Varlı qadın” tamaşasının premyerasından sonra foyeyə çıxanda bir-iki ailə ilə qarşılaşdım. Onlar dedilər ki, biz Türkiyədən qonaq gəlmişik. Bilməzdik ki, sizin teatrda belə maraqlı tamaşalar oynanılır, yüksək səhnə mədəniyyətinə malik bacarıqlı gənc aktyorlarınız var. Beləcə, bu müsbət fikirlər gənclərimizə böyük stimul oldu və növbəti tamaşalarımız da çox uğurlu alındı.

Tofiq Seyidov onu da qeyd edir ki, rejissor ümumi tamaşaya məsuliyyət daşıdığı halda, aktyora tək bir rol həvalə olunur. Bunun üçün də aktyor tamaşaçılara özünü rejissordan daha asan sevdirə bilir. Dünya teatr təcrübəsində də belədir ki, rejissor səhnədən tam uzaqlaşmır, ara-sıra aktyorluq fəaliyyəti ilə də məşğul olur. İndiyədək tamaşaların çoxunda mən həm aktyor, həm də rejissor kimi çıxış etmişəm. Oynadığım bütün obrazlar mənim üçün dəyərli və əzizdir. Lakin dahi dramaturq Hüseyn Cavidin “Xəyyam” əsəri əsasında hazırlanan eyniadlı tamaşada canlandırdığım Xəyyam obrazının qəlbimdəki yeri başqadır, əvvəldən sonadək, sanki öz həyatımda baş verənləri yaşayırdım. İllər ötsə, zaman dəyişsə də, Xəyyamı heç vaxt unutmaram. Çünki mən özümü bir aktyor kimi məhz Xəyyam surətində tapa bildim... Bu obraz həm də 60 illik həyatımdakı yaradıcılıq fəaliyyətimin səhnə hesabatı kimi mənə əzizdir.

Dahi şairimiz Nizami Gəncəvi deyirdi: “Bir elmi öyrənmək istədikdə sən, çalış ki hər şeyi kamil biləsən”. Dillər əzbəri olan bu ifadə bizə seçdiyimizsənəti, çalışdığımız peşəni dərindən yiyələnib orada özümüzü tapmağıtəlqin edir.Onlarla fərqli obrazı bir ömrə sığdıran, sənətdə özünü tapan sənətkarı – Tofiq Seyidovu daim teatr səhnəsində görmək diləyi ilə...

“Şərq qapısı” qəzeti
29.12.2019


      XX əsr tariximizin parlaq siması, böyük şəxsiyyəti olan ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi portreti Azərbaycan xalqının dövlətçilik təfəkkürünün, tarixin sınağından şərəflə çıxmış idarəçilik məktəbinin, müasir ictimai-siyasi, fəlsəfi fikrin ən davamlı keyfiyyətlərinin canlı təcəssümüdür. Tarixşünaslıq elmi böyük Heydər Əliyevi öyrəndikcə, əslində, müstəqil Azərbaycan dövlətinin tarixi keçmişini, bu gününü, ölkəmizdə həyata keçirilən dövlət quruculuğu prosesini və bu tarixi yaradan əbədi şəxsiyyəti öyrənir.

Ötən yüzillikdə cərəyan edən hadisələrin təhlili göstərir ki, respublikamızın müstəqilliyə gedən yolu 1969-cu ildən başlayaraq ulu öndər Heydər Əliyevin ikinci dəfə Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrdə həyata keçirilən məqsədyönlü siyasətlə tamamlanıb. 1969-cu ildən ötən 50 il ərzində bu, bir daha təsdiq olunub. Ulu öndərimiz 2001-ci il, yeni əsr və üçüncü minillik münasibətilə Azərbaycan xalqına müraciətində bu barədə deyirdi: “Azərbaycanın müasir tarixində 1969-cu ildə dönüş mərhələsinin təməli qoyuldu. Respublikanın dinamik inkişafı üçün kompleks proqramların işlənib hazırlanmasında yorulmaz fəaliyyət, misilsiz təşəbbüskarlıq və nəhəng enerji bütün 70-ci illərin bariz əlamətinə çevrildi. 1970-1985-ci illər Azərbaycanın quruculuq salnaməsinə ən parlaq səhifələr kimi daxil olmuşdur. Bu gün tam əminliklə söyləmək olar ki, Azərbaycanın dövlət suverenliyi və iqtisadi müstəqilliyi, sistemli şəkildə artan xarici iqtisadi əlaqələri, dünya iqtisadiyyatına get-gedə daha dərindən inteqrasiya olunması hələ 1970-1985-ci illərdə təməli qoyulmuş xalq təsərrüfatı potensialına əsaslanır”.

Məhz dahi şəxsiyyətin fədakar əməyinin, uzaqgörən rəhbərlik və təşkilatçılıq istedadının sayəsində Azərbaycan bu illər ərzində sürətlə və hərtərəfli inkişaf edərək keçmiş İttifaqın öncül respublikalarından birinə çevrilmişdir. 1969-1982-ci illərdə ölkə iqtisadiyyatının bütün sahələrində istehsalın sürətlə artması nəticəsində iqtisadi və sosial inkişafın ümumiləşdirici göstəricisi olan milli gəlir 2,5 dəfə artmışdır. Respublikamızda bütün sahələrin – sənayenin, elmin, təhsilin, səhiyyənin inkişafı, elm tutumlu istehsal sahələrinin yaradılması böyük Heydər Əliyevin səyləri və məqsədyönlü fəaliyyəti ilə təmin olunmuş, intellektual, elmi-texniki və iqtisadi potensialı ciddi dərəcədə yüksəlmişdi.

Ulu öndər Azərbaycan SSR-ə rəhbərlik etdiyi dövrdə azərbaycanlı milli kadrların hazırlanması işinə də xüsusi diqqət yetirirdi. Məhz onun təşəbbüsünün nəticəsi idi ki, azərbaycanlı gənclər keçmiş İttifaqın ən nüfuzlu ali məktəblərində təhsil almağa göndərilirdi. Təkcə bu fakta nəzər salmaq kifayətdir ki, 1969-1982-ci illərdə 10 mindən çox azərbaycanlı gənc Rusiya, Ukrayna və digər ölkələrin tanınmış ali məktəblərində təhsil alaraq respublikaya qayıtmış, Azərbaycanın inkişafına xidmət göstərmişdir.

Sovetlər Birliyi dövründə ulu öndərin Azərbaycan naminə həyata keçirdiyi müdrik siyasətə diqqət çəkən ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyev demişdir: “SSRİ dönəmində Azərbaycanın iqtisadiyyatının, elm və mədəniyyətinin inkişafına, milli kadrların yetişdirilməsinə böyük səylər qoyan Heydər Əliyev nə vaxtsa ölkəmizin müstəqil olacağına inanırdı. Təbii ki, o zamanlar bütün bu işlər görülməsəydi, müstəqil dövlət quruculuğu vəzifəsinin həyata keçirilməsi çox ciddi çətinliklərlə qarşılaşardı”.

Dahi şəxsiyyət müdrikcəsinə dilini, tarixini, mədəniyyətini dünyaya tanıtdırdı. O bildirdi ki, dil də, tarix də, mədəniyyət də millətsiz mövcud ola bilməz və hər hansı bir milləti yer üzündən izsiz olaraq silmək üçün onun dilini, mədəniyyətini, tarixini əlindən almaq kifayətdir. Həyata keçirdiyi tədbirlərdə böyük öndər bu faciənin qarşısını almağa çalışmış və ona nail olmuşdur. Öz uzaqgörənliyi ilə seçilən dahi şəxsiyyət hələ SSRİ kimi böyük imperiyanın tərkibində olan Azərbaycanın 1978-ci ildə qəbul olunan Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit edilməsinə nail olmuşdur. Bu, Heydər Əliyevin dilinə, dininə, milli dəyərlərinə bağlılığının, əsl vətəndaş qətiyyətinin parlaq təzahürüdür.

Bu, bir faktdır ki, ulu öndər Azərbaycanı parçalamaq istəyənlərin qarşısında həmişə böyük maneə olmuşdur. Odur ki, bədxah niyyətlilər bu məsələnin yeganə çıxış yolunu dahi şəxsiyyəti siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşdırmaqda görürdülər. 1987-ci ildə əvvəlcədən hazırlanmış məkrli planın həyata keçirilməsi nəticəsində ümummilli liderimizin rəhbər vəzifədən uzaqlaşdırılmasından sonra Azərbaycanda bir-birinin ardınca torpaqlarımızın 20 faizinin Ermənistan tərəfindən işğal edilməsi, 20 Yanvar faciəsinin, Xocalı soyqırımının törədilməsi bu faktı bir daha təsdiqlədi. Ozamankı Azərbaycan rəhbərliyinin Moskvadakı xüsusi dairələrin nümayəndələri ilə əlbirliyi nəticəsində həyata keçirilən bu hadisələrdən sarsılan böyük insan xalqının səsinə səs verdi, siyasi təqiblərə baxmayaraq, Azərbaycan uğrunda mübarizəyə qalxdı. Bu mübarizə ulu öndərin 1990-cı ilin Qanlı Yanvar faciəsini törətdiyinə görə ozamankı sovet rəhbərliyini və faciənin digər təşkilatçılarını cəsarətlə ittiham etməsi, xalqımızın başına gətirilən bu müsibəti bütün dünyaya çatdırması ilə başlandı.

Ümummilli liderimiz 1990-cı il iyulun 20-də Bakıya gəldi. İki gün sonra – iyulun 22-də isə doğma Naxçıvana qayıtdı, bu qədim diyardan Azərbaycanın qurtuluş mübarizəsinə rəhbərlik etdi. Ümummilli lider 1990-1993-cü illərdə blokada şəraitində olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının erməni təcavüzündən xilası və böhranlı vəziyyətdən çıxarılması üçün ardıcıl tədbirlər gördü. Dahi şəxsiyyətin Naxçıvandan başladığı müstəqillik yolu Azərbaycanın qurtuluş mübarizəsinə çevrildi. Üçrəngli bayrağımız ilk dəfə olaraq 1990-cı il noyabrın 17-də ulu öndərin sədrliyi ilə keçirilən Naxçıvan parlamentində qaldırıldı, Naxçıvan Muxtar Respublikasının adından “sovet sosialist” sözləri çıxarıldı, SSRİ-nin qorunub saxlanması ilə bağlı keçirilən referendumda Naxçıvan Muxtar Respublikası iştirak etmədi, Azərbaycanda ilk milli ordu quruculuğuna Naxçıvandan başlandı, müstəqil dövlətçilik yolunda mühüm və əhəmiyyətli addımlar atıldı.

31 dekabrın “Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü” kimi qeyd olunması, keçmiş SSRİ-dən miras qalmış təhlükəsizlik orqanlarının ləğv edilərək milli maraqlara xidmət edən yeni müvafiq qurumun yaradılması, rus qoşun hissələrinin muxtar respublikadan çıxarılması, Naxçıvanın müdafiəsi üçün sistemli tədbirlərin görülməsi, nizami ordu hissələrinin təşkili, diyarımızın tarixi taleyi üçün müstəsna əhəmiyyətə malik Qars müqaviləsinin şərtlərinin beynəlxalq aləmin diqqət mərkəzinə çəkilməsi, idarəetmə strukturlarında ədalətin, demokratiyanın, operativliyin və dinamikliyin təmin olunması, aqrar islahatların, özəlləşdirmənin uğurla aparılması, yeni iqtisadi münasibətlərin formalaşdırılması, əhalinin sənaye mallarına, ərzaq məhsullarına kəskin ehtiyacının ödənilməsi, enerji təminatı sahəsində böhranlı vəziyyətin aradan qaldırılması üçün layihələrin həyata keçirilməsi, ağıryüklü təyyarələrin qəbulu üçün aeroportun yenidən qurulması, mədəni mühitin dirçəldilməsi, haqq səsimizin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması üçün mühüm addımların atılması və sadalamadığımız yüzlərlə belə böyük tədbirlər məhz bu qısa müddətdə Naxçıvanda yüksək səviyyədə gerçəkləşdirilmişdi. Ölkəmizin ən kütləvi siyasi təşkilatı olan Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis edilməsi, az vaxt ərzində böyük nüfuz qazanması da ulu öndərin fəaliyyətinin Naxçıvan dövrünə aiddir.

1990-1993-cü illərdə ölkəmiz hakimiyyətsizlik, vətəndaş qarşıdurması, dövlət müstəqilliyini itirmək, işğal və parçalanmaq təhlükəsi ilə üz-üzə idi. Azərbaycana “rəhbərlik edənlər” ölkənin və xalqın gələcəyini deyil, öz şəxsi mənafelərini güdürdülər. Belə bir dövrdə xalqımız ümid yeri kimi Naxçıvana – ümummilli liderimiz Heydər Əliyevə üz tutdu, onu təkidlə siyasi hakimiyyətə dəvət etdi. 1993-cü il iyunun 15-də ulu öndərin ölkəmizdə yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdışı Milli Qurtuluş tariximizin əsasını qoydu, ölkəmiz təlatümlər burulğanından xilas oldu, müstəqilliyimiz qorunub saxlandı, vətəndaş müharibəsinin qarşısı alındı, möhkəm ictimai-siyasi sabitlik yaradıldı. 1993-cü ilin yayında xalqın təkidli tələbi ilə hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev öz böyük siyasi təcrübəsi və müdrikliyi ilə Azərbaycanı təhlükəli vəziyyətdən çıxarmağa nail oldu. Ali Məclisin Sədri cənab Vasif Talıbovun Naxçıvanda “Heydər Əliyev siyasi məktəbini öyrənirik” Gənc Liderlər Pro­qramının üzvləri ilə görüşündə dediyi kimi: “1990-1993-cü illərin Azərbaycanı məqsədli şəkildə xaos, anarxiya girdabına, vətəndaş qarşıdurmasına sürüklənirdi. Regionda strateji marağı olan güc mərkəzləri tərəfindən ölkəmizin parçalanması, quberniyalara və əyalətlərə bölünməsi planı artıq çoxdan cızılmışdı və işə salınmışdı. Belə bir şəraitdə xalq yeganə nicatını, ölkənin siyasi və iqtisadi böhrandan qurtulmasının, vətəndaş qarşıdurmasının aradan qaldırılmasının, dövlət müstəqilliyinin daimi və əbədi olmasının yolunu ümummilli lider Heydər Əliyevdə görürdü. Xalqın iradəsi hər şeyə qalib gəldi və müstəqil Azərbaycan öz nicatını böyük xilaskarın ali hakimiyyətə qayıdışında tapdı”.

Beləliklə ölkədə baş verən vətəndaş müharibəsinin qarşısı alındı. Azərbaycanın dövlətçiliyinə, müstəqilliyinə, ərazi bütövlüyünə qəsdlər təşkil edən cinayətkar ünsürlər cəmiyyətdən təcrid edildi. 1994-cü ilin mayında Ermənistan-Azərbaycan müharibəsində atəşkəsə nail olundu. Dahi şəxsiyyət Heydər Əliyev Azərbaycan həqiqətlərini, xüsusilə Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin mahiyyətini dünya ictimaiyyətinə çatdıra bildi.

Ölkənin tənəzzülə uğramış iqtisadiyyatının dirçəldilməsi istiqamətində islahatları başlıca hədəfə çevirən Azərbaycan hökuməti 1994-cü ildən başlayan bərpa və dinamik inkişaf dövrünün tələblərinə uyğun qətiyyətli addımlar atdı. Bu qətiyyət sayəsində 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” ölkənin neft-qaz sənayesinin dirçəlməsinə və Azərbaycanın gələcək rifahının başlanğıcı olmaqla iqtisadiyyatın qeyri-neft sahəsinin fəal artımına gətirib çıxardı. Həmin dövrdə dövlətin tabeçiliyində olan torpaq mülkiyyəti kəndlilərə verildi ki, bu sahədə respublikamız MDB-də ilk islahat aparan ölkə hesab olunur. Digər sahələrdə də özəlləşdirmənin həyata keçirilməsi nəticəsində iqtisadiyyatın strukturunda ciddi keyfiyyət dəyişiklikləri baş verdi və liberal iqtisadiyyatın formalaşması üçün əlverişli zəmin yarandı. Bunun nəticəsində ölkədə maliyyə vəziyyəti sabitləşdi, iqtisadiyyata cəlb olunan investisiyaların həcmi ildən-ilə artdı, xalqın həyat səviyyəsi yaxşılaşmağa başladı.

Dünya şöhrətli siyasətçi və dövlət xadimi Heydər Əliyevin ölkəmizə rəhbərlik etdiyi 40 ilə yaxın bir dövr ərzindəki fəaliyyəti Azərbaycanın iqtisadi, sosial və mədəni tərəqqisinə, xalqımızın firavanlığı və xoşbəxtliyi, ölkəmizin dünya birliyində özünəməxsus layiqli yer tutması uğrunda mübarizəyə həsr olunmuşdur. Ulu öndərin yüksək peşəkarlıqla işləyib hazırladığı milli dövlətçilik strategiyası bu siyasətin layiqli davamçısı cənab İlham Əliyevin böyük əməyi sayəsində reallaşmış, nəticədə ölkəmiz sürətli tərəqqi yoluna qədəm qoymuşdur.

Bu il 95 illik yubileyini qeyd etdiyimiz Naxçıvanın muxtariyyətinin qorunub saxlanılması ulu öndərin mühüm strateji əhəmiyyətə malik olan diyarın bu günü və gələcəyi üçün gördüyü ən böyük işlərdən biri olmuşdur. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov demişdir: “1990-cı ilin iyul ayında Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin Naxçıvana gəlməsi, burada yaşayıb siyasi fəaliyyət göstərməsi muxtar respublika ərazisini işğaldan, muxtariyyətini isə ləğv olunmaq təhlükəsindən xilas etdi. Bu illərdə xalqımızın böyük oğlunun muxtar respublika Ali Məclisində xüsusi bəyanatla çıxış etməsi, Türkiyə Respublikasına səfəri zamanı Mos­kva və Qars müqavilələrini yenidən gündəmə gətirərək dünya ictimaiyyətinin diqqətini Ermənistanın təcavüzkar siyasətinə yönəltməsi Naxçıvanın muxtariyyət statusuna ikinci ömür vermişdir”.

1995-ci il noyabrın 12-də referendumla qəbul edilmiş, ulu öndərin müəllifi olduğu müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk Konstitusiyası Naxçıvanın muxtariyyət statusunu hüquqi cəhətdən möhkəmləndirmişdir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının statusu bu Konstitusiya ilə müəyyən edilir. Dahi şəxsiyyətin muxtariyyətimizin möhkəmləndirilməsi üçün gördüyü işlər Naxçıvanın ərazi bütövlüyünün qorunmasına səbəb olmuşdur. Ulu öndər tərəfindən əsası qoyulan quruculuq siyasətinin 30 ilə yaxın bir dövrdə böyük qətiyyətlə həyata keçirilməsi, Naxçıvanın bütün sahələrdə uğurlu inkişafı muxtar respublikamızın tərəqqi edərək blokadanı yarıb yeni bir tarix yazması ilə nəticələnib.

Tarix özü sübut edir ki, Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi illər ölkəmizin intensiv inkişaf mərhələsini və tariximizin ən şanlı dövrünü təşkil edir. Bunun nəticəsidir ki, Azərbaycan bu gün dünyada özünəməxsus yeri olan dövlətlərdən biridir. Xalqını sonsuz məhəbbətlə sevən bu böyük insan bütün həyatını, zəngin dövlətçilik təcrübəsini Azərbaycanın xoşbəxt gələcəyinə, onun inkişaf etmiş sivil dövlətlər səviyyəsinə yüksəlməsinə həsr edib. Ali Məclis Sədrinin dediyi kimi: “Ümummilli liderimizin bütün həyatını göz önünə gətirsək, keçdiyi mənalı ömür yolunu nəzərdən keçirsək, böyük ömrün yalnız bir məqsədə xidmət etdiyinin şahidi olarıq: bu – Azərbaycandır. Ulu öndərimiz Azərbaycan naminə, bütöv, müstəqil Azərbaycan və Azərbaycançılıq uğrunda çalışmış, mübarizə aparmış və qalib gəlmişdir”.

“Şərq qapısı” qəzeti
12.12.2019


      Yarandığı gündən insanlar öz yaşayışını təmin etmək üçün sadədən mürəkkəbə doğru müxtəlif məişət əşyaları və alətləri düzəltməyə çalışıblar. İlk əşya və alətləri düzəltmək üçün insanlar ağac və daşlardan istifadə ediblər. Hələ Neolit dövründə keramikanın (saxsı) düzəldilməsinin “keramika inqilabı” adlanması səbəbsiz deyildi.

Keramikanın ixtira olunması insanların həyatına yeniliklər gətirdi. Amma məişətdə bütün işlərə yaramadığı, baha başa gəldiyi, lazım gəldikdə köç zamanı özləri ilə aparmaqda çətinlik yaratdığı üçün insanlar daha ucuz başa gələn məişət əşyaları düzəltməyə başladılar. Onların arasında çubuqdan hazırlanan məişət əşyaları xüsusilə seçilir.

Təsərrüfatda bir çox işlərə yarayan (əl arabası geniş yayılana qədər), bəzi dağ kəndlərində hətta bu gün də istifadə edilən və çubuqdan hazırlanan səbətlərdən söhbət açmaq istəyirik. Səbətin istehsalına nə zaman başlanıldığı barədə məlumat yoxdur. Səbətlə bağlı bəzi bölgələrdə “qamışdan toxunan əl səbətləri” (bəzi yerlərdə buna “zənbil” də deyirlər) haqqında məlumat olsa da, bizim söhbət açdığımız və ağac çubuqlarından toxunan səbətlər, əsasən, təsərrüfat işləri üçün istifadə edilir. Təsərrüfat səbətləri müxtəlif ağac və ya kolların bir illik “şiv”lərindən, zoğlarından hazırlanır. Payızda toplanan bu budaqlara “civir” də deyirlər. Civir 1-2 metrə qədər uzunluqda olur. Kəsilmiş civirləri bir neçə gün Günəş altında saxlayırlar ki, “ölüşkəsin”. Bundan sonra çubuqlar elastik olur, əyildikdə asanlıqla qırılmır.

Səbət toxumaq üçün toxunacaq səbətin ölçüsündən asılı olaraq düzən yerdə çevrə çəkilir. Təxminən 15-20 santimetr ara ilə əvvəldən seçilmiş uzun civirlərin yoğun ucu yonularaq təxminən, 20 santimetr uzunluqda hissəsi yerə sancılır. Sancılan civirlərin yanına bir civir də qoşalaşdırılır. Bunlar “səbətin qabırğaları” adlanır. Digər civirlər dik sancılan civirlərin birinin içəri tərəfindən, digərində isə eşik tərəfindən keçirilərək toxunur. Toxuyub yuxarı qalxdıqca səbətin çevrəsi kiçilərək konus forması alınır. Sonda isə toxunmuş səbət yerdən çıxarılır, alt hissədə olan civirlər od üzərində ütülərək daha elastik edilir. Bundan sonra əyərək səbətin alt hissəsini toxuyurlar. Müxtəlif yaşayış məskənlərində alt hissə fərqli toxunur. Səbətin ağız hissəsində yerə çalınan 20-25 santimetrlik çıxıntılar da ütülür, əyilərək səbətin ağız hissəsini toxuyurlar.

Dağ kəndlərində səbətlər əsasən, gərməşov ağacından, aran yerlərdə isə iydə və söyüd civirindən toxunurdu. Səbətlər məişətdə çoxçeşidli işlərdə istifadə edilirdi. Meyvə-tərəvəz, üzüm daşımaq üçün at və ya ulağa iki eyni ölçülü səbət çatı ilə çatılır, içərisinə lazımi məhsullar yığılırdı. Bu iş üçün iri səbətlər toxunurdu. 1960-cı illərə qədər Naxçıvan meyvəsi və üzümü səbətlərlə Qərbi Azərbaycana, Laçına və Kəlbəcərə daşınırdı.

Əvvəllər heyvandarlıqda da səbətdən geniş istifadə edilirdi. Səbətə ipdən qulp salınaraq peyin daşınır, doğranmış ot, saman yığılırdı. Tövlədə yeni doğulan quzu və çəpişləri bir müddət səbətin altında saxlayardılar ki, böyük heyvanlar ayaqlayıb əzməsin. İsti və quraq ərazilərdə, o cümlədən, Naxçıvanda bal arıları əsasən, səbətdə becərilərdi. Hələ 5-6 min il əvvəl arıları yerləşdirmək üçün müasir səbət tipli pətəklərdən istifadə edilibdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı səbət pətəklərin e.ə. III-II minilliklərdə düzəldilmiş bəzi nümunələri Şərq ölkələrində tapılmışdır. Arıların səbət pətəklərdə saxlanılması qaydasının Azərbaycanda çox qədim tarixi vardır. Naxçıvanda bu gün də bəzi arıçılar səbət pətəklərdən istifadə edir və səbət balı yüksək qiymətləndirilir. Bu səbətləri toxumaq üçün müəyyən ölçüdə sini götürülür, onun dövrəsinə 4-5 ədəd çubuq sancılır. Silindr formasında çubuqlarla hörməyə başlayırlar, lakin getdikcə bir qədər yığılır. Səbətlər 60-80 santimetr uzunluqda olurdu. Səbətin hər iki tərəfinə çubuqdan toxunmuş qapaq salınırdı. Arıları isti-soyuqdan qorumaq üçün səbətlər peyin qarışdırılmış palçıqla suvanırdı. Arıların pətək (şan) bağlaması üçün səbətin içərisində bir-birinə çarpaz iki ağac qoyulurdu.

Ağac şivlərindən həm də müəyyən məqsədlər üçün “çəpərə” toxunurdu. Ölçü və formaları eyni olsa da ,“rəfətə” (bir çox yaşayış yerlərində buna sadəcə, “əppəkyapan” deyilir) üçün toxunan çəpərənin baş hissəsində əl yapışmaq üçün yer qoyulur. Bütöv toxunan çəpərənin üzərində lavaş sulayar, aşsüzən əvəzi işlədərək əriştə süzərdilər. Əriştəni qaynar suda bir qədər saxladıqdan sonra çəpərənin üstünə tökər, üzərinə soyuq su gəzdirərdilər ki, əriştələr bir-birinə yapışmasın. Bundan sonra isə lazımi qaba boşaldar, üzərinə yağ gəzdirib dəmə qoyardılar.

Çəpərədən rəfətə hazırlamaq üçün bezdən çəpərə ölçüsündə torba tikər, onun iç tərəfini yumşaq otla doldurardılar. Çəpərəni toxumaq üçün bir ədəd uzun və yoğun civir götürür, həmin civiri aypara şəklində əyirdilər və başlarını iplə bağlayırdılar ki, civir o vəziyyətdə dura bilsin. Əyri çubuğun uzunluğu 70-80 santimetr, eni 50-60 santimetr olur. İki əlavə çubuq əyrinin uzununa qoyulurdu. Bundan sonra əvvəlcədən qırılıb Günəşə verilən civirlərlə çəpərəni toxumağa başlayardılar. Toxunmuş çəpərəni qurutduqdan sonra istifadə edərdilər. Ümumiyyətlə, civirdən “çətən” də hazırlayardılar. Bu zaman müəyyən məsafədə düzülən şivlər alt-üst olmaqla toxunardı. Bu cür toxunmuş çətənlə tövlədə və yaylaqlardakı müvəqqəti yaşayış yerlərində arakəsmələr düzəldərdilər.

Göründüyü kimi, ata-babalarımız öz ehtiyaclarını ödəmək üçün ən sadə vasitələrdən istifadə edərək məişət əşyaları əldə etmişlər. İndiki dövrdə hər cür məişət avadanlıqlarının olması bu əşyaları demək olar ki, sıradan çıxarıb. Amma qədim diyarın xüsusən bəzi dağ kəndlərində hələ də çubuqlardan məişət əşyalarının düzəldilməsi ənənəsi yaşayır və onlardan geniş istifadə olunur.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
08.12.2019


      Tarixin yadigarları onu yaradan, yazan xalqın gələcək nəsillərə əmanət etdiyi ən etibarlı mənbələrdəndir. Belə dəyərli mənbələrin saxlanc yeri isə muzeylərdir. Zəngin tariximizin və mədəni irsimizin öyrənilməsi, gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından muzeylər böyük əhəmiyyətə malikdir. Hazırda muxtar respublikamızda qədim diyarımızın zəngin tarixinin, mədəniyyətinin çoxşaxəli inkişaf yolunu əks etdirən onlarla belə mədəniyyət müəssisəsi var. Onlardan biri də Şərur Rayon Tarix­Diyarşünaslıq Muzeyidir.

Burada olarkən muzeyin direktoru Nuran Əliyevlə söhbət zamanı öyrəndik ki, 1978-ci ildə rayon Mədəniyyət Şöbəsinin nəzdində ictimai əsaslarla yaradılan muzey 1980-ci ildə ulu öndər Heydər Əliyevin müvafiq sərəncamından sonra dövlət müəssisəsi olaraq fəaliyyətə başlayıb. Rayon ərazisində qədim insanların əmək fəaliyyətini və həyat tərzini əks etdirən, maddi mədəniyyət nümunələri ilə zəngin olan muzeydə tarixin dərin qatlarından soraq verən 7300-dən çox eks­ponat qorunub saxlanılır. Onlardan 4000-dən çoxu muzeyin bir-birindən maraqlı 13 guşəsində nümayiş olunur.

Muzeyin ən dəyərli guşəsi ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətinə həsr edilmiş guşədir. 2002-ci ildə ulu öndərin Naxçıvana səfəri zamanı Şərur torpağında olmasına dair fotomaterial­lar böyük bir ekspozisiya təşkil edir. Ulu öndər Heydər Əliyevin ailəsinə, onun uşaqlıq və gənclik illərinə aid stendlər, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri işlədiyi dövrü əhatə edən materiallar, imzaladığı qərar və sərəncamlar, Azərbaycanın tanınmış oftal­moloqu, görkəmli akademik Zərifə xanım Əliyeva haqqında yazılan kitablar buradakı ən dəyərli, qiymətli eksponatlardandır.

Direktorla guşələri gəzərkən Şərur rayonunun flora və faunasının tarixini əks etdirən təbiət bölməsində nümayiş olunan müxtəlif eksponatlarla tanış olduq. Burada molyusktipli, daşlaşmış heyvan qalıqları, təbiət hadisələrinin təsiri nəticəsində müxtəlif forma almış daş fiqurlar, gürz və dən daşları yer alıb.

Arxeologiya bölməsi isə Şərur rayonu ərazisində yerləşən tarixi abidələrdə arxeoloji qazıntılar nəticəsində əldə edilən materiallarla diqqət çəkir. Bu bölmə Paleolit, Neolit, Eneolit, Tunc və Dəmir dövrlərini əhatə edən eksponatlardan ibarətdir. Qədim insanlara aid daşdan hazırlanmış əmək alətləri, tunc məmulatlar, IV- III minilliyə aid keramika nümunələri, tuncdan və muncuqlardan hazırlanmış bəzək əşyaları bölmənin qiymətli eksponatlarıdır. Burada nümayiş olunan Oğlanqala və Maxta Kültəpəsindən aşkar edilmiş boyalı qablar Şərurda sənətkarlığın yüksək inkişafından xəbər verir.

Rayonun etnoqrafiyasına həsr edilən digər bölmədə nümayiş olunan eksponatlar XVII-XX əsrlərin əvvəllərini əks etdirir. Nuran Əliyev deyir ki, bu eksponatlar rayon əhalisi tərəfindən muzeyə hədiyyə olunub. Bölmədə Şərur əhalisinin adət-ənənələrini özündə əks etdirən XVIIl-XIX əsrlərə aid əkinçilik alətləri – kotan, yaba, vəl, gəm, xış, cüt, car-car, toxuculuq alətlərindən həmin əsrlərə aid yun darağı, teş, cəhrə, kirkit, xalçatoxuma dəzgahı və digər nümunələr rayonda sənətkarlığın müxtəlif növlərinin yayıldığını təsdiqləyir.

Digər bir bölmə isə numizmatika bölməsidir. Burada zərb olunmuş və pul dövriyyəsində işlənmiş pullar nümayiş etdirilir. Guşədə Səfəvilər, Naxçıvan xanlığı dövründə istifadə olunmuş pul vahidləri yer alıb. Həmçinin müxtəlif dövrlərdə digər dövlətlərin tədavülə buraxdığı pul vahidləri də sərgilənir ki, bu da Şərur rayonunda ticarətin keçmiş dövrlərdən inkişaf etdiyinin göstəricisidir.

Muzeydəki digər bir guşə isə Qırmızı taborla bağlıdır. Bu guşədə Şərur rayonunda erməni daşnaklarına qarşı mübarizə tarixinin müəyyən səhifələri əks olunub. XX əsrin 18-20-ci illərində Naxçıvan, İrəvan, Dərələyəz, Zəngəzur və digər ərazilərdə daşnak-erməni silahlı dəstələrinin azərbaycanlılara qarşı soyqırımlarının törədildiyi dövrdə qəhrəmanlıq göstərən Vətən oğullarına aid büst və fotoşəkillər, onlara məxsus şəxsi əşyalar nümayiş olunur. Guşədə, həmçinin o dövrdə yaşayan insanların xatirələrindən bəhs edən sənəd və məqalələr də öz əksini tapıb.

İkinci Dünya müharibəsində vuruşmuş Şərur rayon sakinlərinin xatirəsi də muzeydə əbədiləşdirilib. Həmin qəhrəmanlara aid fotoşəkillər, büstlər, şəxsi əşyalar, orden və medallar, müharibədən sonrakı illərdə müharibə iştirakçıları ilə çəkilən fotoşəkillər bölməni zənginləşdirən eksponatlar sırasındadır.

Qəhrəman oğullarımıza həsr edilmiş guşədə isə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda Sədərək, Qarabağ döyüşlərində igidlik göstərən şərurlulardan bəhs olunur. Bu qəhrəman Vətən oğullarının büstləri, fotoşəkilləri, onlar haqqında dərc edilən qəzet materialları muzeyin dəyərli eksponatlarındandır.

Şərur rayonu həm də tarixən xalçaçılığın inkişaf etdiyi bölgələrimizdən biri olub. Muzeydə bu sənət sahəsinin təbliğinə də böyük yer verilib. Belə ki, Şərurun sənətsevər qadınları tərəfindən toxunmuş müxtəlif xalça nümunələri – bərbəzəkli fərməşlər, xurcunlar, heybələr bu sənətin rayondakı tarixindən söz açır.

Mədəniyyət və incəsənət bölməsində məşhur “Şərur yallısı”nın dünyanın bir çox ölkələrində qazandığı hədiyyə və diplomlarla qarşılaşırıq. Burada, həmçinin şərurlu Aşıq Nabatın sazı, qədim ney, zurna, tulum, tütək və sair musiqi alətləri nümayiş etdirilir. Rayonun məşhur “Nuranı” yallı kollektivinin Almaniya, Polşa və başqa ölkələrdəki çıxışlarını, qastrol səfərlərini əks etdirən fotoşəkillər, albomlar, fəxri fərmanlar, prizlər və digər sənədlər də bölmənin dəyərli eksponatlarındandır. Həmçinin sovet dönəmində rayon Mədəniyyət Şöbəsinin layiq görül­düyü ümumittifaq və respublika keçici “Qırmızı bayraq”ları da bu guşəni bəzəyir.

Müsahibimizlə söhbət zamanı öyrəndik ki, bu gün muxtar respublikamızda muzeylərə böyük dövlət qayğısı göstərilir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun 2014-cü il 19 dekabr tarixli “Muzeylərlə əlaqələrin daha da gücləndirilməsi haqqında” Sərəncamı muxtar respublikada muzeylərə kollektiv gedişi təmin edib. Sərəncama uyğun olaraq “Muzey günləri”nin tərtib olunması təşkilatların kollektivlərinin müxtəlif muzeyləri, eləcə də Şərur rayonundakı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyini ziyarət etməsinə, görkəmli şəxsiyyətlərin həyat və fəaliyyətini, tariximizi və milli dəyərlərimizi özündə yaşadan eksponatlarla əyani tanış olmasına şərait yaradıb. Bundan əlavə, Şərur məktəbliləri də mütəmadi olaraq burada olur, rayon ərazisindən tapılmış eksponatları muzeyə bağışlayırlar. Muğanlı kənd tam orta məktəbinin müəllim və şagirdləri tərəfindən muzeyə 75 eksponat təqdim olunub.

Qədim tariximizin öyrənilməsi, təbliği və tanıdılması istiqamətində tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin xüsusi rolu var. Belə ki, şanlı tarixə, zəngin mədəniyyətə malik olan Vətənimizin tarixi abidələrini, maddi-mədəniyyət nümunələrini qoruyub yaşatmaq, dünyaya təbliğ etmək hər birimizin üzərinə düşən tarixi vəzifədir. Çünki qədim abidələr xalqın tarixi, оnun varlığını sübut edən dəlildir. Elə muxtar respublika rəhbərinin dediyi kimi: “Hər bir xalqın tarixi o xalqın milli kimlik pasportudur. Müasir dövrdə o xalq mütərəqqi dəyərlərə malik xalq hesab olunur ki, onun qədim tarixi, dövlətçilik ənənələri, mədəniyyəti olsun. Bütün bunlar bizdə – tarix boyu bu torpaqlarda yaşamış Azərbaycan türklərində vardır...”

“Şərq qapısı” qəzeti
07.12.2019


      “Şərqin qapısı” adlandırılan Naxçıvan əsrlərboyu mədəniyyətlərin qovuşduğu məkanda yerləşməklə dinlər və sivilizasiyalararası anlaşmada aparıcı rol oynayıb. Bu gün muxtar respublikamızın bütün rayonlarında dini dəyərlərin, tolerantlıq mühitinin yaşadılması və yüksək səviyyədə qorunub saxlanması beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini hər zaman cəlb edir.

Belə rayonlarımızdan biri də Ordubaddır. Azərbaycanın qədim tarixə malik bölgələrindən biri olan Ordubad gözəl təbiəti və özünəməxsus dəyərləri ilə seçilir. Bu rayon hələ qədim zamanlardan Şərqin memarlıq ənənələrini özündə yaşadan, zəngin milli ornamenti, özünəməxsus memarlıq üslubu ilə seçilən tarixi abidələri ilə məşhur olub. Avropanın qabaqcıl şəhərsalma təcrübəsi tətbiq edilərək yenidən qurulan, hər il neçə-neçə müasir abidələr ucaldılan muxtar respublikamızın hər yerində olduğu kimi, Ordubadda da bu, tarixi-memarlıq abidələrinə göstərilən diqqət və qayğının təzahürüdür. Rayon ziyalıları ilə söhbət zamanı da onlar bildirdilər ki, Naxçıvanın hər bir bölgəsində, o cümlədən Ordubad rayonunda aparılan abadlıq, quruculuq tədbirləri bütün sahələri əhatə edib. Qədim tarixi tikililərin bərpa edilməsi tarixi-memarlıq abidələrinə göstərilən qayğı milli və dini dəyərlərin ən yüksək səviyyədə qorunub saxlanılmasının nəticəsidir.

Tarixi-memarlıq abidələri sırasında olan məscidlər rayonun görünüşünə gözəllik qatmaqla yanaşı, həm də İslam mədəniyyətinin qoruyucusu rolunu oynayır. Demək olar ki, Ordubadın kəndlərinin hamısında kənd məscidləri mövcuddur. Məscid tikintisi rayonda intensiv aparılır. Artıq Ordubad rayonunun Anaqut kəndində 255 kvadratmetr ərazini əhatə edən yeni məscid binasının da tikintisi başa çatıb. Ordubadda hazırda 20-dən çox məscid fəaliyyət göstərir. Belə tarixi qədimliyi qoruyub saxlayan dini-memarlıq abidələri “Came”, “Ambaras”, “Sərşəhər” və “Mingis” məscidləridir. Qalanları isə şəhər küçələrinin bəzəyi olan məhəllə məscidləridir.

Əvvəlcə yolumuzu “Came” tərəfdən saldıq. Bu məscid İslam dini qaydalarına uyğun şəhər-memarlıq üslubunda inşa olunub. Orta əsrlərə aid memarlıq abidəsi şəhərin mərkəzi meydanının ən hündür yerində ucalır və möhtəşəmliyi ilə diqqəti cəlb edir. Hər namaz vaxtı verilən azan səsi insanları Uca Allaha ibadət üçün məscidə səsləyir. Kvadrat­şəkilli, yastı damlı məscid binasının 6 kiçik günbəzi olsa da, minarəsi yoxdur. Ona görə də burada minarədən yox, İslamın ilk dövrlərində olduğu kimi məscid damının üstündən azan verilir.

Rayonun tanınan ağsaqqallarından Mirhəsən kişi bildirdi ki, şəhərin relyefi, yəni çinar ağacları ilə əhatə olunması məscidlərdə minarənin olmamasının əsas səbəbidir. Həmçinin o deyir ki, Sovetlər Birliyi dövründə rayondakı məscidlərin əksəriyyəti anbar kimi istifadə edilib. “Came” məscidinin cənubundakı meydanda vaxtilə karvansaraylar, dükanlar olub. Hazırda məscidin şimal-şərqində mədrəsə, qərbində isə zorxana binaları yerləşir. Məscid və ətraf binalar 1987-ci ildə əsaslı şəkildə bərpa olunub.

Ötən əsrin sonlarında yenidən dövlət müstəqilliyi qazanıldıqdan sonra Ordubadda da dini dəyərlərimiz sərbəst şəkildə icra olunub, nəticədə, tarixi tikililər olan məscid binalarının böyük əksəriyyəti yenidən bərpa edilib.

Qeyd edək ki, “Came” məscidinin qadınlar və kişilər üçün ayrı giriş qapısı vardır. Məscidin həyətində yaşı min illərlə ölçülən çinar ağacları və şəfalı sulu qədim kəhrizin olması tarixi abidəni görmək üçün buraya gələnlərdə maraq yaradır. Bu məscidin tarixi dəqiq məlum deyil. Öyrəndik ki, 1901-1902-ci illərdə məsciddə təmir işləri aparılarkən tapılmış bir kitabə üzərindəki yazıdan onun əsasının hicri-qəməri 111-ci (miladi 729) ildə qoyulduğu ehtimal olunur. İslam dininin yayıldığı ilk vaxtlara təsadüf edən bu tarix həm də onu sübut edir ki, hələ o dövrlərdə Ordubad inkişaf etmiş yaşayış məskənlərindən biri olub. Məscidin şimal qapısı üzərində olan daş lövhədə həkk edilmiş I Şah Abbasın nəsx xəttilə 1604-cü ilə aid olan farsca beşsətirlik fərmanı diqqətimizi çəkir. Fərmanda deyilir ki, Ordubad əhalisi göstərdiyi mərdlik, şücaət və müdrikliyinə görə bütün vergilərdən azad olunur. Bu yazılı kitabə ordubadlıların torpaq sevgilərinin, elmin, mədəniyyətin inkişafında mühüm rol oynadıqlarının əyani sübutudur.

Buradan şəhərin digər qədim abidəsi, XVII-XVIII əsrlərə aid tarixi abidə olan “Ambaras” məscidinin qarşısına gəlib çıxırıq. Məscidin tavanında taxta üzərində yazılı kitabədə binanın hicri-qəməri 1284-cü (miladi 1867-1968) ildə Cəfərqulu Ağababa oğlu tərəfindən təmir olunduğu və adının da “Ağa Mirzə Cəfər məscidi” kimi həkk edildiyi görünür. Türk imperatorunun adını daşıyan məscid “Mir Cəfər” və “Sultan Murad” adları ilə də tanınır. Bu, məscidin Sultan Muradın adına tikilməsi və Mir Cəfər tərəfindən bərpa edilməsi ilə əlaqədardır. Burada da minarə yoxdur. Yenə də qoca çinar ağacları və qədim çeşmə diqqətimizi çəkir. Şəhər sakinlərindən Əli Ağayev qeyd edir ki, məscid çinar ağacının nəhəng budağının qırılması nəticəsində uçub dağılıb, sonralar məscid yenidən bərpa olunub.

Yolumuzu Sərşəhər məhəlləsində yerləşən eyniadlı məscidə tərəf salırıq. Ordubaddakı bu məscid digər məhəllə məscidlərindən ikimərtəbəli olması ilə fərqlənir. Bu məscidin birinci mərtəbəsi kişilərin, ikinci mərtəbəsi isə qadınların ibadət etməsi üçün nəzərdə tutulub. Qadınların ikinci mərtəbəyə qalxması üçün çöl tərəfdən dolama pilləkən qoyulub. Məscidin XVIII əsrdə inşa olunduğu ehtimal olunur. İkimərtəbəli məscidin mehrabı, ağac sütunları, şəbəkəli pəncərələri və meydanı var. İkinci mərtəbədəki kitabxanada dini kitablar və əlyazmalar saxlanılır. Bu məscid də digərlərindəki kimi minarəsizdir və meydanında yaşı yüz illərlə ölçü­lən çinar ağacı və çeşmə var. Məscid 1986-cı ildə bərpa və təmir edilərək, meydan kompleksi şəklinə salınıb.

Nəhayət, böyük məscidlərin sonuncusu olan “Mingis” məscidinin yanına gəlib çatırıq. Bu tarixi-­memarlıq abidəsi Ordubad şəhərinin Mingis məhəlləsində yerləşir. Giriş qapısının baş tərəfində qoyulmuş mərmər lövhə üzərindəki kitabədən aydın olur ki, məscid hicri-qəməri təqvimi ilə 1088-ci ildə (miladi 1677) Əbdülhüseyn Ordubadinin oğlu Məhəmməd Hadi tərəfindən bərpa etdirilib. İki mərtəbədən ibarət olan tarixi tikilinin birinci mərtəbəsi təsərrüfat məqsədləri üçün istifadə olunur. Digər dini ibadətgahlarımızda olduğu kimi, bu məscidin həyətində də çinar ağacı və kəhriz mövcuddur. Sadəliyi və gözəlliyi ilə seçilən məscid 2001-ci ildə bərpa edilib.

Bundan başqa, Ordubadın Anabad, Azakənd, Nüsnüs, Düylün, Aşağı Əylis, Baş Dizə, Nəsirvaz, Parağa və digər kənd məscidləri də vardır. Sevindirici haldır ki, bu gün muxtar respublikamızın bütün rayonlarında fəaliyyət göstərən məscidlərdə hər kəs dinimizin buyurduğu ayinlərin icrasını sərbəst yerinə yetirə bilir.

Onu da qeyd edək ki, İslam mədəniyyətinin qiymətli abidələri olan, insanlara birlik, bərabərlik, sevgi və mehribanlıq aşılayan məscidlərimiz həm də 2018-ci ildə İslam Mədəniyyətinin Paytaxtını görməyə gələnlər üçün zəngin və heyrətedici mənbələr olub. Bütün bunlar inkişafın, müasirliyin, birliyin və həmrəyliyin nümunəsi kimi qədim sivilizasiyanın beşiyi olan muxtar respublikamızın dünyada tanıdılmasında çox mühüm əhəmiyyət kəsb edəcək.

“Şərq qapısı” qapısı
04.12.2019


      Təkrarsız həndəsi naxışları, zərif zövqləri olan Gülüstan türbəsi!

Tarixə şahidlik edən bu abidə xalqımızın baş ucalığı, ulu yurdun bənzərsiz sənət incilərindən biridir.

Culfa rayonunun Gülüstan kəndi yaxınlığında yerləşən XII əsr Azərbaycan memarlığının ən dəyərli nümunələrindən biri olan, böyük Əcəmi Əbubəkir oğlu Naxçıvaninin memarlıq məktəbinin yadigarlarından sayılan dünya əhəmiyyətli Gülüstan, Naxçıvan torpağında Möminə xatın, Yusif ibn (oğlu) Küseyir, Qarabağlar türbələri ilə yanaşı adı çəkilən nadir sənət nümunələrindən biridir. Bir-birini tamamlayan, bir-birinə arxa duran bu məğrur abidələri yada saldıqca, həqiqətən də, yurdumuzu qoca Şərqdə ən zəngin abidələr ölkəsi, alınmaz qalalar məskəni kimi dəyərləndiririk.

Gülüstan türbəsinin qənşərində çağlayan Xan Araz daha cazibədar görünür. Arazın ayna suları göz oxşayır, könüllərə rahatlıq bəxş edir. Arazın sol sahilində Gülüstan adlanan gül-çiçəklə bəzənmiş gülüstana dönən bu yer diqqətimizi cəlb edir.

Tarixi faktlardan aydın olur ki, yurdumuzda ucaldılan türbələrin böyük əksəriyyətini el içindən çıxmış ulu yurdun usta və memarları tikiblər. Dövrümüzə qədər gəlib çıxmış bu əvəzsiz sənət əsərlərində babalarımızın düşüncəsi, alın təri, əllərinin qabarları hopub qalıb. Heç şübhəsiz, Gülüstan türbəsi də bu cür zəhmətin bəhrəsidir. Gülüstan türbəsi tarixə şahidlik edən digər memarlıq nümunələri kimi əsrlərin keşməkeşinə sinə gərərək naxışlanmış daşlarla ulu tariximizin əbədiləşmiş heykəlini xatırladır. Gülüstan türbəsinin mənalı görkəmində bir gözəllik, mehribanlıq duyulur. 800 ildən çox yaşı olan, əsasən yonulub naxışlanmış yerli daşlardan tikilən bu abidəyə indi yeni həyat verilib. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 7 oktyabr 2015-ci il tarixli Sərəncamı ilə milli-mənəvi dəyərlərimizi özündə yaşadan, qədim yurdumuzun əvəzsiz memarlıq incilərindən olan bu abidəyə ikinci ömrün verilməsi muxtar respublika sakinlərinin, o cümlədən abidəni ziyarət edən hər kəsin sevincinə səbəb olub. Gülüstan türbəsinin ətrafında abadlıq işlərinin aparılması da insanların bu tarixi sənət nümunəsinə marağını xeyli artırıb. Tariximizin nadir incilərindən sayılan Gülüstan türbəsinin bərpası eyni zamanda rayonumuzda turizmin inkişafına təkan verib.

Öz memarlıq üslubu, ornamentlərinin müxtəlifliyi, naxışlarının rəmzi məna daşıması ilə seçilən Gülüstan türbəsi qədim Azərbaycanın qülləvari tikilən abidələrindəndir. Türbənin sərdabəsi yerüstü hissədə yerləşir. Orijinal üslubda tikilmiş türbənin səthi oyma həndəsi ornamentlərlə bəzədilib. Türbənin burma ilə haşiyələnmiş yuxarı hissəsinin küncləri daşa həkk olunmuş mürəkkəb həndəsi ornamentlərlə doldurulub. Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani sənətkarlığının yaratdığı diqqətəlayiq abidələrindən olan həndəsi naxışlı Gülüstan türbəsi mənəvi mədəniyyətimizin öyrənilməsində əvəzsiz xəzinələrdəndir.

Hər daşı, hər naxışı tarixin dərinliklərindən soraq verən memarlıq abidələrimiz ulularımızın bizə ən böyük əmanəti, yadigarıdır. Bu əmanəti, bu yadigarları qorumaq, gələcək nəsillərə çatdırmaq hər bir vətən oğlunun vətəndaşlıq işi, əsas amalı olmalıdır.

Yurdumuzun bir çox abidələri, toponimləri, sənət inciləri kimi, "Gülüstan" türbəsi haqqında da el arasında bir sıra əfsanələr yaranmış, nəsildən-nəslə keçərək bu günə qədər çatıb.

Babam söyləyirdi ki, bu ağır eldə Gülüstan adlı bir gözəl olubmuş. El-obada çoxları Gülüstanın eşqinə düşüblər. Başqa elin igidləri də Gülüstan sevdası ilə at minib, qılınc-qalxan gəzdiriblər. Gülüstan isə Araz adlı bir oğlana könül verib. Araz da igidlikdə tayı-bərabəri olmayan igid idi. O, sərt qayalarda şirlə, pələnglə pəncələşməkdən, mağaralarda dağ ayısı ilə döş-döşə vuruşmaqdan qorxmazdı. Eldə-obada qeyrətlə dolanardı. Məclislərdə böyüyün, kiçiyin yerini bilər, hər kəsə ehtiram göstərərdi Araz.

Bir qürub çağı boz dağlardan qalxan qara bulud el-obanı bürüdü, qara xəbər gətirdi. Düşmən yurda hücuma keçmişdi. Hamı silaha sarıldı. El ağsaqqalları igidlərə uğur dilədi. Ağ atın belindəki igid Araz qartala oxşayırdı.

Gülüstan Arazın arxasınca boylandı, çöhrəsinə qüssə qondu. İgidlər yeridilər düşmən üzərinə. Ağrıdağdan, Qızılgədikdən qovub çıxartdılar namərdləri. Araz "Hər şeydən uludur vətən sevgisi" demiş və düşməni daha amansızlıqla təqib etmişdir. Döyüşərkən silahlarından ayrı düşmüş və sinəsindən yara almışdı. Qanlı vuruşdan sonra obaya qələbə müjdəsi çatdı. İgidlər geri dönərkən Arazı onların arasında görməyən Gülüstan allı-güllü paltarını geyib çayın sahilinə gəldi. Gülüstan səhərəcən onu gözlədi. Lakin Araz gəlib çıxmadı. Ürəkdən ah çəkə-çəkə, zülfünü şanalaya-şanalaya bir bayatı söylədi.

Əzizim Gülüstanın
Yurd yeri Gülüstanın
Qurban getdi Arazım
Saç yoldu Gülüstanın.
Gözlərindən axan yaş hər tərəfi suya döndərdi, suyun əhatəsində bir parça allı-güllü yer qaldı.

Çox keçmir ki, igid Araz at belində yaralı halda qayıdır. Yaralı atını, qana bulaşmış yəhərini bir tərəfə atıb yorğun baxışlarla onu qarşılayanların içərisində Gülüstanı axtardı. Sual dolu baxışlarla ətrafı gəzən Araza heç kimsə cəsarət edib bir söz deyə bilmədi.

Çox axtardı Araz.... Nəhayət, gəlib gül-çiçəyin arasında rəngi solmuş sevgilisini ölmüş gördükdə yasa batdı Araz.
Könlüm quşu uçdu hey,
Çovğunlara düşdü hey.
Mən çatana dözmədi
Bu dünyadan köçdü hey.

Araz Gülüstanı torpağa tapşırıb, gecə-gündüz onun keşiyində dayanırmış. Qəbri üzərində bir məqbərə ucaltdıqdan sonra yoxa çıxır. İnsanlarda belə bir deyim formalaşır ki, Araz çiçəklərin ləçəyində, güllərin ətrində, bülbüllərin naləsində mahnıya dönüb. Vətən torpağını dolanır, çaya çevrilib gecə-gündüz Gülüstana həzin mahnılar oxuyur. Eşqinə sadiq, əməli müqəddəs olub Arazın.

Söylənilən bu əfsanənin təsirindən ayılanda biz də Arazın laylanı xatırladan nəğməsini eşitdik. Sanki Araz çayı igid Arazın nəğməsini oxuyurdu. Gülüstan türbəsi isə məğrur-məğrur Arazın yaxınlığında dolanıb gələcəyə ümidlə baxırdı.

Xalqımızın keçmişini özündə yaşadan, milli-mənəvi dəyərlərini, düşüncəsini əks etdirən Gülüstan türbəsi haqqında səslənən bu əfsanə əzizləyə-əzizləyə, sevə-sevə daşı daş üstünə qoyub Gülüstan türbəsini inşa edən ulularımız keçmişlə gələcək arasında körpü salmaq ümidi ilə bu cür neçə-neçə sənət incisi yaradıblar. Hər daşı bir türk oğlunun qanı bahasına qorunmuş, gələcək nəsillərə çatdırılmış bu tarix ulularımızın bizə əmanətidir.

Xalqımızın keçmişini özündə yaşadan, milli-mənəvi dəyərlərini, düşüncəsini əks etdirən Gülüstan türbəsi haqqında səslənən bu əfsanə yurdumuzun ölməz abidəsinə sığınaraq yaşayıb, əsrlərdən-əsrlərə, nəsillərdən-nəsillərə keçə-keçə insan xəyalı, düşüncəsi ilə bəzənib, zənginləşib və kamil bir əsərə çevrilibdir.

“Şərq qapısı” qapısı
01.12.2019


      Bir ömrü iki payızın arasına sığdırmışdı Uca Tanrım. O ömür ki payızda başlamışdı, payızda da bitdi. Bu payız günlərinin birində müsahib olduğum payızın özü ilə “Yolayrıcında söhbət”imizdə xatırladıq həmin ömrü yenidən. Məmməd Araz yurdu Nursu kəndini üç hissəyə – aşağı, orta və yuxarı məhəllələrə bölən yolayrıcında. Yaşıl yosunu bozarmış dağların, xəzan yelinin taqətini ağaclardan üzdüyü yarpaqları, düzlərin otunu – avarını sovurub bir küncünə topladığı dərələrin soluxmuş rənglərinin müşayiətilə üz tuturam orta məhəlləyə – Məmməd Arazın doğulduğu, uşaqlıq çağları keçən məhəlləyə. Küləyin göz baxdıqca uzanan dərələrin sonsuz dərinliklərində vıyıldayıb yalçın qayalara çırpılaraq ətrafda əks-səda verən səsində həzin bir ayrılıq nəğməsi duyulur. Bu, ömrünün tamamına sayılı günlər qalan payızın özünə bəstələdiyi ayrılıq nəğməsidirmi, yoxsa illər öncə “Yazda ölüm asan olur, Allah, yaza saxla məni”, – deyən Məmməd Arazı yaza qısqanan payızın onu öz ağuşunda yeni bir dünyanın sakininə çevirərkən bu sarsıdıcı ayrılığa həsr etdiyi nəğmədirmi? Yox, bu nəğmə iki payızın arasındakı bir yazın gülünə-çiçəyinə, axarına-baxarına, rənglərinə heyranlıq, çağlamasına, coşmasına qısqanclıq nəğməsidir. İki payızın arasındakı yaza, bahara – Məmməd Araz ömrünə, yaradıcılığına qibtədən yaranan ayrılıq nəğməsidir…

Yolboyu dinlədiyim bu nəğmə zirvəsi buludlarla qonşu olan dağların sinəsinə yayıldıqca şairin “Zirvəsində qanad açdım, ətəyində süfrə açdım, qoyub gəldim gözüyaşlı, dağlar çətin qala mənsiz” misraları da qarışır bu nəğməyə. Yolboyu mənə yoldaşlıq edən bu vüqarlı dağlardan ilham alıb cavab verirəm şairə: – Bu dağlar sənsiz qalmazdı, təsəllisi sən olmasaydın, ey dağlar şairi, dağ vüqarlı şair. Dağı poetikləşdirdikcə, lirikanın, şeiriyyətin baş qəhrəmanına çevirdikcə dağlar səni duydu, əyilmədi, ərimədi, əzəmətdən düşmədi. Dağ ulu baba, dağ ata oldu şeirlərində. Dağ kiçilib övlad oldu, yenidən böyüdü şeirlərində. Bax, beləcə, sənsiz qala bildi.

İkicə addımlığındayam “Atlanam qonşunun qara damından, köhnə daxmamızı görəm yuxuda”, – deyən şairin ata ocağının. Bu ata yurdunda İnfil kişinin qara suvağına əllərinin izi düşən köhnə daxmanın yerində indi ikimərtəbəli yaraşıqlı ev ucalsa da, bu əzəmətli bina mənim gözümdə balacalaşıb Məmməd Arazın doğulduğu, uşaqlığından xatirələr hopan kiçik daxmaya çevrilir. Ətrafında payızın ayrılıq nəğməsi ilə ağaclardan ehmalca enib üst-üstə yığılan, içinə girsən, bəlkə də, dizədək qalxan xəzan yarpaqlarının arasında kəndi qədər kiçik bir daxma. Bu daxmada od var, ocaq var, bir də müqəddəslik var...

Çırpısı tətikdə, odunu dəmdə,
Səhərin gözündən od alıb ocaq,
Yanır aram-aram, onu sinəmdə
Sonra kim söndürüb, kim yandıracaq?

– deyən şair, ata ocağı, onun odu-alovu ilə qovurulan köksündə o odu sənin şeiriyyətin yandırdı. Bu od sönməyəcək ki, kimsə yandırsın. O od sevgidir, bu xalqın şairinə istəyi, məhəbbətidir. O od odluqdan lap çoxdan çıxıb, məşələ dönüb, əbədi bir məşələ...

Payız nə gözəl müsahibdir Məmməd Araz haqqında. O payızdan bu payıza – 86 il əvvəlki oktyabrdan 86 il sonrakı dekabrın arasına bahar yeniliyi, yaradıcılığı, təravəti, qayəsi sığan 71 illik ömürdən söhbət açır.

Əlli il! Bəsimdir, orta bir ömür,
Taleyin hökmü də baxtını bilir.
Ulduzlar qocalır,
Ulduzlar ölür. Mən nəyəm? Zərrənin milyonda biri.

– deyib 50 yaşla vədələşən, “Vay odu – olasan yataq yorğunu, vay odu – vədinə ölüm gecikə” söyləyən şairin alın yazısı onun vədinə xilaf çıxır. 50 ilin üstünə 21 il də qoyub onu həyatın acılı-şirinli günlərindən keçirərək 71 yaşında bir payız günü ömrün son mənzilinə yolçu edir.

İnfil kişinin, Cahan xanımın nəfəslərinin istisi, bir-birlərinə olan sevgisi ilə qurulan, 5 övladlarını böyütdükləri bu kiçik daxmadan çıxan Məmməd İbrahim vurğun olduğu Araz qədər böyüsə də, coşub, kükrəsə də, hələ atasının verdiyi Məmməd adına Araz yükünü yükləsə də, bu daxmanı unutmurdu. Elə unutmurdu ki, yuxularından da çıxmırdı. Məncə, bu, ona görə idi ki, bu daxmada onun alnına şairlik yazılmışdı. Bu daxmada bir Vətənin, bir millətin ürəkdən yananına çevrilmişdi. Bu daxmada hələ o doğulanda Məmməd Araz doğulmuşdu...

...Mən nəyəm? Zərrənin milyonda biri deyirdin, Məmməd Araz. Xeyr, sən zərrənin milyonda biri yox, milyonda bir zərrə idin. Milyonlarda olmayan Vətən, millət, yurd sevgisi vardı qəlbində. Vətən qələmində ən dəyərli söz, qəlbində “Nəğmə” idi – “Azəri nəğməsi”. Bu dünyadan köçənədək “Millət yolu haqqın yolu, ucal, millət bayrağı, Vətən andı xalqın yolu, yaşa, Vətən torpağı”, – deyib millətini xoş sabah sorağında keşikdə durmağa, qandan, qandaldan uzaq bir dünya qurmağa çağırdın. Araz şeirinin “pərisi” oldu. Ömrün boyu “Araz yadıma düşüb”, “Araz üstə çinar gördüm”, “Arazın işıqları”nda “Yenə Arazı gördüm” dedin, dedin... Sən bir Azərbaycan sevdalısı doğuldun, yaşadın, “Azərbaycan, dünyam mənim” deyə-deyə ana yurdun hər daşına üz qoydun. Sənin azəri eşqin Vətən hüdudlarını aşıb türk soydaşımız Salih Okumuşun “Çağdaş Azərbaycan şairi Məmməd Araz” adlı doktorluq dissertasiyasına çevrilib, onu ədəbiyyatşünas-alim də etdi. Müəllif eyniadlı kitabında yazır: “Məmməd Arazın sirri bir insan ömrünün bir şair ömrünə qurban verilməsi bahasına ortaya çıxmışdır. O, olduğu kimi görünən, göründüyü kimi olmağa çalışan bir şairdir. Azərbaycan torpağını Arazsız təsəvvür etmək mümkün olmadığı kimi, bugünkü Azərbaycan şeirini də Məmməd Arazsız düşünmək mümkün deyil. Məmməd Araz bütün Azərbaycan deməkdir. O Azərbaycan ki şairin ifadəsi ilə “qayalarda bitən bir çiçək, çiçəklərin içində qaya”dır”.

“Məndən bu dünyaya nə qaldı görən?” – deyən şair, sənin dünyan Vətənin, Vətənə qalan isə sözün idi – dəyərli, kəsərli, düşündürən, təsir edən sözün... Bu dünyam Vətənin xəritəsidir,
O, göz dağlayası, göz örtəsidir.
Şeir, söz səhəri, söz ertəsidir,
Vətənə qaldısa, yada qalmadı.

Milyonlarda olmayan yanğı vardı qəlbində, Məmməd Araz. Lirika, romantika, şeiriyyət fəlsəfəsi vardı içində. Sən torpaq şairi, dağ şairi, təbiəti şeirə gətirən şairsən. Qəlbindəki çırpıntını, hərarəti şeirə çevirən, həqiqəti şeiriy­yətə gətirən şairsən. “Məhəbbətin öz yeri var”, – deyib məhəbbəti şeirə gətirən şairsən. “Göy altında, yer üstündə” “Necə yaşadımsa...” söyləyən, “Əgər mən özümlə üz-üzə gəlsəm” “Şair, nə qazandın?” sualına “Hesabat” verən şairsən. “Yolçu, yolun haradı?” soruşub, “Qoşulum sənə bəlkə, birləşib çıraq olduq, yolu itənə bəlkə” dedin. Yolçu səni yoldaş etməyəndə ürəyinə üz tutub “Mənə biganəlik öyrət, ürəyim!” deyib “Qıvrılım içimdə, yatım içimdə. Yaxşını yamandan seçə bilməyim, büdrəyim, yıxılım, batım içimdə” arzuladın. Lakin biganəlik hara, sən hara, şair. Nə qıvrıla, yata, nə də büdrəyə bilməzdin. Əksinə, yuxusuz gecələrinə özün şam oldun, yandın, əridin. Çünki səni vurğunu olduğun təbiət belə yetirmişdi: millət fədaisi, Vətən sevdalısı, söz cəfakeşi…

Elə bu düşüncələrlə də geri qayıdıram. Yolayrıcına çatanda “Nursuya gələsən, Məmməd Arazın ev-muzeyinə baş çəkməmiş geri qayıdasan, həm də şairin anım günü ərəfəsində, doğru olmaz”, – deyib üz tuturam yuxarı məhəlləyə. Gözəlliyinə bir az da payız rənglərinin qatılıb başqa aləm yaratdığı yuxarı məhəlləboyu muzeyə doğru addımladıqca şairin “Nə bilim” şeirinə bəstələnmiş mahnını dodaqaltı zümzümə edirəm:

Səndən mənə bir ömürlük xatirə,
Məndən sənə nə qalacaq, nə bilim?..

Bu misraların cavabını kəndin ən yüksək və mənzərəli yerində, şairin xatirəsinə yaradılan muzeydə tapıram: Səndən bu dünyaya böyük bir irs qalıb – ədəbi toplu, bənzərsiz poeziya, doyumsuz lirika. Vərəqləndikcə hələ neçə-neçə nəsilləri “qidalandıracaq”, milli-mənəvi ruhuna çökə biləcək, sanki bu gün üçün yazılıbmış kimi təsir edəcək bir irs.

Xalq şairinin adına layiq muzeyi gəzib, şairin həyat və yaradıcılığı ilə bir daha tanış olandan, şəxsi və muzeyə hədiyyə olunan əşyalara, fotoşəkillərə tamaşa edəndən sonra bir daha iki payızın bir yazının – Məmməd Araz baharının əsl xəzinə, hələ də tam aşkarlanmamış bir xəzinə olduğunu düşünürəm.

Bayırda axşamçağının sazağında hələ də ayrılıq nəğməsini oxuyan payızın müşayiətilə geri qayıdarkən “Nə bilim”in növbəti misralarından biri də yadıma düşür:

Bu oyunda kim uduzdu, kim uddu?

Bu misraya dəyərli həmkarım Sahil Tahirlinin cavabını xatırlayıram: – Bu oyunda sən uddun, Məmməd Araz. Mənimsə bu misraya cavabım belədir: – Həqiqətən də, oyunlardan ibarət həyata sən poeziyanla, duyğularınla, cəsarətinlə qalib gəldin, Məmməd Araz…

“Şərq qapısı” qapısı
30.11.2019


      Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 2 avqust tarixdə imzaladığı Sərəncam muzeyin yaranması, təşəkkülü, inkişafı, ilk qurucuları barədə məlumatların öyrənilib ictimaiyyətə daha geniş şəkildə çatdırılmasını və bu sahədə əlavə tədqiqatların aparılmasını zəruri edir.

Bu baxımdan Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinin (indiki Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin) ilk direktoru olmuş Naxçıvan şəhər sakini, ziyalı, həvəskar kolleksiyaçı Balabəy Əlibəyov haqqında və onun muzey işinə verdiyi töhfələr barədə oxucularımızı da məlumatlandırmağı özümə mənəvi borc hesab edirəm.

Qeyd olunmalıdır ki, bu maarifpərvər şəxs haqqında məlumat çox məhduddur. Apardığımız araşdırmalar, əsasən, Balabəy Əlibəyovun kolleksiyaçılıq və muzeydəki fəaliyyəti ilə bağlı olmuşdur. Onun barəsində filologiya elmləri doktoru Fərman Xəlilovun “Naxçıvanı öyrənən elmi cəmiyyət” adlı kitabında da məlumatlar verilmişdir. Tədqiqatçıların Balabəy Əlibəyovun diplomatik fəaliyyəti ilə bağlı məsələləri araşdırmaları nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, o, 1903-1908-ci illərdə polis zabiti, 1908-1911-ci illərdə Qars Polis İdarəsinin rəsmi tərcüməçisi kimi xidmət etmişdir. 1911-ci ildə həmin vəzifədən təqaüdə çıxan maarifpərvər ziyalımızın peşəkarlığı və digər üstün cəhətləri nəzərə alınaraq 1917-ci ilə qədər yenə də Qars Polis İdarəsində tərcüməçi kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir. O, 1917-1920-ci illərdə Urmiya şəhərində polismeyster kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1920-ci ildən başlayaraq sovet müəssisələrində xidmət edən Balabəy Əlibəyov Naxçıvanın Qarsdakı müvəkkili kimi fəaliyyətini 1924-cü ilin mart-aprel aylarından 1925-ci ilin əvvəllərinə qədər davam etdirilmişdir.

1999-cu ilin yazında Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin yaranması və təşəkkül dövrü ilə bağlı məlumatlar əldə etmək məqsədilə Naxçıvan şəhərində yaşayan 85-90 yaşlı sakinlərlə müxtəlif vaxtlarda muzeydə söhbətlər aparılmışdır. Həmin söhbətlər zamanı Balabəy Əlibəyovu yaxından tanıyan filologiya elmləri namizədi Lətif Hüzeynzadənin, Səttar Məmmədovun, Məmmədtağı Əhmədovun verdikləri məlumatlara görə, onun evi (muzey həmin evdə yerləşirdi) şəhərin mərkəzində indiki Atatürk (keçmiş Kirov) küçəsindəki və son illərədək kommunal və məişət xidməti müəssisələri kombinatının yerləşdiyi binanın arxasında olmuşdur. Ev Naxçıvan üçün səciyyəvi olan müxtəlifölçülü yumru formalı ornamentlərlə bəzədilmiş darvaza qapısından keçməklə həyətin ortasında idi. Muzeyin özü 2 otaqda və çox da böyük olmayan dəhlizdə yerləşdirilmişdi.

Muzeydə Naxçıvanın tarixinə və arxeologiyasına, etnoqrafiyasına aid materiallar olmuşdur. Onların arasında qızıldan və gümüşdən hazır­lanmış qadın bəzək və zinət əşyaları, qədim xalçalar, Şərq parçaları (qumaş), qələmkarlar, saxsı və misdən hazırlanmış məişət əşyaları, qədim silahlar, Səfəvilər dövrünə aid sikkə kolleksiyası, XIX əsrin əvvəllərində tərtib edilmiş torpaq mülkiyyətinə dair sənədlər, tarixi-memarlıq abidələrinin tikintisində istifadə olunan inşaat materiallarının nümunələri və digər maraqdoğuran əşyalar xüsusi yer tuturdu. Balabəy Əlibəyov özünün gənclik illərindən toplamağa başladığı muzey əhəmiyyətli əşyalardan ibarət kolleksiya, sonralar isə onun əsasında öz evində muzey təşkil etməklə Naxçıvanda muzey işinin təşəkkülünə müəyyən töhfələr vermişdir. Demək olar ki, onun muzeyi artıq 1918-ci ilə kimi Naxçıvanda mövcud idi və onu yaxından tanıyan bir qisim naxçıvanlı ziyalılar həmin muzeydə olmuşdular.

O dövr üçün belə bir muzeyin yaranması böyük hadisə idi. 1918-1920-ci illərdə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini gözü götürməyən qüvvələr tərəfindən ölkədə ictimai-siyasi vəziyyətin gərginləşdirilməsi və ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdikləri soyqırımlar səbəbilə naxçıvanlıların köməyinə gələn türk əsgərləri tərəfindən bəhs etdiyimiz muzeydəki əşyalar götürülərək (çox güman ki, həmin əşyaların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün) Qarsa aparılmışdı. Sonralar həmin əşyaların bir qismini geri qaytarmaq Balabəy Əlibəyova müyəssər olmuşdu. O, kolleksiyasını geri qaytardıqdan sonra öz evində muzey yaratmış və zaman-zaman buraya maraq göstərib ziyarət edənlərin də sayı artmışdı.

Artıq 1920-ci ildə Bakıda Azərbaycan Dövlət Muzeyinin yaradılması, 1923-cü ildə Azərbaycan Arxeologiya Komitəsinin və Azərbaycanı Öyrənən Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin təsis edilməsi və ən nəhayət, 1924-cü il sentyabr ayının 21-24-də Bakıda Ümumazərbaycan Diyarşünaslarının Qurultayının keçirilməsi respublikanın bəzi bölgələrində muzeylərin açılması işinə təkan vermişdi.

Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Şurasının 30 oktyabr 1924-cü il tarixli qərarı ilə Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyi yaradılmış və Naxçıvan MSSR Xalq Maarif Komissarlığına tapşırılmışdı ki, ayrı-ayrı təşkilatlarda, evlərdə və şəxslərdə saxlanılan tarixi-etnoqrafik əhəmiyyətə malik olan əşyaların muzeydə mühafizə edilməsi üçün tədbirlər görsün.

Araşdırmalardan aydın olur ki, o dövrdə muzeyin formalaşdırılması üçün görülən tədbirlər heç də səmərə verməmiş və muzey 1926-cı ilədək fəaliyyət göstərmək imkanlarına malik olmamışdır. Belə olduğu halda, Naxçıvanın yerli hökumət orqanları vəziyyətdən çıxış yolunu o zaman Balabəy Əlibəyovun şəxsi evində yaratdığı muzey kolleksiyasını dövlət mülkiyyəti elan etməkdə görmüşdür.

Ona görə də Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Şurası özünün 6 yanvar 1926-cı il tarixli iclasında həmin muzeyin respublika mülkiyyətinə verilməsi haqqında məsələni müzakirə edərək müvafiq qərar qəbul edir. Qəbul edilən qərara əsasən muzey V.Həsənzadə, M.Mirheydərzadə, A.Əliyarov və digərlərindən ibarət yaradılan komissiya vasitəsilə respublika mülkiyyətinə qəbul edilir. Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Şurasının ehtiyat fondundan ona ayda 40 manat məvacib ödənilməsi nəzərdə tutulmaqla Balabəy Əli­bəyov ömürlük olaraq muzeyin direktoru təyin edilir.

Tarix elminin əsas sahələrindən biri kimi muzey işi və muzeyşünaslıq həmin dövrdə respublikamız üçün yeni sahə olduğundan, bu sahədə peşəkar kadr çatışmazlığından və bir ziyalının həvəskar kolleksiyaçı kimi evində yaratdığı muzey artıq dövlət himayəsinə keçdiyindən onun işinin təkmilləşdirilməsinə, bir sıra texniki avadanlıqlarla təchiz edilməsinə ehtiyac var idi.

Bu baxımdan muzeylə bərabər Naxçıvan MSSR Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyində fəaliyyət göstərən Naxçıvanı Öyrənən Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinin təşəkkülündə və inkişafında xüsusi xidmətləri olmuşdu. Muzeylə cəmiyyətin əlaqəli işləməsi onun get-gedə zənginləşməsinə müəyyən mənada kömək etmişdir.

Naxçıvanı Öyrənən Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin 1926-cı il 25 iyun tarixli iclasında professor V.M.Sısoyevin Xaraba Gilanda, 1926-cı ilin 12 və 25 sentyabr tarixli iclaslarında isə A.A.Millerin Qızılburunda (Qızılvəngdə) apardıqları arxeoloji qazıntılar nəticəsində əldə olunan maddi mədəniyyət nümunələrinin bir qisminin Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinə verilməsi barədə qərar qəbul olunmuşdur. Həmin iclaslarda, həmçinin qazıntı yerlərində çəkilmiş fotoşəkillərin də muzeyə verilməsi cəmiyyət üzvləri tərəfindən tələb edilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Naxçıvan tarixi baxımdan özünün zənginliyi ilə səyyahların, arxeoloq və etnoqrafların diqqətini həmişə özünə cəlb etdiyindən onlar intensiv olaraq bu qədim diyara gələrək arxeoloji qazıntı və elmi araşdırma işləri həyata keçirir, tarixi yerləri gəzir və maraqdoğuran nə varsa qeydiyyatını aparırdılar.

Professor V.M.Sısoyev 1926-cı ildə Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyində olmuş və 1926-1927-ci illərin yay aylarında Naxçıvana səyahətinə dair hesabatında Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinə xüsusi yer ayırmış və öz təəssüratlarını yazmışdır. Professor V.M.Sısoyev 1927-ci ildə burada olarkən artıq Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyi mövcud idi və Naxçıvan MSSR Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyində fəaliyyət göstərirdi. Onun özünün də bunlardan xəbərdar olmasına baxmayaraq, V.M.Sısoyev öz hesabatında muzeydən bəhs etdiyi bölməni “Balabəy Əlibəyovun Naxçıvan Muzeyi” adlandırmışdır. Professorun qeydlərindən aydın olur ki, həmin dövrdə muzey hələ də ilk yaradıldığı şəxsi evdə yerləşirdi.

V.M.Sısoyevin hesabatında Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyini “Balabəy Əlibəyovun Naxçıvan Muzeyi” adlandırması heç də təsadüfi deyildi. Çünki bir tərəfdən muzey ilk dəfə həmin ziyalının şəxsi kolleksiyasının bazasında təşkil edilmiş və artıq dövlətin himayəsində olmasına baxmayaraq, yenə də onun evində yerləşirdi. Digər tərəfdən isə Balabəy Əlibəyovun muzeyi artıq Naxçıvanda tanınmışdı.

Həmin hesabatda o da qeyd edilmişdir ki, “Muzey Naxçıvanın diqqətəlayiq yerindədir və çox az şəhər belə muzeyi ilə öyünə bilər”. Muzeyin bu cür dəyərləndirilməsi sonrakı illərdə Naxçıvanda muzey işinin təşəkkülündə və inkişafında həmin muzeyin nə qədər əhəmiyyətli rol oynamasından xəbər verir.

Balabəy Əlibəyov ömrünün sonunadək muzeyin direktoru işləmişdir. Onun nə vaxt vəfat etməsi barədə dəqiq məlumat olmasa da, ehtimal etmək olar ki, 1929-1930-cu illərdə vəfat etmişdir. Çünki artıq 1930-cu ilin avqustundan muzeyə yeni direktor təyin olunmuşdur.

Bu yazıda Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin qurucusu və ilk direktoru olmuş Balabəy Əlibəyov haqqında, onun kolleksiyası və muzeydəki fəaliyyəti barədə oxuculara bəzi məlumatlar verməyə çalışdıq. Heç şübhəsiz ki, elm adamları, tədqiqatçılar diyarımızda tarix və mədəniyyətimizin, milli dəyərlərimizin qorunub yaşadılmasına və təbliğinə göstərilən hərtərəfli dövlət qayğısına cavab olaraq Ali Məclis Sədrinin “Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 2 avqust tarixli Sərəncamından irəli gələn mühüm vəzifələrin həyata keçirilməsinə, Naxçıvanda muzey işinin tarixinin daha dərindən araşdırılmasına öz töhfələrini verəcəklər.

“Şərq qapısı” qapısı
30.11.2019


      Bu yazının qələmə alınmasına səbəb Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar jurnalisti Hüseyn Əsgərovun yeni çapdan çıxan “Mirzə Cəlilin satira desantları Naxçıvanda” adlı kitab oldu. Müəllif “Molla Nəsrəddin” jurnalının düz 91 il əvvəl, 1927-ci ilin 31-ci nömrəsində Şərur rayonunun Yengicə kəndindəki hamamla bağlı felyetonu da oxuculara çatdırır. Felyetonda deyilir: “Yengicə kənd təsərrüfatı kredit şirkəti Yengicə meydançasının qarşısında olan xaraba binanın təmirinə başlayıb, hələ qurtarmır. Bilmirəm, buranın işi başlayanda hansı bədqədəm adam işin üstə çıxıb, çünki yay, qış, payız iş qurtarmır. Soruşanda cavabı budur ki, 5 ildir ki, Yengicə məktəbinin təmiri başlanılıb, o nə vaxt qurtarsa, bu da onda qurtaracaqdır. Az qala bir il olar ki, para buraxılıb Yengicədə səhiyyə şöbəsi üçün olan bina təmir olunsun, o hələ başlanmayıb, o qurtaranda bu da qurtaracaq. Yaz var, qış var, nə tələsik iş var”.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşları Zeynəb Quliyeva, Asəf Orucov və Toğrul Xəlilovun həmmüəllifliyi ilə hazırlanaraq “Əcəmi” Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyində nəşr olunmuş “Naxçıvan hamamları” adlı kitabçada felyetonda bəhs olunan həmin hamamla bağlı geniş məlumat verilib. Məlumatdan aydın olur ki, Yengicə kəndində yerləşən Şərq hamamı XVIII əsrin sonlarında əslən Şahtaxtı kəndindən olan Tovuz xanım tərəfindən tikdirilib. Hamam xeyriyyə məqsədilə inşa edilib. Orta əsrlər dövründə bir çox tikililər, o cümlədən bəzi hamamlar da vəqf üçün ayrılırdı. Bu sahədən gələn gəlir məscid, mədrəsə və xəstəxanaların saxlanmasına, yetimlərin, yoxsul və tələbələrin məsrəflərinə xərclənirdi.

Kəndin mərkəzində tikilmiş hamam binasının divarları 19x19x5 santimetr ölçüdə olan kərpiclə əhəng məhlulu ilə hörülmüşdü. Düzbucaqlı formalı hamam səkkizbucaqlı zal və iki köməkçi otaqdan ibarət imiş. Hamamın qızdırılması yaxınlıqdakı ocaqxanadan başlayaraq döşəmənin altında yerləşdirilmiş isti hava kanalları vasitəsilə tənzimlənirmiş. İki zalın arasında yerləşən köməkçi otaqların qapısı yuyunma zalına açılırmış.

Müəlliflər yazırlar ki, tikilinin quruluşu Naxçıvan ərazisindəki bir sıra hamamlardakı kimi səkkizguşəli formada olub və yeraltı hamamlar sırasına daxildir. Hamam forması və böyüklüyü ilə fərqlənirmiş. Xaricdən 2 iriölçülü günbəzlə tamamlanmış hamamın bütün qapı və bacaları bir qayda olaraq yuxarıda günbəzvarı formada tamamlanırmış. Giriş qapısı cənubdan açılan hamam müxtəlif formalarda və ölçülərdə olan, fərqli funksiyaları yerinə yetirən dörd salondan ibarət imiş.

Hamamın əsas divarının qalınlığının 2, digər divarlarının isə 1,3-1,8 metr arasında olması içərinin istiliyinin qorunmasını təmin edirmiş. Əsas hissəsi xaricdən ensiz kərpiclərin üfüqi düzülüşü ilə üzlənibmiş. İçərinin işıqlandırılması bu hissədə düzəldilmiş ensiz pəncərələrin köməyi ilə həyata keçirilirmiş. Pəncərələr yuxarı hissədə aypara formasında tamamlanırmış. Kompleksə daxil olan zallar və köməkçi tikililərin üstü yarımdairəvi formada tamamlanaraq kərpic ilə örtülürmüş. Hamamın 7 metrlik ümumi hündürlüyünün 3 metri günbəz hissənin payına düşürdü. Tikilinin çox hissəsi yeraltı, cəmi 1,3 metrlik hissəsi yerüstü olub. Bu da binanın istiliyinin qorunmasına, su ilə yaxşı təchiz olunmasına əlverişli şərait yaradırmış...

Bəli, o vaxt bu tarixi abidənin təmirinə, sadəcə, başlanılıb, əslində, heç bir iş görülməyib. Ancaq yurd yerinə qəlbən bağlı olan insanların öz tarixi keçmişinə böyük ehtiramının ifadəsi kimi 90 ildən sonra – 2017-ci ilin mart ayından Yengicədəki Şərq hamamının təmirinə başlanıldı, əvvəlki tarixi görünüşü saxlanılmaqla bərpa edildi. Tarixi abidə 2018-ci il sentyabr ayının 5-də istifadəyə verildi.

Bu günün reallığıdır ki, tarixinin müəyyən məqamlarını özündə yaşadan abidələrin qorunması muxtar respublikamızda ulu keçmişimizə diqqət və böyük ehtiramı ifadə edən dəyərli ənənəyə çevrilib. Qeyd edək ki, həmin tarixi yadigarların bərpasına da ciddi önəm verilir.

XVIII əsrdə tikilən Şərur rayonunun Yengicə kəndindəki Şərq hamamı da belə tarixi abidələrdən biridir. Baxımsızlıq və biganəlik ucbatından dağılmaq vəziyyətində olan bu tarixi abidədə aparılan təmir-bərpa işləri ona yeni həyat bəxş edib.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov qədim hamamın bərpasından sonra istifadəyə verilməsi münasibəti ilə keçirilən tədbirdə çıxış edərək deyib: “Bu gün Yengicə kəndində tarixi abidə bərpa olunaraq istifadəyə verilir. Yengicə hamamı xalqımızın mədəniyyətinin göstəricisidir. Hamam iki əsrdən artıq bir dövrdə bu ərazidə yaşayan insanların həyat şəraiti, yaşayış səviyyəsi haqqında məlumat verir. Hamam təmizlik, sağlamlıqdır. Uzun illər Yengicə və ətraf kəndlərin əhalisinə xidmət göstərən hamam bu gün tarixi abidə kimi bərpa olunmuş, içərisində xidmət sahələri yaradılmışdır... Hər bir abidənin qorunması və bərpası xalqımızın mədəni həyatının, tarixinin qorunması və yaşadılması deməkdir”.

Hazırda ümumi sahəsi 420 kvadratmetr olan tarixi binada 7 sahə üzrə xidmət fəaliyyət göstərir. Burada 2 dərzi, 2 bərbər, fotoqraf, papaqçı, çəkməçi və musiqi alətləri ustası olmaqla, 8 nəfər işlə təmin edilib.

... Son olaraq oxucuların diqqətini nəyə cəlb etmək istərdim? İlk növbədə, Mirzə Cəlilin nəşr etdirdiyi “Molla Nəsrəddin” jurnalının və ümumilikdə, Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığında milli dəyərlərə yanarlı münasibət olduğuna. Bu kitabda ovaxtkı cəmiyyətimizdəki bütün eybəcərliklər ürək yanğısı ilə əksini tapıb, böyük Mirzə Ələkbər Sabir demişkən: – Düzü düz, əyrini əyri.

... Bu gün naxçıvanlıların leksikonunda tez-tez işlənən bir aforizm var: Tarixi yaşadanları tarix də yaşadır. Və dönüb dünənlə bu günü müqayisə edəndə bu aforizmdəki həqiqəti daha aydın dərk edirik...

“Şərq qapısı” qapısı
28.11.2019


      Bu ünvan muxtariyyətimizlə eyni – 95 yaşda olan, lakin qədim Naxçıvanımızın neçə-neçə minilliklərinin sığdığı Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyidir. Bu ünvanın həyətindəki daş fiqurlardan tutmuş muzeyin qapısından içəriyə girdiyim andan qarşılaşdığım bütün guşələr, eksponatlar, tablolar, rəsmlər məni minilliklər öncəyə uzun bir səyahətə – beşminillik yaşı olan qədim Naxçıvanımızın bu günündən dünəninə aparır. Bu virtual aləm illərlə kitablardan oxuduğum qədim və möhtəşəm tarixin bütün dövrlərinin insanına çevirir məni.

Budur eramızdan əvvəl III minillikdəyəm. Nuh tufanının uğultuları çınlayır qulaqlarımda. Bu tufanın sakitləşərkən yer üzünə bəxş etdiyi Naxçıvanın tarixi həmin tufanın Gəmiqayadan, Duzdağdan qopardığı daşlara və sal duz parçalarına həkk olunub. O daşlar, duz parçaları dilə gəlib günümüzə minilliklər öncədən söhbət açır, Ulu Yaradanın Naxçıvana bəxş elədiyi Duzdağ möcüzəsindən, Qazma mağarasından, Nuh Peyğəmbərin torpağa endirdiyi ehtimal olunan Gəmiqayadan danışır. Gəmiqaya daşlarının üzərinə insanların həkk etdikləri təxəyyül məhsulları – təsvirlər onların zəkasını duz sallarının füsunkar parıltısında əks etdirir.

Qarşıda sanki Gəmiqayadan sıldırımlıq alan Əshabi-Kəhf tarixin minilliklərindən boylanır. Neçə yüzilliklərdir, Tanrıya sığınan, niyyət və arzularının gerçəkləşməsini ümid edən, inamı ilə pənah gətirən insanların dəstə-dəstə axışdığı bu dini-mədəni abidə İslam mədəniyyətinin beşiyi olan Naxçıvanın müqəddəs torpaqlarından, bu torpaqların tarixin neçə-neçə hadisələrinə şahidliyindən söhbət açır.

Əcdadlarımızla yaranan ilk insan cəmiyyətinin formalaşması “İbtidai insanların maketi”, “İbtidai insanların məişəti”, “Odun əldə edilməsi” adlı 3 qrafik əsərlə, bineyi-qədimdən zəhmətsevər olan insanların əmək alətləri, məişət əşyaları ilə ibtidai icma quruluşunun canlı mənzərəsini yaradır. İnsanların odu necə əldə etmələri kimi təsəvvürləri kətan üzərində yağlı boya ilə həkk edən Toğrul Nərimanbəyovun “İbtidai insanların ov səhnəsi” adlı əsəri möhtəşəmliyi və canlılığı ilə diqqətlə baxdıqda səni oradakı obrazlardan birinə çevirmək gücündədir.

Eramızdan əvvəl II və III minilliklərin sonlarını əhatə edən Şahtaxtı və Yaycı kəndlərinin ərazilərindən tapılan monoxrom və II Kültəpə ərazisindən aşkar olunan, IV-III minilliklərdə Kür-Araz mədəniyyətini əks etdirən manqal, polixrom, həm də ağızlarında heyvan başları təsvir olunmuş boyalı qablar, II minilliyin sonuna aid tunc bəzək əşyaları – boyunbağı, qolbaqlar, boz rəngli qablar bu böyük dövrlərə kiçik səyahətdə həmin əsrlərdə yaşayan insanların təfəkkür, dünyagörüş və zövqünü gözlər önündə sərgiləyir. Eradan əvvəl II minilliyə aid təsərrüfat küpləri, keramika məmulatları – kəmər, silahlar, bizlər, əqiq muncuqlar və boyunbağlar, III minilliyə aid gürz və çəkiclər, daş həvənglər, dəstlər, IV minilliyə məxsus ocaq qurğuları, dən daşları, I əsrə – Dəmir dövrünə məxsus xəncərlər, ətir saxlamaq üçün şüşə qablar zaman-zaman insanların təxəyyüllərinin inkişafından, dünyagörüşlərindən “söhbət açır”.

Son Tunc, Erkən Dəmir dövrlərində Şahbuz rayonu ərazisindən tapılan qəbir abidələri – daş qutu qəbir modeli, küp qəbir və kurqanlar insanların İslamdan əvvəl hansı şəkildə dəfn olunduqları haqqında geniş və maraqlı məlumat verir.

Şahbuz rayonunun Kolanı kəndi ərazisindən əldə edilmış böyük daş üzərində Günəşin sxematik təsviri, Zəngəzur mahalının Urud kənd qəbiristanlığından tapılmış XV-XVI əsrlərə aid sənduqələr, Naxçıvan şəhər qəbiristanlığında rast gəlinən, üzərində müqəddəs “Qurani-Kərim”dən ayələr həkk olunan epiqrafik abidə, məzarüstü Gəmiqaya təsvirlərini yaradan insanların davamçılarının sonrakı əsrlərdə düşüncə və idraklarının daşlarda yeni əksidir sanki.

Minilliklərə səyahətim məni XII əsrə – Əcəmi Əbubəkir oğlu Naxçıvani dövrünə gətirib çıxarır. Böyük memarın gözəl diyarımıza bəxş etdiyi bir-birindən gözəl abidələr arasında dolaşıram. Tarixin izləri üzərinə həkk olunan Möminə xatın məqbərəsindən, Yusif Küseyr oğlu türbəsindən, Cümə məscidindən Memar Əcəminin: “Biz gedəriyik, dünya əbədi qalandır. Biz gedəcəyik, dünya qalacaq. Biz ölərik – bu, bizdən xatirə qalar. İlahi, bədnəzərdən uzaq elə” kimi dəyərli fikirlərini eşidirəm. Naxçıvan memarlıq məktəbini yaradan bu bənzərsiz memarın tarixi abidələrin tikintisində istifadə etdiyi inşaat materialları parçalarının keyfiyyəti, rəng çalarları qarşısında heyranlıq duyuram. Bu arada nəzərimi cəlb edən rəssam Eyyub Hüseynovun kətan üzərində yağlı boya ilə işlədiyi “Möminə xatın məqbərəsinin layihəsinin müzakirəsi” adlı əsəri ilə, sanki əsrlər öncəyə qayıdır, bu layihəni müzakirə edənlərə qoşulur və tarixdə iz qoyanlardan birinə çevrilir insan.

XIV əsrə doğru yolçuluqda Naxçıvanımın memarlıq abidələrini özündə əks etdirən Telman Abdinovun “Naxçıvan abidələri” əsəri qarşısında xeyli vaxt dayanmalı oluram. Bir-birindən möhtəşəm, bu diyarın tarixi, qədimliyi, kimliyi üzərinə həkk olunan abidələri dünənimizdən bu günümüzə bir ərməğandır. Şamil Qazıyevin “Naxçıvanqala” əsəri, Qarabağlar türbəsinin maketi, bütün abidələrimizin rəsmləri “dil açıb” minilliklərdən soraq verir. XII-XIV əsrlərə aid şirli qablara isə sanki möhtəşəm abidələrimizin üzərindəki naxışların kiçildilmiş forması həkk olunub. Tamamilə təbii boyalarla və rəngarəng çalarlarla işlənən nəfis, neçə-neçə yüzilliklər sonra olduğu kimi qalan naxışlar dövründə şirli qabların yaratdığı böyük bir mədəniyyəti sərgiləyir.

Budur ayrıca böyük bir otaq dövlətçilik tariximizin Atabəylərlərindən, Qaraqoyunlularından, Ağqoyunlularından, Səfəvilərindən, Naxçıvan xanlıqlarından “söhbət açır”. Dövlət və xanlıqlara aid xəritə nümunələri ayrı-ayrı yüzülliklərin yol bələdçisinə çevrilərək insanı bu dövrlərin, dövlətlərin qonağı edir. Fotoşəkillər, rəsmlər, dövlət və xanlıqlar, Gürcüstan-Türkmənçay müqaviləsi haqqında məlumatlar, həmin dövrlərə aid pul-sikkə, silah nümunələri və bir də hər səhifəsi tarix qoxan kitablar böyük bir keçmişin müasir dövrdə inikasıdır.

Ayrı-ayrı dövrlərin dövlət və xanlıqlarının hər birinin ictimai-siyasi aləmində, gündəlik həyatında “iştirak etdikdən” sonra XVIII-XIX əsrlərin azərbaycanlı ailələrindən birinin qonağı oluram. Həmin dövrləri güzgü kimi özündə əks etdirən otaqları gəzirəm. Qadınlarımızın ağ parça üzərinə ipək saplarla min bir naxış vurduqları örtüklər salınan və üzərinə çıraq, həvəng, məşqəfə dəsti, ələk, məcmeyi, qazan, mis cam, kəfkir və digər əşyalar düzülən taxçalar, divarlarda gözlərinin nurunu ilmələdikləri xalçaların üzərindən asılan silah nümunələri, musiqi alətləri indi də kəndlərimizdə baba-nənə evlərimizdə hələ də yaşadılanları xatırladır mənə. Ətrafdakı sandıq nənələrin gizli saxlanc yerindən, samovar tüstü qalxan həyat dolu həyətlərdən, yun daramaq, əyirmək üçün daraq, cəhrə buradakı rəngbərəng xalça, cecim, palazların necə hasilə gəlməsindən “danışır”.

Çox böyük təəssüratlarla bu evdən ayrılarkən qarşımda vəlin, kotanın, car-carın, körüyün bu gözəl diyarımızda formalaşdırdığı qədim əkinçilik mədəniyyətinin mənzərəsi açılır. O dövrlərdən yadigar qalan araba təkərlərinin torpağa saldığı ata-babalarımızın əllərindəkinə bənzər izlər həm də tarixən əsas məşğuliyyəti əkinçilik olan insanların torpaq sevdasını canlandırır gözlər önündə. At yəhəri, çəki tərəziləri isə at belində sübh çağından əkinə-biçinə yollanan insanlardan bizə miras qalan zəhmətkeşlikdən, halallıqdan, dürüstlükdən söhbət açır.

Bayaqdan gözlərim önündə canlanan və maraqla baxdığım XIV-XV əsrlərin döyüşçüsünün geyimləri, silah nümunələri, ordu nişanı, XVI-XX əsrlərə aid sikkələr, müxtəlif dövlətlərin kağız pulları, bank biletləri, XVIII-XIX əsrlərə aid hamam tası, həsir sandıqlar, dekorativ-tətbiqi sənət əsərləri və əl işləri – gərdək başı, yelpək, pul qabları, gümüş bəzək əşyaları, toxuculuq nümunələri – papaq, corab, çantalar, XIX-XX əsrlərə məxsus kişi və qadın milli geyimləri, qızıl və gümüş bəzək əşyaları, gümüş kəmərlər, məişət əşyaları – mis manqal, badya, gülab çəkmək üçün qurğu, saxsı, mis qablar, tava, şamdan, məcmeyi və digər əşyalar ayrı-ayrı dövrlərin hər birinin cəmiyyətinin insanlarının həyat tərzini ifadə etməklə yanaşı, həm də təfəkkürlərinin bəhrələridir.

Azərbaycanın qədim xalçaçılıq məkanı və yallılar diyarı olan Naxçıvanımızın yüzilliklərindən neçə-neçə xalçalar gəlib, keçmiş, bir eli başına toplayıb onlara bu milli rəqsimizin sirlərini ritm-ritm öyrədən yallı başçıları, ifaçıları yaşayıb köçmüşlər. Məni keçmişə qonaq edən Naxçıvan qrupu xovlu və xovsuz xalçaların ilmələri, toxuculuq alətləri – cəhrənin cırıltısı, qılıcın, kələfaçanın tappıltısı “söyləyir” bunları. Dağı-daşı lərzəyə gətirən Naxçıvan yallılarını müşayiət edən tulumun, balabanın, neyin, qara zurnanın səsləri, bir də yallı geyimlərinin nümunələri “söhbət” açır onlardan.

Bu da tariximizin XX əsri... Yüzilliyin ilk onilliyindən boylanan qocaman Molla Nəsrəddin insanları elmə, müasirliyə, doğma dil uğrunda mübrizəyə, haqq-ədalətə səsləyir. Mətbuat tariximizdə özünəməxsus yeri olan “Molla Nəsrəddin” jurnalını vərəqlədikcə onun səhifələrində Naxçıvanımızın doğma Vətənimizə bəxş etdiyi şəxsiyyətlərdən biri olan millət cəfakeşi Cəlil Məmmədquluzadənin dahi obrazı canlanır.

XX əsrin ən böyük hadisəsi – Şərqdə ilk demokratik qurum olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xəritə, bayraq, gerbi, pul nümunələri, fotoşəkilləri ilə 100 il öncəyə səyahət edirəm. Xalqımızın müstəqillik uğrunda mübarizə və qələbəsinin şanlı “ömür kitabını” azadlığımıza uzanan qara niyyətli əllərin vərəqləyib 23-cü ayında qəsdinə dayandıqlarının şahidi oluram.

Budur, “Qars”, “Moskva” müqavilələrinin imzalanmasında və hərb tariximizdə xüsusi xidmətləri olan Kazım Qarabəkir Paşanın fotosu, haqqında yazılan kitablar ötən yüzilliyin çoxsaylı hadisələri içərisində onu ön sıralara çəkir.

Yaşanan tarixin bir parçası olan 1941-1945-ci illər İkinci Dünya müharibəsində naxçıvanlı oğulların şücaəti, qəhrəmanlıqları onların aldıqları medallarda, istifadə etdikləri əşyalarda, bir də ki, yazdıqları əsgər məktublarında “dil” açır.

20 Yanvar faciəsinin, Sədərək şəhidlərinin, ermənilərin azərbaycanlılara qarşı soyqırımı siyasətini əks etdirən fotoşəkillərin fonunda – Mir Cəlil Seyidovun “Təcavüzkar” adlı rəsm əsəri ürək göynərtilərini daha da dərinləşdirir, mübariz ruhla qan yaddaşını təzələyir.

Dəqiqələrlə məni qarşısında dayanıb tamaşa etməyə vadar edən Şamil Qazıyevin “İnqilabaqədərki Naxçıvan”, “Naxçıvanda köhnə həyət”, “Çarıqçılar iş başında”, “Çörək bişirənlər”, “Köhnə dəyirman”, “Xırmanda”, Öküzlərin nallanması”, “Naxçıvanda hamam” və bu cür 29 rəsm əsərinin hər biri ayrı-ayrılıqda Naxçıvan tarixini, etnoqrafiyasını, milli dəyərlərini fırçanın gücü ilə ifadə etməklə adamı həmin dövrlərin siyasi və ictimai həyatının iştirakçısına çevirir.

Tarixi yaşadan məkan Azərbaycan xalqının xilaskarı ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətini əks etdirən fotoşəkillərlə, kitab və dəyərli materiallarla, əşyalarla, “Şərəfli ömrün anları” adlı stenddə toplanmış bənzərsiz ömrün bənzərsiz fotoları ilə daha da əlamətdardır. Çünki Ulu öndər millətinə müstəqilliyi bəxş etməklə bu minilliklərin, yüzilliklərin tarixinin qorunmasının da səbəbkarı oldu.

Bu xoş duyğularla elə Ulu öndərin Naxçıvanda tarixi fəaliyyətinin uğurlu davamının bəhrələri əks olunan “Naxçıvanın muxtariyyəti tarixi nailiyyətdir – Naxçıvan Muxtar Respublikası – 95” adlı stend önündə dayanıram. Ötən 95 ilin son 25 ilinin bütöv bir mənzərəsi var qarşımda. Bu mənzərədə ölkə Prezidentinin və muxtar respublika rəhbərinin Naxçıvanla bağlı verdikləri sərəncam və fərmanlar, quruculuq ərməğanları, muxtar respublikanın həyatına güzgü tutan onlarla kitablar, muxtariyyətimizin yaranmasından bu günədək müxtəlif illər üzrə statistik göstəricilər yer alır. Bütün bunları seyr etdikcə 95 ilin 25-nin ağır yükünü çiyinlərinə götürən, blokada Naxçıvanına inkişaf və tərəqqi sözlərini dəst-xətti ilə yazan Ali Məclisin Sədri cənab Vasif Talıbovun bu qədim diyara bəslədiyi ata qayğısı canlanır gözlərim önündə. Bu gəzinti ilə dəfələrlə minilliklərdən dövrümüzə – XXI əsrə gəlib qayıdarkən səyahətimin hər anında görünürdü bu qayğı: O qayğını 1999-cu il fevralın 18-də imzalanan Sərəncamla Heydər Əliyev Muzeyinin yaradılmasında görürəm. 2005-ci il 6 dekabr tarixdə “Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və pasportlaşdırılması işinin təşkili haqqında” imzalanan Sərəncamla bərpa olunan hər bir abidədə, 2008-ci ildə “Naxçıvan Abidələri Ensiklopediyası”nın nəşr etdirilməsində görürəm. 2017-ci il sentyabrın 12-də “Naxçıvan Duz Muzeyinin yaradılması haqqında” Sərəncamla Naxçıvanın tarixində ilk dəfə belə bir muzeyin yaradılmasında, 2019-cu il mayın 16-da "Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinin 40 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” imzalanmış Sərəncamda görürəm. Tarixi minilliklərə söykənən Əshabi-Kəhf ziyarətgahında dəfələrlə, 2018-ci ildə isə son təmir-bərpa işlərinin aparılmasında görürəm. Muzeydəki qədim xalçaların timsalında 2018-ci il 9 aprel tarixli Sərəncamla təsdiq edilmiş “Naxçıvan Muxtar Respublikasında xalça sənətinin qorunmasına və inkişaf etdirilməsinə dair 2018-2022-ci illər üçün Dövlət Proqramı”nda görürəm. “Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi haqqında” 2009-cu il 7 fevral tarixli Sərəncamda, “Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqslərinin” UNESCO-nun Təcili Qorunma Siyahısına daxil edilməsində görürəm. Muzeydə sərgilənən tarixin hər anına aid yazılmış elmi, dəyərli kitablarda, qəzet məqalələrində görürəm. Ümumilikdə, qədimdən, qədim Naxçıvanızımın minilik və yüzilliklərin hər birinə XXI əsrin töhfəsində görürəm bu qayğını.

Beləliklə, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 2 avqust tarixli Sərəncamı ilə yubileyini qeyd etməyə hazırlaşan bu zəngin muzeydə minillik və yüzilliklərə virtual səyahətim başa çatır. Təəssüratım: Nə qədər qürurverici bir tarixin çağdaş dövrünün insanlarıyıq. Gəldiyim nəticə: Çağdaş dövrü elə yaşamalıyıq ki, biz də tariximizə nələri isə verə bilək, gələcək nəsillər də bizimlə qürur duysun.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
25.11.2019


      Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov “Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 2 avqust tarixli Sərəncam imzalayıb. Sərəncamda qeyd olunur ki, muzey fəaliyyətinin ilk illərində tarixi əhəmiyyətə malik eksponatların toplanması və mühafizəsi işini təşkil edərək muxtar respublikada muzeyşünaslığın əsasını qoyub. Bu mənada, Sərəncam Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin fəaliyyətinə dövlət səviyyəsində verilən ən yüksək qiymətdir.

Naxçıvanda muzey işinin başlanğıc tarixi XIX əsrin sonlarına təsadüf etsə də, dövlət tərəfindən ilk dəfə Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin 1924-cü il 30 oktyabr tarixli qərarı ilə Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyi (indiki Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi) yaradılıb. Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinin yaradılması barədə Naxçıvanın yerli hökuməti tərəfindən müvafiq qərar qəbul olunmasına və maarif komissarlığına müvafiq tapşırıqlar verməsinə baxmayaraq, 1925-ci ilin sonunadək muzey üçün yer ayrılmadığı üçün muzeyin formalaşdırılması xeyli gecikib. Həmin dövrdə vəziyyəti araşdıran Naxçıvanın yerli hökuməti Naxçıvan şəhər sakini Balabəy Əlibəyovun muzey əhəmiyyətli əşyalardan ibarət şəxsi kolleksiyasını dövlət mülkiyyətinə götürməklə muzeyin əməli surətdə təşkili məsələsini müəyyən mənada həll edir. Bununla əlaqədar Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin 1926-ci il 6 yanvar tarixli iclasında “Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyini zənginləşdirmək haqqında” məsələ ilə bağlı komissiya yaradılıb. Əşyaları komissiyaya təhvil verən Balabəy Əlibəyovun özü isə həmin tarixdən muzeyə direktor təyin edilir və o, 1930-cu ilədək bu vəzifədə çalışıb.

Beləliklə, eksponatlarının əksəriyyəti Balabəy Əlibəyovun şəxsi kolleksiyasının əşyalarından ibarət olan Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyi 1926-cı ilin yanvar ayından fəaliyyət göstərir.

Naxçıvan MSSR Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyində olmasına baxmayaraq, münasib yer ayrılmadığından özü direktor olduğu müddətdə Muzey Balabəy Əlibəyovun şəxsi evində fəaliyyət göstərib. Balabəy Əlibəyovu yaxından tanıyan Naxçıvan şəhər sakinlərinin verdiyi məlumata görə, onun evi Naxçıvan şəhərinin mərkəzində, indiki Atatürk küçəsində idi. Muzey evin 2 otağında və çox da böyük olmayan dəhlizində yerləşdirilib.

İlk dövrlərdə cəmi bir neçə yüz eksponatla fəaliyyətə başlayan Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyində qədim diyarımızın tarixinə, arxeologiyasına və etnoqrafiyasına dair materiallar var idi. Onların arasında qızıldan və gümüşdən hazırlanmış qadın bəzək əşyaları, qədim xalçalar, Şərq parçalarının nümunələri, qələmdanlar, saxsı və misdən hazırlanmış məişət əşyaları, qədim silahlar, Səfəvilər dövrünə aid sikkə kolleksiyası, XIX əsrin əvvəllərində tərtib olunmuş torpaq mülkiyyətinə dair sənədlər, tarixi memarlıq abidələrinin tikintisində istifadə olunan inşaat materiallarının nümunələri və digər maraq doğuran eksponatlar xüsusi yer tuturdu. Muzeyin inkişafında 1925-ci ilin may ayında Naxçıvanda yaradılan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin və onun ətrafında toplanan ziyalıların xüsusi rolu olub. Muzeyin eksponatlarla zənginləşdirilməsində bu cəmiyyətin üzvləri fəal iştirak ediblər.

Muzeyin 1926-1930-cu illərdəki fəaliyyəti əsasən eksponat toplanmasından ibarət idi. 1930-cu il avqustda muzey rəhbərliyində dəyişiklik olur, Balabəy Əlibəyovdan sonra Naxçıvan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətində elmi katib vəzifəsində çalışan Mirbağır Mirheydərzadə muzeyə direktor təyin edilir. 1932-ci ildən etibarən muzeyin adı dəyişdirilərək Naxçıvan Tarix-Ölkəşünaslıq Muzeyi adlandırılıb. Sonrakı illərdə muzeyə Azərbaycanın realist rəssamı Bəhruz Kəngərlinin adı verilib. Məhz bundan sonra Naxçıvan şəhərinin indiki Heydər Əliyev prospektindəki 39 saylı yaşayış binasının yanında inşa olunan birmərtəbəli binada muzeyə yer ayrılıb. Həmin binada muzeyin sahəsi 2 otaqdan və çox da böyük olmayan dəhlizdən ibarət olub. 1932-ci ilin oktyabrında muzey həmin binada yenidən qurularaq istifadəyə verilib.

1932-1940-cı illərdə muzeyin fəaliyyət dairəsi genişlənib və ekspozisiyası ilbəil zənginləşdirilib. 1945-ci ilin mart ayında muzey Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyindən çıxarılaraq Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının tərkibinə daxil edilib.

Muzey Elmlər Akademiyasının tərkibinə keçirildikdən sonra uzun müddət indiki “Ana dili” abidəsinin yerində yerləşən M. T. Sidqi adına Naxçıvan şəhər 4 nömrəli səkkizillik məktəbin ikinci mərtəbəsində fəaliyyət göstərib, daha sonra indiki Heydər Əliyev prospektində, Türkiyə Cümhuriyyətinin Naxçıvandakı Baş Konsulluğunun yerləşdiyi yerdə əvvəllər mövcud olmuş ikimərtəbəli binaya köçürülüb. Muzey burada 2 otaqdan ibarət sahədə yerləşdirilib. Bir müddət sonra Naxçıvan şəhərinin mərkəzində, Nizami küçəsi 31 ünvanında yerləşən bina Bəhruz Kəngərli adına Naxçıvan Tarix-Ölkəşünaslıq Muzeyinə verilib. Həmin binada muzeyin ekspozisiyası tamamilə yenidən qurulub və 1967-ci ilə kimi muxtar respublikada yeganə muzey kimi əhaliyə xidmət göstərib. 1960-cı illərin sonlarından etibarən Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi adlandırılan bu mədəniyyət ocağı bu günədək həmin adı şərəflə daşıyır.

Bütün Azərbaycan muzeyləri kimi, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi də ən böyük inkişaf yolunu Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin respublikamıza rəhbərlik etdiyi ötən əsrin 70-80-ci illərində keçib. Məhz ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1970-ci ilin yanvar ayında “Respublikada muzey işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” və 1980-cı ilin yanvarında “Respublikada muzeylərin şəbəkəsinin genişləndirilməsi haqqında” qəbul edilən qərarlar bütün muzeylər kimi, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin də həyatında mühüm rol oynayıb və onun inkişafına əhəmiyyətli təsir edib. Yeni-yeni muzeylər yaratmaq, mövcud muzeylərin maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsinə qayğı sahəsində əsası ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən qoyulan nəcib ənənələr müstəqillik illərində də davam etdirilib. Bəhs olunan dövrdə Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinə də lazımi dövlət qayğısı göstərilib. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin qayğısı ilə 2000-ci ildə muzey İstiqlal küçəsində xüsusi bina ilə təmin edilib. Aparılan əsaslı təmir-tikinti və yenidənqurma işlərindən sonra həmin il noyabrın 4-də muzeyin yeni binası Ali Məclis Sədrinin iştirakı ilə istifadəyə verilib.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 2007-ci il 6 mart tarixli “Azərbaycanda muzey işinin yaxşılaşdırılması haqqında” Sərəncamına uyğun olaraq muzey yenidən təmir olunub, muzeyin ekspozisiyası tamamilə yenidən qurulub, yeni vitrinlər və müasir saxlanc qurğuları ilə təchiz edilib. 2007-ci il may ayının 18-də Ali Məclis Sədrinin iştirakı ilə muzeyin açılışı olub.

Cəmi bir neçə yüz eksponatla fəaliyyətə başlayan muzeyin indi fond ekspozisiyasında 50 minə yaxın eksponat mühafizə olunur. Onların 35 mindən çoxu muzeyin əsas fonduna, digərləri isə elmi-köməkçi fonda daxildir. Muzey fondunun zənginləşdirilməsi sahəsində həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində eksponatların sayı ildən-ilə artmaqda davam edir. Son on ildə muzeyin fonduna daxil olan eksponatların sayı 12 minə yaxın olub.

Son illərdə muzeydə aparılan elmi-tədqiqat və elmi maarifçilik işlərinə də diqqət artırılıb. Muzey əməkdaşlarının onlarla məqaləsi qəzet və jurnallarda, elmi məcmuələrdə və toplularda dərc olunub. Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi ilə əlaqədar Ali Məclis Sədrinin imzaladığı Sərəncamdan ruhlanan muzeyin kollektivi mədəni irsimizin qorunması və təbliği sahəsində fəaliyyətlərini daha da artırmaqla muzeyin yubileyini yeni-yeni uğurlarla qeyd etməyə səy göstərir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
24.11.2019


      Zərgərlik sənəti zəngin ənənəyə malikdir. Zərgərlik sənəti incəsənətin ən qədim növlərindən biridir. Xüsusilə Şərq ölkələrində bu sənətin zəngin ənənələri var. Qədim dövrlərdən Azərbaycan zərgərlərinin yaratdıqları gözəl və nəfis sənət nümunələri dillərdə əzbər olub. Bədii gözəlliyi ilə seçilən milli zərgərlik nümunələri səyyahların, tacirlərin, şairlərin zövqünü oxşayıb. Aparılan araşdırmalara əsasən demək olar ki, Azərbaycanda zərgərliyin tarixi eradan əvvəl II minilliyə dayanır. Bunu müxtəlif bölgələrdən tapılmış arxeoloji qazıntılar da təsdiq edir. Naxçıvan zərgərliyinin də tarixi min illərlə ölçülür. Bildiyimiz kimi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsi ilə Fransa Milli Araşdırmalar Mərkəzinin Şərur rayonunun Ovçular təpəsi qədim yaşayış yerində birgə apardığı qazıntılar zamanı Naxçıvanın milli geyim kolleksiyasına aid olan qızıl boyunbağı tapılıb. AMEA-nın müxbir üzvü Vəli Baxşəliyevin fikrincə, Qafqaz ərazisində tapılan ən qədim qızıl əşya olan bu sənət əsəri bütövlükdə Qafqaz arxeologiyası, etnoqrafiyası, dekorativ-tətbiqi sənətləri tarixində yeni səhifə, xüsusilə Azərbaycan zərgərlik sənəti və milli geyim mədəniyyətində yeni bir nüsxədir. Tədqiqatçı qızıl boyunbağını Son Eneolit dövrünə aid edir və 8 min ilə yaxın yaşı olduğunu bildirir. Təkcə bu fakt Naxçıvanda zərgərlik sənətinin necə qədim bir tarixi olduğunu sübut edir. Tədqiqatçılar Azərbaycan zərgərlik sənətinin ilk mərhələsini Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kültəpə yaşayış məntəqəsində və Gəncəçay vadisində aşkar olunmuş bəzək nümunələrində də müşahidə etdiklərini bildirirlər. Azərbaycan zərgərliyi sadədən mürəkkəbə doğru inkişaf yolu keçib. Eradan əvvəl XIII-XI əsrlərə aid olan tunc bəzəklər daha incə, sadə həndəsi naxışlarla bəzədilib.

Naxçıvanda zərgərliyin ən mürəkkəb texniki üsullarından istifadə olunub. Döymə, basma, qarasavad, şəbəkə, xatəmkarlıq və minasazlıqla hazırlanan sənət nümunələri öz orijinal formaları və zərif işlənən naxışları ilə həmişə fərqlənib. Maraqlı cəhətlərdən biri də budur ki, ulu babalarımız tərəfindən düzəldilən zərgərlik nümunələrinin üzərində beş, altı, səkkiz və ongüşəli, ortasında yaqut və ya firuzə qaşı olan ulduz, onun da altını tamamlayan aypara şəkilləri də olub. Antik və orta əsr abidələrindən tapılmış geniş çeşiddə zərgərlik məmulatları mürəkkəb kompozisiyaya malik olub. Daha sonralar isə qiymətli daşlarla bəzədilməyə başlanılıb ki, buna da “qaş” deyilir. Məhz bu səbəbdən zərgərlik sənəti təkcə qiymətli metalların istehsalını deyil, habelə qiymətli daşların, başqa sözlə, ləl-cəvahiratın işlənmə texnikasını da əhatə edir. Əsrlər boyu insan gözəlliyinə xidmət edən, onun məişətinə rövnəq verən zərgərliyin əsasını qadın zinətləri təşkil edib. Aparılan tədqiqatlardan məlum olub ki, bu zinətlər arasında baş bəzəkləri (cığcığa) üstün yer tutub. Baş zinətlərinin Azərbaycanda müxtəlif növlərinə təsadüf edilir. Bunun “alınlıq”, “başlıq”, “qabaqlıq” (Qərbi Azərbaycan), “cütqabağı”, “gəlintac” (Şirvan-Abşeron), “qarabatdaq” (Naxçıvan), “araqçın”(Ordubad) və sair adlarla geniş yayılmış xüsusi növləri yaranıb. Boyun bəzəkləri metal (əsasən qızıl) və qiymətli daşlardan (inci, mərcan, mirvari, kəhrəba və sair) olmaqla iki növdə hazırlanıb. Muncuq boyunbağıların hazırlanması ilə bilavasitə cəvahirsazlar məşğul olublar. Firuzə, yaqut, zümrüd, ləl, büllur, əqiq, kəhrəba qaşlı üzüklər xüsusilə cəvahirsazlığın meydana gəlməsindən sonra geniş yayılıb. Nişan (bəlgə) üzüyü sayılan bu üzüklər ailə münasibətlərinin meydana gəlməsindən sonra dəbə düşüb. Arxeoloji materiallardan o da bəlli olur ki, orta əsr Azərbaycan zərgərləri bəzək əşyaları istehsal edərkən qiymətli metallarla – qızıl və gümüşlə yanaşı, həm də mis və tuncdan istifadə ediblər. Arxeoloji qazıntıların nəticələri zərgərlik məmulatları arasında baş, qol-bilək, barmaq, sinə, bel bəzəklərinin üstünlük təşkil etdiyini göstərir. Bəzək əşyaları məmulatın növündən, bədii məziyyətlərindən asılı olaraq istehsal texnikasına görə sadə və ya mürəkkəb quruluşda hazırlanıb. Yerli zərgərlər iş prosesində əritmə, döymə, burma, oyma, cızma, yonma, lehimləmə kimi texniki üsullardan geniş istifadə edirdilər. Məmulatın növündən asılı olaraq bəzək əşyaları nəbati və ya zoomorfmotivli naxış elementləri ilə bəzədilirdi. Kütləvi məhsul istehsalına imkan verən qəlibkarlıq texnikasından da kifayət qədər geniş istifadə edilirdi.

Zərgərlik məmulatlarının hazırlanmasında istifadə edilən üsullardan biri də şəbəkə üsuludur. Bu üsulun ən çox inkişaf etdiyi bölgələrin Təbriz, Bakı, Qarabağ, Şəki olduğunu bildirən tədqiqatçılar bu sırada Naxçıvanın da adını xüsusi qeyd edirlər. Daha bir üsul isə xatəmkarlıqdır. Xəncər, qılınc və müxtəlif bədii sənət nümunələrini bu üsulla bəzəyən Naxçıvan zərgərləri istənilən əşyanı üzdən yüngülcə deşib, sonra bu deşikləri qızıl, gümüş və başqa rəngli metal ərintisi ilə doldururdular. Bunun ardınca əşyanın üstü hamarlanıb və müvafiq rəsmin əsasında düzülmüş rəngli, qiymətli metallar gözəl bir mozaika təsiri bağışlayıb.

Naxçıvan zərgərlik sənətində minasazlıq üsulu da geniş yer tutur. Minasazlığın ən çətin və maraqlı sahələrindən birinin pərdəli mina olduğunu qeyd edən tədqiqatçılar bu cür işlərin ən çox Naxçıvanda yayıldığını və yerli zərgərlər tərəfindən inkişaf etdirildiyini bildirirlər. Bu qədim diyarda zaman-zaman yaşadılan zərgərlik sənəti nümunələrinin texniki cəhətləri ilə yanaşı, bədii xüsusiyyətləri və məzmunu da diqqəti cəlb edir. Bu, onun ornamenti ilə əlaqədardır. Ornament tətbiq olunduğu sənət nümunəsini bəzəməklə bərabər, həm də onun məzmununun üzə çıxarılmasına xidmət edir. Naxçıvan zərgərlərinin hazırladıqları məmulatlar üzərində digər ornamentlərlə yanaşı, həndəsi ornamentlərin də təsvirinə rast gəlinir. Məlumdur ki, uzaq keçmişdə həndəsi naxışlar ibtidai insanlar arasında ilk yazı, yəni izahat forması olub. Qeyd etmək lazımdır ki, həndəsi ornamentlərdən bir zamanlar geniş istifadə edilib. Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətinin elə bir örnəyi yoxdur ki, orada emblem və rəmzi mahiyyətli bəzək və rəsmlərə rast gəlməyəsən. Məsələn, dekorativ-tətbiqi sənətin müxtəlif sahələri üzrə hazırlanan bəzi nümunələr üzərindəki aypara və ya ayparalı ulduz rəsmini göstərmək olar. Məlumdur ki, aypara rəsmi qədim insanların astral dini təsəvvürləri ilə əlaqədar olduğu üçün xalq sənəti nümunələrində, o cümlədən qadın bəzək əşyası olan boğazaltıda daha çox istifadə edilib. Qədim Azərbaycan zərgərlərinin əl işləri bu günümüzə qədər gəlib çatıb. Araşdırmalar göstərir ki, o dövrdə ustalar yalnız bəzək əşyası düzəltməklə kifayətlənməyib, həm də müxtəlif çeşidli gümüş qablar hazırlayıb və bəzi məmulatları bəzəməklə də məşğul olublar. Bundan başqa, zərgərlərimiz qiymətli daşları (yaqut, dağ bülluru) işləmə, cilalama, oyma kimi mürəkkəb texniki üsullar vasitəsilə bacarıqla icra edə biliblər. Bu daşlarla bəzədilmiş bəzək məmulatları indi də diqqəti cəlb edir. Bunların içərisində başları qoç formasında düzəldilmiş bəzəkli gümüş qolbağı və eramızın I əsrinə aid olan ucları ilan başı formasında hazırlanmış qolbağı göstərmək olar. Çox maraqlıdır ki, aypara, altı və səkkiz guşəli qədim qadın sırğaları sonrakı dövrdə Nizaminin “Yeddi gözəl” əsərində təsvir edilir. Zərgərlik sənəti sonrakı dövrlərdə də öz inkişafını davam etdirib, tarixin bütün mərhələlərində ictimai-iqtisadi münasibətlərin təzələnməsi ilə müəyyən dəyişikliyə uğrayıb və zənginləşib. Bu, özünü daha çox zinət əşyalarının formalarında və bəzəklərin müxtəlifliyində büruzə verir.

Arxeoloji tapıntılar sübut edir ki, 4 min il bundan əvvəl zinət əşyalarının hazırlanması Azərbaycanın qədim əhalisinin geniş yayılmış sənət sahələrindəndir. Həmin dövrün zərgər ustalarına çaxma, lehimləmə və həmçinin nazik qızıl təbəqənin işlənmə üsulları ustadan böyük bacarıq tələb edirdi. Zərif, incə naxışlı nümunələr bəzən müxtəlif tərkibli metal hissələrdən hazırlanaraq birləşdirilirdi. Bir sözlə, zərgərlik Azərbaycan xalqının ən qədim el sənətlərindəndir. Bu sənət nümunələrini qoruyub yaşatmaq hər birimizin borcudur. Unutmayaq ki, müasir dövrdə qloballaşma prosesi gedir. Yəni xalqlar və ölkələr sürətlə bir-birinə inteqrasiya edir. Belə bir şəraitdə hər bir xalqın öz milli kimliyini qoruyub saxlaması, başqa xalqların onun mədəniyyət nümunələrini mənimsəməsinin qarşısını alması əhəmiyyət kəsb edir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun dediyi kimi: “Təcrübə göstərir ki, xalq öz milli-mənəvi dəyərlərinə sahib çıxmasa, onlar başqa xalqlar tərəfindən özününküləşdirirlər, mənimsənilər. Ona görə də biz milli-mənəvi dəyərlərimizə sahib çıxmalı, yaşatmalı və təbliğ etməliyik”.

Zərgərlik sənətinin də unudulmaması üçün muxtar respublikamızda ciddi addımlar atılır. Bildiyimiz kimi, 2018-ci il aprelin 9-da Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun iştirakı ilə Naxçıvan şəhərində “Miraj Gold” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti tərəfindən yaradılan qızıl və gümüş zinət əşyaları hazırlayan fabrik istifadəyə verilib. Müəssisənin istifadəyə verilməsi sahibkarlığın inkişafı, istеhsаlçılаrın fəaliyyətinin stimullаşdırılmаsı, yeni iş yerlərinin аçılmаsı baxımından əhəmiyyətli olduğu kimi, həm də muxtar respublikamızda zərgərlik sənətinin inkişafına dövlət səviyyəsində göstərilən diqqət və qayğının ifadəsidir. İndi inamla demək olar ki, bu qayğı sayəsində zərgərlik sənəti Naxçıvanda bundan sonra da qorunacaq, yaşadılacaq və daha da inkişaf etdiriləcəkdir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
24.11.2019


      Hər kəsə bəllidir ki, turistlər, adətən, hər hansı bir ölkəyə və ya şəhərə səfər edərkən əvvəlcə muzeylərə üz tutur, onların ilk təəssüratları həmin mədəniyyət ocaqlarından başlayır. Bu baxımdan muzeylər təmsil etdikləri diyarın dünənini bu günə daşımaqla yanaşı, həm də turizmin inkişafına öz müsbət təsirini göstərir. Elə muxtar respublikamıza üz tutan qonaqların qayıtdıqdan sonra sosial şəbəkələrdə, müxtəlif qəzet və internet portallarında paylaşdıqları fikir və fotolar, heyrətedici təəssüratlarını ifadə edən sözlər də bunu deməyə əsas verir.

Bu gün Naxçıvanı, haqlı olaraq, muzeylər diyarı adlandırırlar. Çünki Naxçıvan milli və mənəvi dəyərləri özündə qoruyub saxlayan, böyük tarixə malik bir diyar kimi şöhrət tapıb. Xalqımızın yaratmış olduğu qiymətli sərvətlər, 5 min ildən artıq tarixi bir dövrü əks etdirən dəyərli eksponatlar 30-dan çox müxtəlif profilli muzeydə mühаfizə olunur. Bu mənada, muzeylərimiz xalqımızın rəsmi kimliyidir, desək, yanılmarıq. Çünki bu mədəniyyət ocaqlarında xalqın tarixi keçmişi, adət-ənənələri, estetik zövqü, bədii düşüncə tərzi, mədəniyyəti və sənətkarlığı yaşayır.

Diyarımıza unikallıq bəxş edən çoxprofilli muzeylərimizdən “Gəmi­qaya” Tarix-Bədii Qoruğu və Muzeyi, turistlərin də etiraf etdiyi kimi dünyanın ən yüksək zirvəsində yerləşən muzey ünvanına malikdir. Həmin mədəniyyət müəssisəsini ziyarət etmək istəyənlər dəniz səviyyəsindən 3000 metr yüksəkliyə qədər yol qət etməlidirlər. Buna görə də nəinki xarici qonaqlar, hətta yerli sakinlərin də bir çoxu, hələlik, bu muzeylə tanış olmayıb.

Naxçıvan Duz Muzeyini də məşhur muzeylər sırasında görmək mümkündür. Son dövrlərdə istifadəyə verilməsinə baxmayaraq, ən çox ziyarət olunan mədəniyyət müəssisələrindəndir. Otel tərkibində yerləşməsi ilə unikallıq kəsb edən bu muzey hər bir eksponatı ilə diyarımızın zəngin sərvətini sərgiləməklə yanaşı, Naxçıvanın şəhər mədəniyyətinin formalaşmasını özündə əks etdirmək baxımından da əhəmiyyətlidir.

Açıq Səma Altında Muzey də bu statusu daşıyan digər ünvanlardan unikallığı ilə seçilir. Buradakı eksponatlar xüsusi bir bina daxilində deyil, açıq ərazidə nümayiş etdirilir. Daş qoçlar, qədim daş alətlər, daş qəbirlər və daş kitabələr... Bu abidələri yaxından izlədikcə bir daha Naxçıvanın minilliklərə uzanan qədim tarixi, mədəniyyəti ilə təmas qurur, min illərin daşlaşmış tarixi ilə yaxından tanış olursan.

“Əlincəqala” Tarix-Mədəniyyət Muzeyi isə Naxçıvanın məğrurluq, yenilməzlik simvolunu əks etdirən dəyərli eksponatları özündə hifz edir. Əlincəqalanın ətəyində yerləşən bu muzeydə vaxtilə 14 il Əmir Teymurun qoşunlarına qarşı mərdliklə mübarizə aparıb təslim olmayan ulularımızın qəhrəmanlıq salnaməsini tarixin yaddaşına köçürmüş eksponatlarla daha yaxından tanış olmaq imkanı əldə edirsən. Şəhərimizin ən gözəl guşələrindən birində yerləşən Dövlət Bayrağı Muzeyi, eyni zamanda “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq Muzeyi zəngin dövlətçilik tariximizi, Döyüş Şöhrəti Muzeyi isə şanlı zəfər tariximizi özündə əks etdirən eksponatlarla maraqdoğuran mədəniyyət ocaqlarındandır.

Və nəhayət, Heydər Əliyev Muzeyi... Ölkəmizdə xalqımızın böyük oğlu Heydər Əliyevin adını daşıyan 50-dən çox muzey və mərkəz fəaliyyət göstərir. Bunlar içərisində Naxçıvanda yaradılmış Heydər Əliyev Muzeyi xüsusi yer tutur. Muzey ulu öndərimizin doğulub boya-başa çatdığı, ilk əmək fəaliyyətinə başladığı, 1969-cu ildən Azərbaycanın rəhbəri kimi qurub-yaratdığı, 90-cı ildən isə qoruyub saxladığı və sonrakı illərdə himayəsi ilə günü-gündən inkişaf edib çiçəklənən doğma Naxçıvan torpağında yaradılıb. Bu muzeyə unikallıq qazandıran əsas amil isə ümummilli liderin hələ sağlığında ulu öndərlə bağlı Azərbaycanda yaradılmış ilk muzey olmasıdır. Görkəmli dövlət xadiminin həyatı və fəaliyyəti ilə bağlı eksponatlar ulu öndərimizin zəngin irsi və dövlətçilik təcrübəsinin öyrənilməsində, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsində müstəsna rol oynayır.

Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi və rayonlarda fəaliyyət göstərən tarix-diyarşünaslıq muzeyləri isə nəinki əhatə etdikləri coğrafi ərazinin, Azərbaycan tarixinin bütün dövrlərinə aid maddi və mədəniyyət nümunələrinin toplanılması, öyrənilməsi, nümayişi və təbliği ilə məşğul olan elmi-tədqiqat və mədəni-maarif müəssisələridir.

Bu gün dövlətimiz muzeylərin fəaliyyətinin genişləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirir. Muzeyşünaslıq işinin inkişafının əsasını isə ümummilli lider Heydər Əliyev qoyub. Görkəmli dövlət xadiminin Azərbaycana rəhbərliyinin birinci mərhələsində milli-mədəni sərvətlərimizin qorunub saxlanıldığı və təbliğ olunduğu muzeylərimiz də inkişaf edib, yeni muzeylər yaradılaraq onların şəbəkəsi genişlənib, maddi-texniki bazası möhkəmləndirilib. Həmin dövrdə Naxçıvanda cəmi iki muzey var idi. Onlardan biri hazırda yaradılmasının 95 illiyini qeyd etdiyimiz Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi, digəri isə 1967-ci ildə təşkil edilən Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədəbiyyat Muzeyi idi. Ötən əsrin 70-ci illərində ümummilli liderimizin təşəbbüsü ilə “Respublikada muzey işinin yaxşılaşdırılması haqqında” qəbul edilən Qərar Azərbaycanın bütün muzeyləri kimi, Naxçıvandakı tarix və ədəbiyyat muzeylərinin də gələcək inkişafında böyük rol oynadı. Ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1970-ci ilin yanvarında qəbul edilən muzey işinə dair qərardan sonra Azərbaycanın bir çox yerlərində olduğu kimi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının şəhər və rayonlarında da müxtəlif profilli muzeylər yaradıldı. Ordubad rayonunda 1972-ci ildə görkəmli ədib Məmməd Səid Ordubadinin, 1975-ci ildə isə akademik Yusif Məmmədəliyevin ev-muzeyləri təşkil edildi.

Görkəmli dövlət xadiminin qayğısı ilə 1980-ci ildə muzeylər şəbəkəsinin inkişafına, bu işə rəhbərliyin təkmilləşdirilməsinə xidmət edən və bölgələrdə tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin açılmasına stimul yaradan daha bir tarixi qərar qəbul edildi. Həmin qərardan sonra 1980-1982-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur, Babək, Ordubad, Culfa və Şahbuz rayonlarında tarix-diyarşünaslıq muzeyləri, Naxçıvan şəhərində isə Hüseyn Cavidin və Cəmşid Naxçıvanskinin ev-muzeyləri yaradıldı, 1982-1983-cü illərdə Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin ekspozisiyası geniş mövzulu plan əsasında yenidən quruldu.

Muzey işinin təkmilləşdirilməsi sahəsində həyata keçirilən tədbirlər ölkəmiz müstəqilliyinə qovuşduqdan sonra da davam etdirilib. 1997-ci ildə Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyi, 1998-ci ildə Naxçıvan şəhərində Cəlil Məmmədquluzadənin ev-muzeyi, 1999-cu ildə Heydər Əliyev Muzeyi, 2000-ci ildə Xatirə Muzeyi, 2001-ci ildə Sədərək Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi, 2002-ci ildə Naxçıvan şəhərində Bəhruz Kəngərli Muzeyi, Açıq Səma Altında Muzey fəaliyyətə başlayıb.

2007-ci ildə Kəngərli Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin, 2010-cu ildə Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndində Şahtaxtinskilər Muzeyinin, Naxçıvan şəhərində “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq Muzeyinin fəaliyyətə başlaması qədim tariximizə, milli-mədəni irsimizə dövlət qayğısının bariz nümunəsidir. Son illərdə də Naxçıvanda muzeylərin fəaliyyətinin genişləndirilməsi ənənəsi davam etdirilib, “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzeyi, Dövlət Bayrağı Muzeyi, Naxçıvan Duz Muzeyi, Döyüş Şöhrəti Muzeyi, eləcə də Cəlilkənddə böyük ədib Cəlil Məmmədquluzadənin xatirə, Nursu kəndində Xalq şairi Məmməd Arazın ev-muzeyi kimi onlarla tarix-mədəniyyət muzeyi fəaliyyətə başlayıb. Görülən işlərin davamı olaraq bu yaxınlarda Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin yerləşdiyi tarixi bina yenidən qurularaq daha müasir şəraiti ilə ziyarətçilərin üzünə açıldı. Sözügedən binada bu ildən daha bir yeni muzey – Milli Dəyərlər Muzeyi fəaliyyətə başladı.

Bir sözlə, son 20 ildən artıq bir dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun təşəbbüsü, diqqət və qayğısı ilə muxtar respublikada bir çox yeni muzeylər yaradılıb, mövcud muzeylərin yerləşdikləri binalarda əsaslı yenidənqurma işləri aparılıb, onların maddi-texniki bazası möhkəmləndirilib. Bütün bunların nəticəsidir ki, bu gün artıq Naxçıvan Muxtar Respublikasında geniş muzeylər şəbəkəsi mövcuddur. Əgər 1995-ci ildə Naxçıvanda cəmi 13 muzey var idisə, hazırda 30-dan çox muzey və muzeytipli müəssisə mövcuddur.

Bu gün Naxçıvanda muzey­şünaslıq işi 95 yaşını qeyd edir. Bu tarix 1924-cü ildə Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin yaradılması ilə başlayır. Muzey ötən əsrin 80-ci illərindən etibarən tarix profilli muzeylər üçün baza müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərir, muxtar respublikada yeni yaranan muzeylərin fondunun təşkilində və ekspozisiyasının qurulmasında yaxından iştirak edir, onlara lazımi metodik köməklik göstərir. Həmin ənənə bu gün də davam etdirilir. Təkcə “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin fondunun təşkili və ekspozisiyasının qurulması üçün tarix muzeyindən 400-ə yaxın müxtəlif çeşidli eksponat verilib. Bu yaxınlarda istifadəyə verilən Milli Dəyərlər Muzeyinin fondunun təşkilində də Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi mühüm rol oynayıb.

Bir sözlə, xalqımızın tarixinin, milli-mənəvi dəyərlərinin qorunması və təbliği baxımından çox əhəmiyyətli məkanlar olan muzeylərin fəaliyyətinə bu gün xüsusi diqqət göstərilir, onların maddi-texniki bazası gücləndirilir, əməkdaşların peşəkarlıq səviyyəsi artırılır. Naxçıvan Dövlət Universitetində Muzeyşünaslıq ixtisası üzrə hər il ixtisaslı kadrlar yetişərək muzeylərimizdə əmək fəaliyyətinə başlayır. Bu gün nəzər salsaq, görərik ki, muzeylərimizdə fəaliyyət göstərənlərin böyük əksəriyyəti məsuliyyətli və öz üzərlərində daim çalışan nümunəvi gənclərdir. Daha bir vacib məqam isə ondan ibarətdir ki, həmin gənc əməkdaşların əksəriyyəti müxtəlif xarici dil biliyinə malikdir. Günümüzdə xarici qonaqların ilk üz tutduğu məkanların məhz muzeylər olduğunu nəzərə alsaq, gənc bələdçilərin üzərinə daha böyük məsuliyyətin düşdüyünü deyə bilərik. Buna görə də onlar müxtəlif xarici dillərdə də turistləri məlumatlandırmağa hazırdırlar. Bu isə tariximizi, mədəniyyətimizi, milli-mənəvi dəyərlərimizi xarici turistlərə dolğun çatdırmaq baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Təkcə cari ilin ötən 9 ayı ərzində muxtar respublikamıza gələn turistlərin sayının 340 minə yaxın olduğunu nəzərə alsaq, muzey bələdçilərinin müxtəlif xarici dil biliklərinə yiyələnmələrinin əhəmiyyəti bir daha ortaya çıxır. Bütün bunlar nəzərə alınaraq muzeyşünaslıq işinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində ardıcıl tədbirlər görülür, bələdçilərin iştirakı ilə müxtəlif seminar-treninqlər, xarici dil kursları keçirilir, onların ekskursiya işinin təşkili ilə bağlı nəzəri və praktik bilik səviyyəsi yüksəldilir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin müvafiq sərəncamlarına əsasən muzeylərlə təhsil müəssisələrinin əlaqələrinin təmin edilməsi, distant və açıq dərslərin keçilməsi, “Muzey günləri” çərçivəsində muzeylərə kollektiv ekskursiyaların təşkil olunması tariximizi, mədəniyyətimizi gənc nəsillərə aşılamaq baxımından düşünülmüş addımlardır. Ali Məclis Sədrinin “Muzeylərlə əlaqələrin daha da gücləndirilməsi haqqında” 2014-cü il 19 dekabr tarixli Sərəncamında deyildiyi kimi: “Muzeylər mədəni irsimizin, milli dəyərlərimizin qorunması və təbliğində, gənc nəslin tərbiyəsində və dünyagörüşünün zənginləşməsində böyük əhəmiyyətə malikdir. Bütün bunlar nəzərə alınaraq muzeylərdə açıq dərslər keçirilir, ümumtəhsil məktəbləri ilə muzeylər arasında interaktiv təhsil təşkil olunur. Görülən tədbirlər maddi-mənəvi sərvətlər xəzinəsi olan muzeylərə marağın artmasına, tariximizin, mədəniyyətimizin hərtərəfli öyrənilməsi və təbliğinə şərait yaradır”.

Həyata keçirilən bu tədbirlərin nəticəsidir ki, əvvəlki illərlə müqayisədə gənclərin muzeylərə marağı daha da artıb. Gənclər tariximizə və mədəniyyətimizə muzeylərin gözü ilə baxır, Naxçıvanın müasir inkişafı, tarixi, mədəni irsi, adət-ənənələri, özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə yaxından tanış olur, gündən-günə abadlaşan şəhər və rayonlarımızın yeniləşən siması barədə onlarda əyani təsəvvür yaranır. Muzeylərlə əlaqələrin genişləndirilməsinin nəticəsidir ki, sakinlər ata-babalarından qalan nadir tarixi eksponatları muzeylərə təqdim edir, mədəni sərvətlərimizə, maddi irsimizə ümumxalq dəyəri qatırlar. Sakinlər muzeylərin zənginləşdirilməsi işində də fəallıq nümayiş etdirir, tariximizin qorunmasına, mədəniyyətimizin inkişafına öz töhfələrini verməyə çalışırlar. Təkcə bu il sakinlər tərəfindən ayrı-ayrı muzeylərə 900 eksponat təqdim edilib.

Bütün bunlar belə deməyə əsas verir ki, bu gün muzeylər diyarı Naxçıvanda muzeyşünaslıq işi yüksəliş dövrünü yaşayır. Nə zaman muzeylərə üz tutsaq, mütləq istər yerli sakinlər, istərsə də xarici turistlər tərəfindən bu mədəniyyət müəssisələrinin ziyarət edildiyinin şahidi oluruq. Turistlərin daha çox dilə gətirdiyi əsas fikirlərdən biri isə odur ki, Naxçıvanda muzeylər pulsuz və nümunəvi xidmət göstərir. Bəli, bu belədir. Çünki biz tariximizlə öyünür, milli dəyərlərimizi özündə yaşadan maddi mədəniyyət nümunələrinə heç bir məbləğlə ölçülməyəcək dəyəri veririk.

“Şərq qapısı” qəzeti
20.11.2019


      “Oxuma tar, səni başa düşmür proletar”. Bu misralarda sovetlər birliyi dönəmində milli mədəniyyətimizə, minilliklərin süzgəcindən süzülüb gələn zəngin irsimizə, xalq yaradıcılığına düşmən münasibət təzahür etdirilirdi. Bizi biz edən, bir xalq kimi, millət kimi formalaşdıran dəyərlərimizi yaddaşlardan silmək, unutdurmaq üçün işlər gedirdi. Məqsəd isə olduqca aydın idi; millətimizin milli şüurunu məhv etmək, assimiliyasiyaya uğratmaq və beləliklə də tarixin qaranlıq səhifələrinə “dəfn etmək”. Qeyd edilən dövrdə milli mədəniyyətimizə, xalq sənətinə qarşı yönəlmiş genosid siyasətin hədəflərindən biri də xalqımızın qədim musiqi aləti olan tar idi...

Xalq təfəkkürünün formalaşmasında milli musiqimizin və bu musiqinin meydana çıxmasında bilavasitə rol oynayan musiqi alətlərinin böyük rolu olub. Tarixin 12 min il öncəsindən xəbər verən Qobustan qayaüstü rəsmlərində yer alan rəqs səhnələri, bu ərazilərdə aşkar edilən qaval daşları, müxtəlif arxeoloji qazıntılarda üzə çıxarılmış əşyaların üzərində bir sıra çalğı alətlərinin həkk edilməsi milli musiqimizin və musiqi alətlərimizin qədimliyindən xəbər verir. Kamança, tulum, tütək, qopuz (saz), balaban, zurna, nağara və bu kimi milli musiqi alətlərimiz xalqımızın qədim musiqi sənətinin formalaşmasında müstəsna xidmətlər göstərib.

Milli musiqi alətlərimiz içərisində tar isə, əlbəttə, xüsusi yer tutur. Səbəbsiz deyil ki, XX əsrin əvvəllərində milli kimliyimizi və təfəkkürümüzün yox edilməsinə yönəldilmiş məkrli siyasətin bir hədəfi də tarın yaddaşlardan silməsi idi. Belə ki, xalqımızın milli musiqi təfəkküründə xüsusi yer tutan tara “köhnəlik” damğası vurulur, “oxuma, tar”,- deyilirdi. Amma xalqımız öz dəyərlərini qorumağı bacardı. Xüsusilə də xalqımızın böyük oğlu, milli dəyərlərimizin, o cümlədən tariximizin, dilimizin böyük hamisi ümummilli lider Heydər Əliyevin respublikamızda birinci dəfə siyasi hakimiyyətə gəlməsi ilə bütün dəyərlər sistemimiz ətraflı şəkildə tədqiq edilməyə və elmi əsaslarla öyrənilməyə başlandı. Qeyd edək ki, Ulu öndərin milli musiqi sənətimizə, habelə milli musiqi alətlərimizə doğma münasibəti xalq çalğı alətləri ansambıllarında xüsusi yer tutan tarın da öyrənilməsinə və təbliğinə geniş imkanlar yaratdı.

XX əsrin 70-ci illərindən etibarən tar artıq musiqi məktəblərində, konservatoriyalarda geniş şəkildə öyrədilməyə, tədris edilməyə başlandı. Müstəqillik illərindən isə tar musiqi alətlərimizin şahı kimi bütün musiqi məktəblərində tədris olunur, gənclərə öyrədilir, bu alətin tədrisinə musiqi məktəblərimizdə geniş vaxt ayrılır.

Kəngərli rayonunda da milli musiqi alətlərimiz, o cümlədən tar aləti gənclərə sistemli şəkildə öyrədilir. Bunu Qıvraq qəsəbə və Çalxanqala kənd uşaq-musiqi məktəblərinin timsalında görmək mümkündür. Hər iki musiqi məktəbinin nəzdində fəaliyyət göstərən Xalq çalğı alətləri şöbəsində tar alətinin uşaq və yeniyetmələrə öyrədilməsi təqdirəlayiqdir. Sevindirici haldır ki, hazırda Qıvraq qəsəbə Uşaq Musiqi Məktəbində iki müəllim 11, Çalxanqala kənd Uşaq Musiqi Məktəbində isə 3 müəllim 17 şagirdə tarın sirlərini öyrədir. Uşaq musiqi məktəblərində tara olan sevgi və bu alətin öyrənilməsinə şagirdlərin böyük marağı onu deməyə əsas verir ki, tar bu gün olduğu kimi gələcəkdə də milli musiqimizin inkişafına öz töhfəsini verəcək. İllər öncə Mikayıl Müşfiqin qələmə aldığı misralardakı kimi tar bu gün də “oxuyur”, öyrənilir, yaşadılır:

Oxu, tar! Oxu, tar!
Səsindən ən lətif şeirlər dinləyim.
Oxu, tar,bir qadar!
Nəğməni su kimi alışan ruhuma çiləyim.
Oxu, tar!
Səni kim unudar?

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
17.11.2019


      Azərbaycan ədəbiyyatının böyük nümayəndəsi Hüseyn Cavidin nakam övladı, parlaq istedad sahibi Ərtoğrolun şeirə, sənətə, poeziyaya olan vurğunluğu hələ uşaq yaşlarından özünü büruzə verib. O, hələ ikinci sinifdə oxuduğu zaman “Ay” adlı şeir yazmış və bununla diqqət çəkmişdi.

Ərtoğrol Cavid 1936-cı ildə Vladimir İliç Lenin adına Pedaqoji İnstituta (indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti) daxil olmuş, 1940-cı ildə isə ali təhsilini uğurla başa vurmuşdu. İnstitutda oxuya-oxuya o, dahi bəstəkar Bülbülün rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən Musiqi Elmi-Tədqiqat Kabinetində (METK) çalışıb. Hər iki elm ocağı Ərtoğrol Cavidin filoloq-alim, dramaturq, tərcüməçi, musiqişünas və bəstəkar kimi yetişməsinə zəmin yaratmışdı. Əgər ali məktəbdə Ərtoğrol Cavidə ictimai-pedaqoji hərəkatın əsas simaları sayılan Mir Cəlal Paşayev, Əli Sultanlı, Cəfər Xəndan, Məmməd Cəfər, Əkbər Ağayev, Feyzulla Qasımzadə, Əbdüləzəl Dəmirçizadə kimi Azərbaycan elminin klassikləri mühazirələr oxumuşdularsa, musiqi sahəsində də Bülbül, Üzeyir Hacıbəyov, Səid Rüstəmov, Cabbar Qaryağdı, Seyid Şuşinski kimi nəhənglərdən dərs almış, Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev, Tofiq Quliyev və başqa parlaq şəxsiyyətlərlə çiyin-çiyinə işləmişdi.

Ərtoğrol Cavid ali təhsilini uğurla başa vurduqdan sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olmuş (1941) və musiqi təhsilini daha da təkmilləşdirmişdi. Yaradıcılığa “TOƏC” (Türk Oğlu Ərtoğrol Cavid) imzası ilə başlamışdı. Sovet rejiminin tüğyan etməsinə, atasının repressiyaya məruz qalmasına baxmayaraq, Ərtoğrol imzasını dəyişməyərək milli kökə, milli ruha ömrünün sonuna qədər sadiq qalmışdı.

“Göyərçinin naləsi”, “Sönük həyat”, “Qalibiyyət nəğməsi”, “İspan qadının dilindən layla” kimi şeirlərində ömrünün qayğısız günləri və yaşına uyğun gəlməyən bədbinlik notları öz əksini tapıb. Ərtoğrol Cavidin çoxçalarlı yaradıcılığına nəzər salanda görürük ki, onun əsərlərində nəcib əxlaqi keyfiyyətlər öz qabarıq əksini tapır. O keyfiyyətlər Azərbaycan xalqını, onun mədəniyyətini, ədəbiyyatını, elmini yüksəklərə qaldırmaq ideyası ilə birləşir.

Ərtoğrol Cavidin əsas amalı xalqını azad, müstəqil görmək idi. Onun bütün yaradıcılığı Azərbaycan xalqının soykökünə bağlılığa, milli azadlığa və müstəqilliyə çağırır. Yüksək mədəniyyətə malik vətənpərvər, humanist, işgüzar, dərin düşüncəli pedaqoq, fədakar mədəniyyət xadimi Ərtoğrol Cavidin vur-tut 24 illik (1919-1943) ömür yolu hər mənada gənclərə nümunə sayıla bilər.

“Etüd”, “Uğursuz gecə”, “Bir obraz”, “Vərəmli qız”, “Həyat”, “Dostlar”, “Professorun ailəsi”, “Eqoistin taleyi” kimi əsərlərində ictimai-sosial, mənəvi-əxlaqi məsələlər geniş şəkildə öz əksini tapıb. Ərtoğrol Cavidin 1939-cu ildə tamamladığı və gənclərin maraq dairəsinə sahib olacaq ilk əsəri “Eqoistin taleyi” adlı birpərdəli pyesidir. İlkin variantı “Emirqant, yaxud ­Vətən qatili” adlandırılan pyesdə müəllif iki qardaşın – Nəjmud və Bəkrinin həyat yolunu təsvir edir.

Böyüməkdə olan gənc nəslin nəcib keyfiyyətlər ruhunda tərbiyə edilməsi, onlara çox kiçik yaşlarından müsbət əxlaqi və mədəni vərdişlər aşılamaq Ərtoğrol Cavidin ən mühüm ideallarından biri olmuşdur. Bu isə onun gənclərə Vətənin, xalqın gələcəyi, istinadgah nöqtəsi, ümid çırağı kimi baxmasından irəli gəlirdi. Ona görə də həssas qəlbli şair-dramaturq Vətən övladlarının tərbiyəsi ilə məşğul olmağı və onlardan gələcəkdə yüksək mənəviyyatlı, saf əxlaqlı şəxslər yetişdirməyi təxirəsalınmaz bir vəzifə kimi irəli sürürdü. Bu işin çətinliyi isə Ərtoğrol Cavidin yaşadığı dövr və qeyri-normal ictimai mühit ilə əlaqədar idi. O, elə bir şəraitdə yaşayırdı ki, bu zaman uşaq və gənc­lərin milli ruhda tərbiyəsi ilə məşğul olmaq, onlardan Azərbaycan naminə yüksək ideallı şəxslər yetişdirmək prioritet deyildi. Dövr və ictimai quruluş bu işin əleyhinə idi, hadisələr bu baxımdan öz mənfi təsirini göstərirdi.

Ərtoğrol Cavid atasının yolunu tutaraq həmişə ictimai mübarizədə məzlum təbəqələrin tərəfində olmuşdu. Onda zəhmətkeş kütlələrə dərin rəğbət, Vətənin mütərəqqi qüvvələrinə böyük inam, başqa xalqların mədəni nailiyyətlərini yüksək qiymətləndirməklə yanaşı, xalqı əzən yadlara qarşı dərin nifrət hissi çox güclü idi. Ərtoğrol Cavidin vətənpərvər qayəli əsərlərinin pedaqoji cəhətdən tədqiqi və təhlili sübut edir ki, onun vətənpərvərlik ideyaları zorakılığa, istismara, ədalətsizliyə, cəhalətə, nadanlığa qarşı çevrilmiş doğma Vətənin, xalqın taleyi ilə bağlı olan vətənpərvərlik duyğularıdır.

Hüseyn Cavid “Həsb-hal” əsərində yalnız öz ambisiyalarına xidmət edənləri “buqələmun” adlandırırdı. O yazırdı ki, belə buqələmunlar “Araz kənarına varır-varmaz bir kərə düşünər, hər şeydən əvvəl, özü üçün bir sərmayə arar... İşi yoluna qoyduqdan sonra həmiyyət, qeyrət qanı coşub-daşaraq qızğın, dəhşət-nak nitqlər söyləməyə başlar, iştə kiçicik bir nümunə: “Cəmaət, cəmaət! Vətən, məmləkət xərab oldu”. Göründüyü kimi, əxlaq tərbiyəsindən bəhs edərkən Ərtoğrol Cavid atasının yaradıcılığındakı ideya və amalı üstün tutaraq öz əsərlərində də acgözlüyü, mənsəbpərəstliyi, fərdiyyətçiliyi, riyakarlığı və digər mənfur cəhətləri kəskin tənqid etmişdir.

Ərtoğrol Cavidin folklor mədəniyyəti ilə bağlı araşdırmaları da olduqca təqdirəlayiqdir. O, doğulduğu yurdun el adət-ənənələrini, mədəniyyət nümunələrini, xalq nağıllarını, musiqisini “Xalq poeziyasında yeni mündəricə”, “Müdafiə tematikası”, “Koroğlu” dastanı haqqında”, “Muqum şah” nağılının təhlili” kimi məqalələrində diqqət mərkəzinə çəkmişdi. Rəşid Şəfəq “Şimşək ömrü” adlı məqaləsində (“Mədəniyyət” qəzeti, 25 aprel 1991-ci il) qeyd edir ki, “Ərtoğrol Cavid vaxtilə 200-dən artıq el havasını və xalq mahnısını toplayıb çapa hazırlamışdı. Əfsus ki, onlar işıq üzü görmədi”.

Müştərək işlənərək yığılan və tərtib edilən atalar sözləri, almanaxlar, xalq musiqisi notları kitab halına salınaraq nəşr olunan zaman isə Ərtoğrol Cavidin adının orada verilməsi ya “unudulmuş”, çıxarılmış, yaxud da silinmişdir. Çünki kitablara “xalq düşməni”nin oğlunun adının yazılması kimlər üçünsə təhlükə doğura bilərdi. Əlbəttə, bütün təhlükələri göz önünə alaraq Ərtoğrol Cavidə mənəvi və maddi dəstək göstərən Əziz Şərif, Rəsul Rza, Mir Cəlal Paşayev, Əli Sultanlı, Bülbül, Üzeyir Hacıbəyov, Məhəmməd Tağı Sidqi kimi böyük şəxsiyyətlər də olmuşdur.

Ərtoğrol Cavid həm də rəssamlıq sənətinə yiyələnmişdi. İşıq və kölgə tənasübü, kolorit ustalığı, nikbin və sağlam ruh onun fırçasında öz dolğun əksini tapmışdır. Bu gün Hüseyn Cavidin ev-muzeyində qorunan Mişkinaz Cavidin portreti ona məxsusdur. Bununla yanaşı, gürcü aktrisası Nata Vaçnadzenin, güləşçi Verderin, həmçinin Şekspirin, Bethovenin, Abbas Mirzə Şərifzadənin canlandırdığı “Şeyx Sənan” və “İblis” surətləri Cavidlər ailəsində yetişən bu böyük istedadın fırçaya bələdliyinin aşkar təsdiqidir.

Ərtoğrol Cavid bu gün də ədəbiyyatımızda, musiqişünaslığımızda, eləcə də rəssamlıq sənətimizdə özünə­məxsus yer tutur. Onun şəxsiyyətini və irsini diqqət mərkəzində saxlayan dövlətimiz, ümumilikdə, Cavidlər irsinin qorunması, yaşadılması, öyrənilməsi məqsədilə paytaxt Bakıda və Naxçıvanda Hüseyn Cavidin ev-muzeylərini yaradıb. Naxçıvan Muxtar Respublikasında Ərtoğrol Cavid şəxsiyyəti uca tutularaq onun adı musiqi və bədii sənətkarlıq məktəblərindən birinə verilib, Hüseyn Cavidin ev-muzeyində zəngin irsindən nümunələr toplanıb. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun imzaladığı 2019-cu il 18 aprel tarixli Sərəncama əsasən onun 100 illik yubileyi muxtar respublikamızda geniş şəkildə qeyd olunur. Bu mühüm dövlət sənədi haqsız təqiblərə məruz qalmış, repressiyaya uğramış ulu Cavidin ailəsinə göstərilən diqqət və qayğının ifadəsidir.

“Şərq qapısı” qəzeti
13.11.2019


      Naxçıvan Muxtar Respublikası çoxsaylı qədim yaşayış məskənləri ilə tanınır. Belə qədim tarixə malik yaşayış məskənlərindən biri də Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndidir. Eramızdan əvvəl ikinci minillikdə ətrafı qala divarları ilə əhatə olunan və tarixi qaynaqlarda “Qarahasar” adlanan bu qədim türk yurdu Elxanilər dövründə -XIII əsrdə şəhərtipli yaşayış yeri kimi də qeyd edilir. Möhtəşəm tarixə və mədəniyyətə malik Şahtaxtının böyük tarixi keçmişi, həmçinin burada ilkin məskunlaşmanın hansı tarixi dövrlərə gedib çıxması kimi amillər daim tarixçiləri, arxeoloqları maraqlandırıb. Bu məqsədlə kəndin tarixi yerlərində bir neçə dəfə arxeoloji qazıntı işləri aparılıb, beləliklə də Şahtaxtının qədim keçmişinə ayna tutumaq mümkün olub.

Şahtaxtı kəndinin tarixi keçmişinin araşdırılması və üzə çıxarılması məqsədilə aparılan araşdırmalar və arxeoloji tədqiqat işləri daha çox kəndin şimal-qərb hissəsində yerləşən Şahtaxtı arxeoloji kompleksində həyata keçirilib. Arxeoloji kompleksdə, o cümlədən kompleksə daxil olan və xalq arasında “Govurqala” adlandırılan yaşayış yerində və onun yaxınlığında olan nekropolda ilk dəfə 1936-cı ildə Azərbaycanın görkəmli arxeoloq-etnoqrafı Ə.Ələkbərov tərəfindən kəşfiyyat xarakterli tədqiqat işləri aparılıb və qazıntılar nəticəsində bu abidənin Son Tunc-İlk Dəmir dövrünə, yəni, eradan əvvəl II minilliyin sonu -I minilliyin əvvəllərinə aid olduğu qənaətinə gəlinib. Şahtaxtı arxeoloji abidələr kompleksində geniş halda qazıntı işlərinə isə 1979-cu ildən başlanılıb. Bu tədqiqat işləri 1988-ci ilə qədər davam etdirilib. Həmin tədqiqatlar nəticəsində mədəni təbəqədə tikinti qalıqları, əmək alətləri, gil qablar aşkar edilib. Əldə edilən həmin maddi-mədəniyyət nümunlələrinin bir çoxu ölkə muzeylərində, rayonumuzda yerləşən Tarix-Diyarşünaslıq muzeyində, həmçinin Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində yerləşən möhtəşəm Ermitaj muzeyində qorunub saxlanılır.

Şahtaxtı arxeoloji kompleksində 2003 və 2006-cı illərdə də yenidən kəşfiyyat xarakterli tədqiqat işləri aparılıb, 2007-ci ildən etibarən isə abidədə geniş halda tədqiqat işlərinə start verilib. Həmin qazıntılar nəticəsində Govurqalada xalqımızın ən qədim dövrünün həyat tərzi ilə bağlı çox sayda məlumat üzə çıxarılıb.

Şahtaxtı kəndində-Govurqalada 2014-cü ildə aparılan qazıntılar zamanı eradan əvvəl III minilliyə, tunc dövrünə aid olan labirinttipli unikal qəbir də aşkar edilib. Qazıntı işlərinə rəhbərlik edən arxeoloqlar Azərbaycanda arxeoloji qazıntılar zamanı bu tip abidənin ilk dəfə aşkar edildiyini bildirib, həmin məzarda birindən digərinə keçmək üçün qapılar olduğu üçün ona “labirint” adının verildiyini söyləyiblər. Həmçinin Şahtaxtı arxeoloji abidələr kompleksində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində bəlli olub ki, bu ərazilərdə ilkin məskunlaşma Tunc dövründən daha qədimdə-Eneolit dövründə başlanıb və bu günə qədər də davam edib. Bu da Şahtaxtını nəinki ölkəmizdə, hətta Qafqazda və Yaxın Şərqdə 8 min illik bir zaman kəsimində intensiv yaşayışın sürdüyü bir yer olması baxımından nadir ərazi kimi qeyd etməyə əsas verir.

Ümumiyyətlə, Şahtaxtı kəndində aparılmış və gələcəkdə də davam etdirilməsi nəzərdə tutulan tədqiqat işləri inanırıq ki, xalqımızın ən əski çağlarına aid həyatı, məişəti, yaşam tərzi, adət-ənənələri və inanc sistemləri barədə bizə dolğun məlumat verəcək və bu qədim yerlərin minilliklərdən bəri oğuz-türk yurdu olmasını bir daha göstərəcəkdir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
03.11.2019


      “Uşaq xəyalların, arzuların ümid tumurcuğu, ailə qalasının misilsiz sevinc qaynağı, cənnətin qoxusunu dünyada yayan yeganə gül, millətin övladı və İlahi əmanətidir”- hələ 20-ci əsrin əvvəlində “Füyuzat” jurnalı belə yazırdı...

Bu gün muxtar respublikamızın bütün rayon və kəndlərində gələcəyə hərtərəfli inkişaf etmiş uşaqların, yeniyetmələrin, gənclərin yetişdirilməsi üçün hər cür imkan və şərait yaradılıb. Belə bir şəraitdə inkişaf etməmək, gələcəyə dünyagörüşlü, bilikli və bacarıqlı, milli irsinə sahib çıxan vətəndaşlar yetişdirməmək mümkün deyil.

Elə milli irsimizin ən nəcib, zəngin sahələrindən biri də milli rəqslərimizdir. Rəqs incəsənətin ən qədim tarixə malik olan sahələrindən və xalqımızın adət-ənənəsini, milli etnik məsubiyyətini tərənnüm edən vasitələrdən biridir. Milli rəqslərimiz dövrünün koloritini, ritmini, tempini özündə birləşdirir. Hərəkət və jestlərlə rəqsin məzmununu təyin edir. Onun cəmiyyətə çatdırılması vəzifəsini daşıyır. Bizim milli rəqslərimizin məzmunu olduqca qiymətli, olduqca böyükdür. Burada hər bir hərəkət ən sadə fikirdən, hisdən başlayaraq dərin duyğuları, iztirabları, sevinci, kədəri, ümumilikdə mənəvi yaşantıları fiziki hərəkətlərlə çatdırır. Bu həm də qeyri-adi ünsiyyət formalarından biridir.

Bizim xalqımız 100-dən çox yallı və rəqsə sahib olmaq kimi bir üstünlüyə sahibdir. Bu rəqslərdə bizim milli ruhumuz öz əksini tapıb. Hər bir rəqsimizin öz xarakteri, özünəməxsus cəsurluq, igidlik, nəciblik, incəlik üslubu var. Məsələn, bizim milli rəqslərimizdə kütləvilik xalqımızın birliyini, sarsılmazlığını, əzm və vüqarını təmsil edir. Oğlan və qızların ifa etdiyi özünəməxsus rəqs elementləri, bizim milli rəqslərimizin böyük məna daşıdığını təsdiqləyir. Kişi rəqslərində diz üstə döyüşmək, barmaq üstə oynamaq öz qoçaqlığını göstərməsi rəqsin dili ilə çatdırılır.

Gəlin və qızlarımızın ifa etdikləri rəqslərdə nazlı baxışlar, incə, hərəkət təsvirləri ismətin, nəcibliyin tərənnümüdür. Təkrarolunmaz gözəlliklər əks etdirən milli rəqslərimizin hər biri özlüyündə bir sənət əsəridir. Çünki bu hərəkətlər təsadüfən yaranmayıb. Bir xalqın mənəviyyatından, düşüncəsindən, dünyagörüşündən süzülərək yetişib.

Müasir dövrdə milli ideologiyamızdan, mənəvi dəyərlərimizdən bəhrələnərək övladlarımızı milli ruhda tərbiyə etməliyik. Çünki bizim milli rəqslərimiz etnopsixologiyamızın daşıyıcısı olaraq xalqımızın tarixini, mədəniyyətini yaşadır. Çevikliyi, cəsarəti, cəldliyi, birliyi şən əhval-ruhiyyəni, təmkini, yumşaq ahəngi və lirikanı, igidliyi ifadə edən “Qazağı”, “Qaytağı”, “Xan çobanı”, “Turacı”, “İnnabı”, “Nəlbəki”, “Uzundərə”, “Şalaxo”, “Dəsmalı”, “Qoçəli”, “Naznazı”, “Vağzalı”, “Yallı” kimi rəqslərimizdə xalqımıza məxsus olan mənəvi-əxlaqi dəyərlər yaşayır. Gəlin övladlarımızı bu rəqslərin verdiyi cəsarətdən məhrum etməyək. Yüz illərdən bəri süzülüb gələn xalqımızın mənəvi kimliyinin təbliğinə elə lap uşaqlıqdan başlayaq.

Amma o da faktdır ki, müasir dövrümüzdə musiqi düşüncəmizin, estetik zövqümüzün formalaşmasına xarici musiqi və rəqslərin də təsiri olub. Çünki informasiya bolluğunun üstünlük təşkil etdiyi bir cəmiyyətdə yaşayırıq. Lakin bu o demək deyil ki, milli rəqslərimizi arxa planda saxlayıb, xarici rəqs və musiqilərin təsirinə düşməliyik. Övladlarımıza xarıcı rəqslərdən öncə öz milli rəqslərimizi öyrətməli, onların zəngin məna daşıyıcısı olduğunu çatdırmalıyıq. Çünki öz xalqının milli dəyərlərindən xəbərsiz olan uşaq, digər bayağı rəqslərin, musiqilərin təsirində böyümüş olar. Biz həm də milli rəqslərimizlə beynəlxalq müsabiqələrdə, festivallarda öz milli kimliyimizi təsdiqləyirik.

Bu gün milli rəqslərimizin təbliği üçün də əlverişli şərait yaradılıb. Məktəbdən kənar tərbiyə müəssisələrində, mədəniyyət evlərində rəqs dərnəkləri təşkil olunur. Həmin dərnəklərdə milli rəqslərimizin təbliğinə diqqət yetirilir. Bu diqqətdən bəhrələnmək, istifadə etmək, yaradılan əlverişli şəraitdə övladlarımızı əsl vətəndaş kimi böyütmək isə biz valideynlərin və müəllimlərin məsuliyyətindən və milli irsimizə sevgisindən asılıdır.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
03.11.2019


      Şifahi ədəbiyyat örnəklərini yazılı ədəbiyyata gətirmək ənənəsi çox qədimlərdən şair və yazıçılarımızın yaradıcılığına böyük uğur qazandırmışdır. Ən yaxşı yazılı ədəbiyyat nümunəsi məhz şifahi ədəbiyyat örnəkləri ilə zəngindir. Şifahi ədəbiyyat yazıçı və şairlərin əsərlərində fikir və ideyanı oxucuya asan yolla çatdırmaq üçün əsas silah idi. Yəni xalqa lazım olanı elə xalqın dilində çatdırmaq daha məqsədəuyğundur. Digər bir tərəfdən, şifahi ədəbiyyatı yazılı ədəbiyyata əsas dayaq hesab edən yazarlar öz milli kökünə, soyuna dərindən bələd olan insanlardır və onu qoruyub saxlamağın, gələcək nəsillərə ötürməyin bir yolunun da bu üsul olduğunu çox gözəl bilirdilər. Onlar həm də əsərlərinin dil-üslub xüsusiyyətlərinin sadə və anlaşılan olması üçün xalq yaradıcılığı janrlarından istifadəyə daha çox diqqət edirdilər.

Nəsimi, Füzuli, Mirzə Fətəli Axundzadə, Seyid Əzim Şirvani, Hüseyn Cavid və onlarla digər sənətkarımız xalq yaradıcılığı qaynaqlarına dönə-dönə müraciət etmişdir. Bu gün də zəngin poeziyamızı, dramaturgiyamızı və nəsrimizi xalq qaynaqlarından kənarda düşünmək, təbii ki, mümkün deyil.

Ölməz sənətkar Hüseyn Cavidin istər lirik, lirik-epik şeirləri, istərsə də mənzum və mənsur dramları atalar sözləri, məsəllər, yeri gəldikcə, bədii aforizmlərlə də çox zəngindir. Bu hikmətli sözlərin əksəriyyətində qəhrəmanlıq, həyat sevgisi, mübarizə eşqi, nikbinlik, əməyə məhəbbət, insanpərvərlik, sülhsevərlik, ağıl və mərifət kimi gözəl xüsusiyyətlər təbliğ edilir:

Kəssə hər kim tökülən qan izini,
Qurtaran dahi odur yer üzünü;
Altun qədəh cənnət olsa – qırmalıdır,
Cəllad yüz min tövbə qılsa, kəsməlidir əllərin;
Ölüm var ki, həyat qədər dəyərli,
Həyat var ki, ölümdən də zəhərli.

Böyük Cavid məşhur atalar sözlərindən, hikmətli kəlamlardan da istifadə edib. Bəzən bu ifadələri olduğu kimi saxlayıb, bəzən də poetik əlavələr edib. Məsələn:

“Cahan igid ərlərindir, qorxan gözə çöp düşər”.

Yaxud:

“Hər gecənin bir səhəri var” atalar sözünü poetikləşdirərək “Hər gecədən doğar bir Günəş” kimi işlədibsə, “Zimistan çəkməyən bülbül baharın qədrini bilməz” kimi hikmətli sözün məzmununu saxlamaqla onlara yeni forma verib:

Qara bulud sarmayınca səmanı
İnsan duymaz günəşdəki səfanı.
Bahar əldən çıxmayınca anılmaz.

Və ya “Qara günün ömrü az olar” atalar sözünün məzmununu saxlamaqla yeni formada işlədib:

“Kədərli günlər qara bulud kimi tez gəlib keçər”.

Xalq yaddaşında yaşayan “İki könül birləşsə, qoparar dağı-daşı” kimi atalar sözündən: “İki könül birsə, diləklər də birdir” şəklində işlədir. “Silah mərd igidə yaraşıqdır” atalar sözü isə“Silah mərd oğula bir arkadaşdır” şəklində öz uğurlu poetik ifadəsini tapıb.

Yazıçı və şairlərimiz folklor örnəklərini bəzən öz əsərlərində olduğu kimi işlədir, süjet xəttində, motivlərdə əsaslı dəyişikliklər etmirlər. Bəzən isə hər bir yazıçı və şair düşüncə dünyasını, estetik üslubunu təyin etmək üçün folklor örnəklərinə müraciət edir ki, bu da mətnin alt qatında folklorun görünməsidir. Bu halda müəllif qarşısına qoyduğu ideyanı qeyri-ixtiyari mənsub olduğu xalqın folklor mirasına baş vurmaqla həll etmiş olur. Bu mexaniki müraciət digər yazarların əsərlərində olduğu kimi, Hüseyn Cavidin bir çox əsərlərində, o cümlədən dramaturqun “Şeyx Sənan” faciəsində daha geniş şəkildə özünü göstərir. Lakin müşahidələr nəticəsində aydın olur ki, çox hallarda atalar sözləri, hikmətli ifadələr Cavidin əsərlərində dəyişdirilərək verildiyi kimi, olduğu kimi də işlədilib. Məsələn:

Güclü gücsüzdən intiqam almaz.
Tək əldən səs çıxmaz.
Məncə fürsət qanadlı bir quşdur,
Kim ki, əldən uçursa, sərxoşdur.
Hər dərd üçün, şübhəsiz, bir çarə var,
Biri ölməzsə, dirilməz birisi... və sair.

Dramaturqun “Knyaz” əsərində də yetərincə atalar sözü işlənib. Haqq-ədalətin itib yoxa çıxdığı bir vaxtda Cavid qəhrəmanının vasitəsilə el yaddaşında yaşayan bir kəlamı xatırladır. Knyazın qəddarlığına dözə bilməyən Anton, nəticədə, haqqın qalib gələcəyinə ümid bəsləyir. Ədib qəhrəmanın gələcəyə ümidini el kəlamı ilə belə ifadə edir:

Gedəlim, haqq sözü haqsız nə qanır,
Gedəlim, haydı, əvət, haqq alınır.

“Haqq verilməz, alınar”, “Haqq nazilər, ancaq üzülməz” atalar sözləri kiçik leksik fərqlərlə bu fikirlərin kökündə dayanır.

Xalq ədəbiyyatından – folklordan bəhrələnən dramaturqun öz hikmətli ifadələrinə də əsərlərində tez-tez rast gəlinir: Məsələn: “Əsl qəhrəmanlıq yara bağlamaqdır, abad etməkdir”.

Hüseyn Cavidin əsərləri ağız ədəbiyyatının ilkin janrlarından olan alqış və qarğışlarla da zəngindir. Dramaturq bu nümunələri obrazların dili ilə təqdim etməklə qədim türk dünyaduyumunu ifadə edir və bununla da türkün tarixən zəngin kökə və adət-ənənəyə malik olduğunu sübut etmiş olur. Xalq dilində belə bir alqış var: “Kərəmin, lütfün əskik olmasın!” Bu alqış “Knyaz” əsərində Kintoya gül dəstəsinin pulu verildikdə belə ifadə edilir:

Knyazın əskik olmasın kərəmi,
Var olun!

“Ana” dramında Səlma ananın monoloqunda da alqışlı misralara rast gəlirik:

Get, arslanım, get, sevindirdin bəni,
Oğlum, şadikam etsin Allah səni!
Ah, yürəyim sanki dönmüş məşələ,
Ya Rəbb! Təhəmmül ver, səbr əta eylə!
Hər anayı et bənim kibi dilşad!

Və ya:

Gül rəngin afət görməsin, solmasın!
İsmət! Heç bir günüm sənsiz olmasın!

Böyük dramaturq əsərlərində obrazların ağrı-acısını, haqsızlığa qarşı qəzəbini ifadə etmək üçün qarğışlara da müraciət edir. Bəzi türk xalqlarında qarğışlar “bəddua” da adlanır. Hüseyn Cavid qədim türk dünyaduyumunu öz əsərlərində olduqca ustalıqla təqdim edir. Belə ki, türklərdə duanın, yəni alqışın müsbət təsirinə inanıldığı kimi, bədduanın, yəni qarğışın da gücünə, böyük təsirinə inanırlar. Bu inancın nəticəsidir ki, məzlumların, yetimlərin, gücsüzlərin, xüsusilə də ata-ananın qarğışlarından çəkinilir. Qarğışların bu baxımdan funksiyası insanları pisliklərdən, zərərdən, şərdən, harama meyil etməkdən uzaq tutur. Beləliklə, qarğışlar həm də yaxşılığı təşviq etmə gücünə malikdir.

Hüseyn Cavid el arasında məşhur olan “Ata-ananın alqışı alqış, qarğışı da qarğışdır” kəlamına uyğun olaraq bəddua haqda türk dünyaduyumunda mövcud olan fikirləri “Şeyx Sənan” əsərində gürcü qızı Xumarın dili ilə ifadə edir. Qeyd edək ki, Xumar gürcü qızı olsa da, onun fikirləri və sədaqəti türk millətinə xas xüsusiyyətdir. Ana-ata vəsiyyətinə əməl etmək, əməl olunmayacağı təqdirdə ana-atanın bədduasına tuş gəlməkdən qorxu lap qədimdən məhz türklər arasında yayılmış bir inancdır. Xumarın fikirlərində xristian dininə məxsus elementlər türk inancı daxilində verilir:

Cümlə əhval əyandır iştə sana,
Çarə yoq, çarə yoq, gözəl Nina!..
Tutmasam annəmin vəsiyyətini,
Tutacaq sonda bədduası bəni.
Bana söylərdi daima: “Yavrum!
Ərə getmək həyat için uçurum...
Yoqdur erkəklərin vəfası, Xumar!
Yerin olsun fəqət manastırlar”.

Hüseyn Cavid mənsub olduğu xalqın milli-mənəvi dəyərlərini sevməklə yanaşı, onu həm də qoruyub saxlamaq kimi müqəddəs missiyanı yerinə yetirirdi. Belə ki, şifahi yaradıcılıq nümunələrinə əsl sənətkar kimi yanaşma böyük şairin yaradıcılığında bariz şəkildə əks olunub. Cavid epik və lirik janrlarda yaratdığı mükəmməl poetik nümunələrdə həm də xalqımızın məişət və mövsüm mərasimləri ilə bağlı adət-ənənələri canlandırıb. Bu ənənələrin bəzilərini obrazların dili, hadisələr vasitəsilə təqdir etməsinə baxmayaraq, bunlardan zərərli adət-ənənələrin icrasına tənqidi münasibətini də bildirir.

Qeyd edək ki, türk tayfaları arasında lap qədimdən məişətlə bağlı bəzi mərasimlərin özəyini müxtəlif adətlər təşkil edirdi. Bunlardan biri də toy mərasimidir. Belə ki, toyun başlanğıcı qızbəyənmə ilə başlayardı. Bu da oğlanın ana-atasının rəyi, istəyi əsasında öz həllini tapardı. Bəzi ailələr qızı var-dövlətinə, bəziləri əsil-­nəcabətinə, bəziləri qızın iş-güc bacarmasına, çox az ailə isə qızın xoşrəftar, tərbiyəli və digər müsbət cəhətlərinə əsas insani dəyər kimi diqqət edərdilər. Ümumiyyətlə, bu məsələlərdə oğlanın və ya qızın rəyi soruşulmazmış. Bu məqam görkəmli dramaturqu da hər zaman narahat etmiş, odur ki, əsərlərində bu adəti obrazların dili ilə tənqid etmişdir. “Maral” əsərindən bir parçaya diqqət edək:

“Turxan bəy: Xayır, oğul bənimsə, xəbərsiz iş tutmaz! Onun için bir qız bulmuşam ki, röyasında belə görəməz. Həm gözəl, həm ana-babasının bir tanəsi, həm də son dərəcə zəngin.

Nadir bəy: Bəncə gözəllik zevqə aid bir şeydir. Sərvət isə insanı pək məsud edəməz. Bir də bir qızı sərvəti için deyil, dilxah və tərbiyəli olduğu için alırlar.

Turxan bəy: Nadir! Heç bir hiss, heç bir qüvvət, heç bir yer yoq ki, orada altın, gümüş rol oynamasın. Əmin olunuz ki, dünyanın bütün izzəti, bütün səadəti ancaq para ilə əldə edilə bilir.

Nadir bəy: Əvət, hər şey para ilə əldə edilir; illa fəzilət və insaniyyət!”

Hüseyn Cavid əsərlərində xalq ədəbiyyatından bəhrələnən aşıq yaradıcılığına münasibət də özünü göstərir. Məlum olduğu kimi, aşıqlar hər zaman xalqın dərd-sərini toylarda, el yığıncaqlarında saz çalıb oxumaqla ifadə etməkdən çəkinməyiblər. Əslində, onu evinə dəvət edəni şənləndirmək aşığın üzdə görünən fəaliyyəti idi. Aşıq oxuduğu mahnılarında xalqın dərd-sərini, dövrdən, hakim dairələrdən narazılığını ifadə edirdi. Dövrün, zamanın xalqa vurduğu yaraları, kasıblıq, xanların, bəylərin özbaşınalığı, dünyanı fəth etmək uğrunda fatehlərin tökdüyü qanlardan doğan nifrət aşıqların repertuarında yer alan əsas mövzular olub. Bu məqam böyük Cavidin əsərlərində də öz əksini tapır. Onun “Maral” əsərində Turxan bəyin məclisini şənləndirmək üçün çağırılan Aşıq Sultan oxuduğu havalarda qoşmalardan istifadə edir. Əvvəlcə sevginin insana yüksək mənəviyyat bəxş edən bir duyğu olduğunu ifadə edən qoşmalar söyləyir:

Vicdanları parlaq tutan sevgidir,
Sevgisiz könül ya daşdır, ya dəmir...
Bir könülə iki sevgi yaraşmaz,
Könül bir, sevgi bir, böyük Tanrı bir...

Aşıq Sultan aşıqlıq sənətindən irəli gələn müqəddəs missiyanı – xalqın təəssübünü hər şeydən üstün tutaraq onu müxtəlif zamanlarda incidən, ağrıdan məqamları söylədiyi qoşma vasitəsilə belə ifadə edir:

Nə buldular İsgəndərlər, Çingizlər?!
Qanlar töküb, canlar yaqıb getdilər!
Cihanı titrədib alt-üst etdilər,
Qanlı bir iz bıraqdılar ellərdə.

Hüseyn Cavid xalqın yaratdığı örnəklərdən geniş miqyasda bəhrələnən böyük sənətkar idi. Araşdırmalardan da göründüyü kimi, görkəmli dramaturq mənsub olduğu Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərlərini sevən, hər bir xalq yaradıcılığı örnəyinin daşıdığı funksiyanı dərindən bilən və onların gələcək nəsillərə ötürülməsinin vacib məsələ olduğunu hesab edən sənətkardır. Elə ona görədir ki, böyük şair-dramaturqun ən kiçik əsərlərində belə, xalq ruhu yaşayır.

“Şərq qapısı” qəzeti
01.11.2019


      Bildiyimiz kimi, hər peşənin, sənətin özünəməxsus çətinliyi, gözəlliyi, bəhrəsi olur.. Musiqi səsi eşidərkən sanki ürəyimizdəki arzular qanad açıb uçacaqmış kimi göylərə ucalır, məşəl kimi alovlanır, ruhumuza məlhəm olan musiqi qəlbimizi ovsunlayır. Bir sözlə, hər birimizin dinləməkdən yorulmadığımız musiqi ruhun qidasıdır.

Xalqımızın milli sərvəti sayılan musiqi alətlərimiz zənginliyi və müxtəlifliyi ilə seçilir. Ulularımızdan yadigar qalan milli musiqi alətlərimiz qədim dövrlərdə yaranıb, təkmilləşərək dövrümüzə qədər gəlib çatıb. Bu alətlərdən biri də yaşı min illərlə ölçülən, qədim çalğı aləti olan zurnadır. Şahbuz rayonun da bu sənəti davam etdirən sənətsevərlərimiz var. Onlardan biri də Tarverdi Hüseynovdur. Bu mövzu ilə bağlı Tarverdi müəllimlə həmsöhbət olduq. Məlum oldu ki, bu sənət ona atasından yadigar qalıb. Deyir ki, atam Bürcəli Hüseynov Şahbuz rayonunda yaxşı tanınmış sənətkar olub. O, uzun illər, yəni, 35-40 il zurna çalmaqla məşğul olub. Balaca yaşlarımdan atamın evdə zurna çalmasını eşidərək məndə də bu nəfəsli alətə həvəs yarandı. İlk dəfə 10 yaşım olanda atamın çaldığı zurnanı götürərək ifa etməyə başladım. Elə o vaxtdan da özümü sınamağa başladım. Sonra həvəsimi görən atam mənə yeni zurna aldı. Və mənə ustadlıq edərək bu sənətin bütün sirlərini öyrətdi. Elə o vaxtlardan da bu sənətə qəlbən bağlandım. Ancaq musiqiyə olan dərin marağım sayəsində zaman-zaman mən klarnet, tütək və tulum kimi nəfəsli alətləri də ifa etməyi öyrəndim.

Həmsöhbətimiz bu qədim çalğı alətinin tarixi və quruluşu ilə bağlı da maraqlı məlumat verir. Tarverdi müəllim, qeyd edir ki, bu alətin üç min ilə yaxın yaşı var. Zurna haqqında Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq dastanı olan “Koroğlu”da da məlumat var.

Deyilənlərə görə, bu aləti keçmişdə qara rəngli öküz buynuzundan hazırlayıblar. Elə bu səbəbdən də xalq arasında ona “qara zurna” adı verilib.

Quruluşuna gəldikdə isə alətin tərkib hissəsi gövdə, maşa, mil, dil, tağalaq və qapaqdan ibarətdir. Uzunluğu 280-300 mm olan gövdə, indi əsasən, ərik ağacından hazırlanır. Onun üzərində səkkiz üst pərdə, baş tərəfə yaxın isə bir alt pərdə açılır. Gövdənin enli “ayaq” hissəsindəki pərdə həmişə açıq qalır. Gövdənin diametri altıncı pərdədən başlayaraq tədricən artır və gövdə ayaq hissədə konusvari şəkil alır. Gövdəyə alətin baş hissəsi tərəfindən söyüddən hazırlanmış haçaşəkilli “maşa” salınır. Onun vəzifəsi səsi nizamlamaq və gücləndirməkdir.

Mənə elə gəlir ki, bu alətdə ifa olunan musiqini hər kəs dinləmək istəyər. Azca musiqi duyumu olan hər bir insana bu səs doğma və əzizdir.

İfa yerinə gəldikdə isə onu deyə bilərəm ki, Azərbaycan xalqının ənənəvi toylarını, xüsusən də Naxçıvan toylarını qara zurnasız təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Çünki milli yallılarımızın əksəriyyəti zurna ilə ifa olunur. Bu da insana daha çox xoş təsir bağışlayır.

Rayonumuzda, eləcə də muxtar respublikada keçirilən dövlət səviyyəli tədbirlərdə, festivallarda, toylarda zurnaya daha çox üstünlük verilir. Mən və oğlum da tez-tez təşkil edilən bu tədbirlərin, şənliklərin daimi ifaçısıyıq.

Həmsöhbətimiz deyir ki, son vaxtlar bu sənətə gənclər arasında maraq da artıb. Sənətin sirlərini öyrənmək istəyənlər çoxdur və sevinc hissi ilə deyə bilərəm ki, mənim öyrətdiklərim də az olmayıb. Mən həm də uzun illərdir ki, Şahbuz rayon Uşaq Musiqi Məktəbində müəllim kimi çalışıram. Və elə ilk fəaliyyətimə də bu məktəbdən başlamışam. Hal-hazırda bu sənətin sirlərini öyrətdiyim 6 şagirdim var. Onlara zurnanın notla necə ifa edilməsini, çalınmasını, rəqslərimizi və bununla yanaşı, muğamları, xalq bəstəkarlarımızın əsərlərini dərindən öyrədirəm.

Qədim musiqi aləti zurnanın gənclərə sevdirilməsi, gələcək nəsillərə çatdırılması üçün hər zaman səylə çalışmışam və bundan sonra da çalışacağam ki, bu sənətə olan maraq illər ötsə də belə, azalmasın.

Sonda onu demək istəyirəm ki, zurna və digər qədim musiqi alətlərimizi heç zaman unutmamalıyıq. Bu alət ulu babalarımızdan bizə qalan qiymətli milli dəyərlərdən biridir. Gəlin, çalışaq ki, toylarımız qara zurnasız, balabansız olmasın. Bu işdə hamımız əlbir olmalı, hər yerdə və hər zaman qədim musiqi alətlərimizi təbliğ etməliyik.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
27.10.2019


      Şərur rayonunun Tənənəm kəndi qədimliyi yaşadan, maddi-mədəniyyət nümunələri ilə seçilən yaşayış yerlərindəndir. Naxçıvanda ən qədim insan məskənlərindən sayılan və dəniz səviyyəsindən 1.500 metr yüksəklikdə olan «Qazma mağarası» kənddən 3 kilometr Cənub-Şərqdə yerləşir. Mustye mədəniyyəti dövrünə – eramızdan 100-80 min il əvvələ aid edilən bu abidənin nəinki Azərbaycan, həmçinin, dünya arxeologiyasında ilk insan məskənlərin dən biri kimi özünəməxsus yeri vardır.

Mağara girəcəkdə 6 metr və hündürlüyü 2 metr olan dəhliz şəklində uzanır. 12-ci metrdə 2 qola ayrılır, qurtaracağı ilə girişi arasındakı hündürlük fərqi 10 metrə çatır.

İndiyədək abidənin 6 mədəni təbəqəsində arxeoloji qazıntılar aparılıb, tapılan 17 mindən çox heyvan sümüyü götürülərək tədqiq edilib, onların bəzilərindən ov və əmək alətləri kimi istifadə edildiyi müəyyənləşib. Abidədən tapılmış 874 ədəd, o cümlədən, 780 ədəd dəvəgözü, 93 ədəd çaxmaq daşı, 1 ədəd tuf daş məmulatlar da maraqlıdır. Məmulatlar arasında istehsal tullantılarının tapılması mağara sakinlərinin burada daşdan və heyvan sümüklərindən müxtəlif alətlər hazırladığını göstərir. Əmək alətləri əsasən, qaşovtipli alətlərdən və itiucluqlardan ibarətdir. Onlar forma və xüsusiyyətlərinə görə Azıx və Tağlar Daş dövrü abidələrindən əldə olunmuş əmək alətləri ilə bənzərlik təşkil edir.

Ərazidən, eləcə də ətraflardan aşkar olunmuş yaşayış yerlərinin qalıqları, nekropollar da sübut edir ki, kənd ən qədim insan məskənidir.

«Tənənəm» yaşayış yeri eyni adlı kəndin əhatəsində yerləşir və ərazidə tapılan çəhrayı rəngdə bişirilmiş şirli və sadə saxsı qab məmulatları yaşayış yerinin eramızdan xeyli əvvələ aid olduğu qənaətini təsdiqləyir.

Hər tərəfdən dağlarla əhatə olunan qaya üzərində yerləşmiş «Cənnətqaya» yaşayış yeri də kəndin tarixinin öyrənilməsində mühüm əhəmiyyətə malikdir. Adıçəkilən yerə tutduğu ərazinin adı ilə «Ağzirət», yaxud «Qəsəbə» də deyirlər.

Kəndin qədim insan məskəni olduğunu təsdiqləyən digər bir abidə isə «Qarouş» (bəzi tədqiqatçılar bura «Qaraquş» da deyirlər) yaşayış yeridir. Bu ünvan Tənənəm kəndinin Şimal hissəsindədir. Yaşayış yeri iki dərədə yerləşmişdir və indi mövcud olmayan bir dağ çayının hər iki sahilini əhatə edir. Deyilənlərə görə, buradakı dağ çayı elə gur axırmış ki, bu taydan o taya keçmək o qədər də asan deyilmiş. İndi həmin çayın yatağında çağlayan «Ağbulaq», «Qoşabulaq» və «Xan bulağı»ndan kənd sakinləri içməli su kimi istifadə edirlər.

Tənənəmin tarixinin qədimliyinə daha bir sübut e.ə. III və II əsrlərə aid edilən və kəndin Cənub-Şərq qurtaracağındakı uzunsov bir təpənin üzərində yerləşən «Tənənəm nekropolu»dur. Nekropolun Şərqində «Divlər», Cənub-Şərqində isə «Şəndin» deyilən yerlər mövcuddur. Bu yerlərdə qədim insanların yaşadığını göstərən məskənlərin qalıqları var.

Yerli sakinlərin və arxeoloqların dediyinə görə, kəndin hansı yerini qazırsan, çoxlu qədim əmək alətləri, küp qəbirlər çıxır. Şübhəsiz ki, küp qəbirlər daha qədim dövrlərdən soraq verən tapıntılardır. Hətta elə küp qəbirlər var ki, çox böyük olub və onun içərisində iki insan dəfn edilib. Bəzi küplərdən isə taxılın saxlanması üçün istifadə edilib. Bu gün Tənənəm qədimliyi qoruyub saxlamaqla tariximizə öz işığını salır.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
27.10.2019


      Hüseyn Cavid ədəbiyyatımızda romantizm ədəbi cərəyanının, milli romantik şeirin və mənzum faciənin banisi, böyük şair, yazıçı və dramaturqdur. Milli poeziyamızda fəlsəfi lirikanın təkrarsız nümunələrini yaradan ədib mənzum faciələri və tarixi dramları ilə tanınıb. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev deyib: “Hüseyn Cavidi Şərqin Şekspiri adlandırırlar. Ancaq onu, bəlkə də, Höte ilə müqayisə etmək düzgün olardı. Əsərlərindəki fəlsəfi fikirlərinə görə, ola bilsin, Cavid Şekspirdən də yüksək səviyyəyə qalxmış adamdır. Xalqımız, tariximiz nə qədər yaşayacaqsa, Hüseyn Cavidin irsi də o qədər yaşayacaqdır, yaratdığı əsərlər Azərbaycan xalqının milli sərvətidir”.

Hələ 30-cu illərin əvvəllərində adı dillər əzbəri olan Cavid 1937-1956-cı illər arası, hətta 1981-ci ilə qədər böhtan və iftiralara məruz qalır. Həqiqətən, ulu öndər Heydər Əliyevin imzası ilə 1981-ci il iyul ayının 21-də Hüseyn Cavidin anadan olmasının 100 illiyi haqqında verilən qərar böyük ədibə əsl bəraət qazandırır. Onun ədəbi irsinin toplanıb nəşr olunması, əsərlərinin müxtəlif teatrlarda tamaşaya qoyulması, Cavidə həsr edilmiş monoqrafiyaların, əsərlərinin 4 cilddə, habelə rus dilində 2 cilddə, ərəb əlifbası ilə 1 cilddə nəşr olunması, Bakı və Naxçıvan şəhərlərində Hüseyn Cavidə abidə ucaldılması, ev-muzeylərinin yaradılması və digər işlərin həyata keçirilməsi ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin dahi şairə olan sonsuz məhəbbətlə imzaladığı qərarda öz əksini tapıb.

Qərardan sonra Naxçıvanda Cavidin vaxtı ilə qədim Əlixan məhəlləsində bazar çayının kənarındakı yaşadığı evdə yaradılan ev-muzeyi nəinki cavidsevərlərin, bütünlükdə ədəbiyyatsevərlərin sevimli ziyarətgahıdır. 1982-ci ildə totalitar sovet rejimi dövründə Hüseyn Cavidin nəşinin qalıqlarının Uzaq Sibirdən vətəninə gətirilməsi Cavid irsinə marağı daha da artırdı.

Ulu öndərin şəxsi təşəbbüsü, qayğısı və göstərişi əsasında Cavidin nəşi onun doğulduğu qədim Naxçıvanda torpağa tapşırıldı. Uzaqgörən siyasətçinin bu addımı onun adının əbədiləşdirilməsinə xidmət edirdi. Xalqımızın böyük oğlu hələ Naxçıvanda Ali Məclisin Sədri işləyərkən, ən ağır və çətin dövrlərdə belə, Cavidi unutmadı və onun 110 illik yubileyinin muxtar respublika səviyyəsində qeyd olunmasını təşkil etdi. Yubiley tədbirində yaddaqalan çıxışı ilə Cavidə, onun irsinə yüksək dəyər verdi: “Hüseyn Cavid XX əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniyyətinin, bütün Türk dünyasının ən görkəmli bir simasıdır, təkrar­olunmaz bir şəxsiyyətdir, bir şairdir, bir yazıçıdır. Onun yaratdığı əsərlər böyük çətinliklərdən keçərək indi artıq hamımız üçün dərslik olubdur və dərslik olmalıdır”.

Şairə ucaldılan möhtəşəm məqbərə isə Azərbaycan ədəbi-mədəni irsinə yüksək sevgi və ehtiramın ifadəsi idi. Ulu öndər Heydər Əliyevin sərəncamı ilə 2002-ci ildə böyük ədibin anadan olmasının 120 illik yubileyi münasibətilə çoxsaylı tədbirlər keçirilmişdir. Ümummilli liderin layiqli davamçısı, Prezident cənab İlham Əliyevin “Hüseyn Cavidin 125 illik yubileyi haqqında” 2007-ci il 17 aprel tarixli Sərəncamının Naxçıvan Muxtar Respublikasında icrasını təmin etmək məqsədilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin həmin il may ayının 15-də imzaladığı sərəncamla təsdiq edilmiş Tədbirlər Planına uyğun olaraq isə 125 illik yubileyi Azərbaycanda geniş qeyd olunmuşdur. Həmin Tədbirlər Planına əsasən hər il oktyabrın 24-ü Naxçıvan Muxtar Respublikasında “Hüseyn Cavid Poeziya Günü” kimi qeyd edilir.

Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində Hüseyn Cavid yaradıcılığı məzmunca yüksək olduğu kimi, bədii forma cəhətdən də zəngin və əlvandır. Novator lirik şeirlər, epik poemalar yazmaqla yanaşı, Cavid Azərbaycan söz sənətinə faciə və dramlardan ibarət incilər də bəxş etmişdir.

Onun yaradıcılığı üslub və forma cəhətdən Azərbaycan dramaturgiyasında yeni bir mərhələ yaradıb, milli teatr mədəniyyətinin inkişafına qüvvətli təsir göstərib. Mənzum faciə və dramlarının müxtəlif illərdə tamaşaya qoyulması “Cavid teatrı”nın formalaşmasına təsir edib. Ədəbiyyatımızda özünəməxsusluğu, koloriti, ədəbi dilin gözəlliyi və kamilliyi, dövrün fəlsəfi baxışlarına bələdçiliyi ilə səciyyələnən Hüseyn Cavid yaradıcılığı bu gün də gənc nəslin əsas mənəvi kamilləşmə mənbəyidir. Böyük ədibin əsərlərində qoyulan tarixi, fəlsəfi, sosial mövzular, onların həlli və təsviri baxımından apardığı axtarışlar indi də aktualdır, müasirdir. Onun əsərlərinin gənc nəslin tərbiyəsində, formalaşmasında rolu böyükdür. Hüseyn Cavid gənc nəsli əxlaqi cəhətdən yüksəlmiş, cəmiyyət üçün yararlı, zəkalı, vətəndaş-şəxsiyyət kimi görmək istəyirdi. Məhz buna görə də o, ilk növbədə, gələcəyimiz olan uşaqların qayğısına qalmağı özünün ən ümdə vəzifələrindən biri hesab edir, onların hərtərəfli şəxsiyyət kimi formalaşması məsələsinə əsərləri ilə aydınlıq gətirir. Böyük ədibin dillər əzbəri olan “Qız məktəbində”, “Sevinmə, gülmə, quzum”, “Öksüz Ənvər”, “İlk bahar”, “Çiçək sevgisi”, “Hərb və fəlakət”, “Kiçik sərsəri” kimi uşaq ədəbiyyatına daxil edilən şeirləri mövzu etibarilə zəngin, tərbiyə və təhsil nöqteyi-nəzərdən faydalılığı baxımından seçilir. Uşaq yaşına və psixologiyasına uyğun olaraq onlarda dünyagörüşünün, əqlin, təfəkkürün, bədii zövqün və təxəyyülün formalaşmasına müsbət təsir edən bu poeziya nümunələri mədəniyyətə, maarifə, insanpərvərliyə, xeyirxahlığa, dostluğa, əməkdaşlığa çağırış edən, yüksək əxlaqi keyfiyyətlər aşılayan, maraqlı, cəlbedici nümunələrdir. Gələcək həyat üçün vacib olan daxili birlik, bütövlük və məqsəd aydınlığı ilə seçilən bu şeirlərdə böyük ədibin irəli sürdüyü məsələlər müasir günümüzdə də öz aktuallığını itirməyib. Şair bu əsərlərində həm də yüksək pedaqoji ustalığa malik bacarıqlı bir müəllim kimi yetişməkdə olan gənc nəslin inkişafı qayğısına qalır. Onun məktəblə bağlı olan şeirləri içərisində konkretliyi, fikir aydınlığı ilə fərqlənən “Qız məktəbində” adlı şeiri xüsusilə diqqəti cəlb edir. Bu şeirdə əsl zinəti təmizlik və bilgi olan, altun bilərzikləri ilə deyil, sadə geyimi, aydın, zəngin mənəviyyatı ilə fərqlənən Gülbaharın nəciblik və ülviliyi geniş şəkildə mənalandırılır. Azərbaycan şeirində süjetli lirikanın ən mükəmməl nümunəsi sayılmağa layiq şeirdə şair Gülbahardan soruşduğu sual­lara dəyərli və məntiqli cavablar alır:

– Nasıl, zənginmidir baban?
– Əvət, zəngin, bəyzadə...
– Öylə isə geydiyin geyim neçin böylə sadə?
Yoxmu sənin incilərin, altun bilərziklərin?
Söylə, yavrum! Heç sıxılma...
– Var əfəndim, var,.. lakin
Müəlliməm hər gün söylər, onların yox qiyməti,
Bir qızın ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti…
– Pək doğru söz.
…Bu dünyada sənin ən çox sevdiyin
Kimdir, quzum, söylərmisin?
– Ən çox sevdiyim ilkin –
O Allah ki, yeri, göyü, insanları xəlq eylər.
– Sonra kimlər?
– Sonra onun göndərdiyi elçilər.
– Başqa sevdiklərin nasıl, yoxmu?
– Var…
– Kimdir onlar?
– Anam, babam, müəlliməm, bir də bütün insanlar…

Bu şeirdə irəli sürülən tərbiyəvi ideyalar elə maraqla və reallıqla ifadə edilir ki, hər bir şagird, uşaq həmin məlumat və hadisələri aydın dərk və müqayisə edə, müstəqil mühakimə yürüdə bilir.

Hüseyn Cavidin uşaq şeirləri nəinki uşaqlar, eyni zamanda yaşlı nəslin nümayəndələri üçün də düşündürücü ideyalar sistemidir.

İndiki gənc nəsil də məhz uşaqlıqdan ­Hüseyn Cavid məktəbində dərs keçə-keçə böyüyüb, həyat həqiqətlərini dərk edə, dünya­görüşlərini artıra bilirlər.

Ədibin gənc nəslin dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayan əsərlərindən biri “Azər” poemasıdır. Əsərin əsas qəhrəmanı Azər real həyatdan alınmış bir bədii obraz, şairin müasiri daha çox isə onun özünün proobrazıdır. O, yaşadığı mühitə, üzvü olduğu cəmiyyətə, Qərbə və Şərqə baxışları ilə yenitipli bədii obrazdır. Həyata və cəmiyyətə yeni nəzərlərlə baxan, hadisələri obyektiv dərk və təhlil etmək qabiliyyətinə malik olan Azərin əsas arzusu mənsub olduğu xalqı və ölkəni mədəni millətlərin cərgəsində görməkdir. Onun Qərbə və Şərqə səfərlərinin əsas məqsədi də dünyanı öyrənib məmləkətini və millətini irəli aparmaq niyyətindən doğurdu. Poemada Azərbaycanda qurulmuş yeni cəmiyyətə münasibət özünü əsərin “Səlmanın səsi”, “İnqilab xırsızı”, “İsyan” bölmələrində daha çox göstərir. Səlmanın dilindən deyilən “hər gülşənə vardım, çiçəklər güldü, Sevdalı bülbüllər salama gəldi”, yaxud “Susmuş kamançalar ilhama gəldi” kimi nikbin misralar şairin yeni cəmiyyətə yaxşı tərəfdən baxmaq meylinin ifadəsidir. Bu cəmiyyətin mövcud ziddiyyətləri yox deyil. Ədib onlardan xilas olmanın zəruriliyini də qabarıq şəkildə nəzərə çarpdırıb. Poemanın “İnqilab xırsızı” bölməsində şura sədrinin törətdiyi özbaşınalıqların təsviri ilə şair yeni qurulmuş cəmiyyətdəki eybəcərlikləri diqqət mərkəzinə çəkir, yeni quruluşun yaşamasının mümkünsüz olduğunu ifadə edirdi. Poemanın epiloqu kimi düşünülmüş “İsyan” bölməsindəki bu misralar müasir gəncliyin quracağı böyük gələcəkdən xəbər verirdi:

Söz yoq ki, bu gün gəncliyə baqsan,
Bir sel kibi hər an,
Sağlam. Yeni məfkurələr izlər.
... Onlar qoşacaq, çarpışacaqlar,
Bir çoq uçurumlar aşacaqlar.
Onlar mədəniyyətlə günəşlər yapacaqlar,
Keçmişlərə üstdən baqacaqlar.
Onlar güləcək, yüksələcəklər.
Bizdən daha xoş gün görəcəklər!

Göründüyü kimi, insanlığın taleyi üçün narahat olan qəhrəmanın düşüncələri yalnız bəşərin səadəti barədədir. O, “Hürr ol!” deyərkən azadlığı, “Sağalır elm ilə hər türlü yara” deyərkən isə xalqın sabahını düşünür. Ədib cəhalətdən xilas yolunu elmləri öyrənib tərəqqi tapmaqda görür, bunun üçün də kitabxana və məktəblərin çox olmasını vacib sayır. Elmin, təhsilin, sosial-mədəni tərəqqinin köməyi ilə “eşi bulunmayan şu sönük torpaqların hər bucağında cənnət qurula bilər”, – deyərək hamını maarifə, elmə səsləyir.

Ümumiyyətlə, poema boyu Hüseyn Cavid Azəri müxtəlif hadisələrlə və şəxslərlə qarşılaşdırır, bütün bunların fonunda müəllif özünün düşüncələrini, Vətən övladlarına arzularını, nəsihətlərini dilə gətirir. Mütəfəkkir ədibin insan nəfsinin əsiri olmamalı, öz mənafeyini güdməməli, haqq, həqiqət naminə fəaliyyət göstərməli, xoşbəxtliyi Vətənə xidmətdə aramalı, xalq üçün çalışmalı, əməyi ilə yurdu, cahanı çiçəkləndirməlidir kimi tövsiyələri müasir dövrdə də gənc nəsil üçün örnək götürüləcək dəyərli sözlərdir.

Bu gün böyük sənətkarımızın arzuları real bir həqiqətə çevrilib. Ulu öndərimiz Heydər Əliyev tərəfindən əsası qoyulan dövlət gənclər siyasətinin uğurla davam etdirilməsi ölkəmizdə, eləcə də muxtar respublikamızda gənc nəslin cəmiyyət həyatında rolunu xeyli artırıb. Artıq xalqımız müstəqil dövlətimizin müqəddəratını, Azərbaycanın gələcəyini xalqa, Vətənə səadət bəxş edəcək qüdrətli və məharətli gəncliyə etibar edib.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali ­Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun müvafiq Sərəncamı ilə “Oxunması zəruri olan kitabların Siyahısı”na böyüməkdə olan nəsillərin hərtərəfli inkişafına, şəxsiyyət kimi formalaşmasına mühüm təsir göstərə biləcək əsərlərdən biri kimi, Hüseyn Cavidin “Azər” poemasının da salınması həm ümummilli ­liderin ideyalarının davam etdirilməsində, həm də ədibin zəngin irsinin gənc nəslə çatdırılmasında atılan mühüm addımdır.

Romantizmin böyük ustadının lirik-romantik, fəlsəfi şeirləri, monoloq və dialoqları, poemaları, dram əsərləri ideya-bədii mükəmməlliyi ilə söz sənətimizin zənginləşməsinə, gənc nəsildə ədəbiyyata sevgi, mədəni dəyərlərə hörmət hissinin aşılanmasına, onların əsl vətəndaş kimi formalaşmasına xidmət edir.

Bütün ömrü boyu əsas amalı millətini, xalqını azad, xoşbəxt və firavan görmək, milləti üçün layiqli işlər həyata keçirmək olan Hüseyn Cavid yaradıcılığı bu gün də yolumuza işıq salan əbədiyyət günəşidir.

Güntac ŞAHMƏMMƏDLİ
“Şərq qapısı” qəzeti
24.10.2019


      Aqillər: “Tarix elə bir ortaq sərvətdir ki, ondan hər xalq öz dəyərinə görə pay götürür”, – deyiblər. Bu gün oğuz yurdunun tarixi keçmişinə işıq saçan, muxtariyyətinin yaşıdı Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin hər guşəsində xalqımızın yüksək mənəvi dəyərlərini yaşadan bu qiymətli payın izləri sezilir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin müvafiq Sərəncamı ilə 95 yaşını geniş şəkildə qeyd etdiyimiz muzeydə nümayiş olunan eksponatlar vasitəsilə zəngin ənənələrə malik dövlətçilik tariximizin sehrinə düşür, dünənimizdən bu günümüzə keçilən böyük yolun kiçik ekskursiyasına çıxıram...

Dövlətçilik yolunda ilk addımlar – qədim tayfa birlikləri, qüdrətli dövlətlər...

Hər guşəsində tarixin dərin nəfəsi, əcdadların həyat tərzi, mədəniyyəti, adət-ənənəsi, igid oğulların mübarizə əzmi duyulan muzeyin ekspozisiya zalının xüsusi ayrılmış otaqlarından birinə daxil oluram. Budur, zəngin dövlətçilik tarixinə malik xalqımızın bu yoldakı ilk addımları sayılan tayfa birliklərinin yaranmasından başlayaraq sonrakı mərhələlər də eksponatların dili ilə nəzərimdə canlanır. Mən susuram, lal-sükuta qərq olan eksponatlar gözlərimlə “danışır”. Eramızdan əvvəl III minilliyin birinci yarısında Urmiya gölünün güney və güney-şərq hissəsini, Zəncan-Qəzvin ərazilərini əhatə edən ilk türk dövləti Arattanın yaranmasından müstəqilliyimizin əldə olunmasınadək keçilən möhtəşəm, keşməkeşli yolun xronologiyasını göstərir mənə. Antik və ilk orta əsrlər dövründə Naxçıvan torpağının ölkənin siyasi-iqtisadi yüksəlişini təmin edən, dövlətçiliyinin təşəkkül və inkişafında böyük pay sahibi olduğunu, bütün bu müsbət xüsusiyyətləri ilə hər zaman xarici dövlətlərin maraq və diqqətini çəkdiyini “söyləyir”. IV-VII yüzilliklərdə mövcud olan Atropatena, Sasanilər, X-XI əsrləri əhatə edən Səlcuqlar dövlətləri dövründə Naxçıvanın yerləşdiyi ərazilərin xəritələrini, eləcə də həmin dövlətlərin yaradılması, inkişaf istiqamətləri və süqutunun səbəblərini “izah edərək” dövlətçilik tariximizin ilk orta əsrlər dövrü barədə geniş “informasiya verir”. Xaraba Gilan ərazisindən tapılan XII-XIII əsrlərə aid mis bəzək və məişət əşyalarını, IX-XVI yüzilliklərə məxsus soyuq və odlu silah nümunələrini “göstərir”, həmin tarixi mərhələdə Naxçıvan, Əlincə və Ordubadda zərbxanaların yerləşdiyini bildirərək məni hələ orta əsrlər dövründən dövlətçiliyin əsas inkişaf istiqamətlərindən sayılan sənətkarlığın və ticarətin təşəkkül tapdığına bir daha “əmin edir”. Tarixi faktlarla “danışaraq deyir” ki, fəal xarici siyasət yeridən ən qədim Azərbaycan dövlətləri öz torpaqlarını təcavüzlərdən uğurla qoruyub, məkrli planların alt-üst edilməsində Naxçıvan torpağının coğrafi mövqeyi, Vətən, torpaq qədri bilən oğul və qızlarının mərdlikləri, yurduna bağlı insanların min bir zəhmət bahasına burada saldıqları qalaların rolu böyük olub.

Azərbaycan tarixinin parlaq səhifələrini yazan Atabəylər dövlətinin 1136-1175-ci illər dövründə Naxçıvan şəhərinin paytaxt seçilməsinin, burada dövlətin idarə edilməsinin əsasını təşkil edən ali idarələrin yerləşməsinin, bu mənada, təsadüfi olmadığını əminliklə “vurğulayır”. Həmin dövrdə qədim diyarda sənətkarlıq sahələrinin yüksələn xətlə inkişaf etdiyini, ticarət karvanlarının Naxçıvan üzərindən keçdiyini, burada bənzərsiz memarlıq abidələri – qalalar, saray, məscid, hamam və xatirə abidələri inşa olunduğunu “diqqətə çatdırır”. Həmin tarixi mərhələni əhatə edən məlumatları, Eldənizlər dövlətinin yerləşdiyi ərazilərin xəritəsini, o dövrdə zərb edilmiş sikkələri “gözlərim önünə sərir”. “Qeyd edir” ki, həmin dövr dövlətçilik tariximizin yadigarlarından biri qədim diyarda bu gün də əzəmətlə ucalan, Əcəmi memarlığının dəyərli nümunəsi, Atabəy Şəmsəddin Eldənizin öz həyat yoldaşı Möminə xatının şərəfinə tikdirdiyi eyniadlı türbədir.

XV-XVII əsrlərdə torpaqlarımızın yadelli əsarətindən azad edilməsində, dövlətçiliyimizin möhkəmlənməsində böyük rol oynayan Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu dövlətlərindən söhbət açır, yerləşdikləri ərazilərin xəritədə “izahını verir”. Tarix kitablarından da yaxşı tanıdığım Uzun Həsənin anası Sara xatının Osmanlı sultanı II Məhmətlə diplomatik görüşünün rəsmlərini “göstərir”, eləcə də onun mükəmməl bir diplomat kimi fəaliyyətindən geniş “məlumat verərək” dövlətçiliyimizin bərqərar edilməsində kişilərlə yanaşı, qadınlarımızın da əvəzsiz payı olduğunu “bildirir”. 1501-ci ildən 1736-cı ilə qədərki dövrdə mövcud olan Səfəvilər dövləti barədə yazılı məlumatlarla “tanış edir”. Şah İsmayıl Xətainin Topqapı sarayındakı taxtının, qızıl kəmərinin, adına Təbrizdə zərb edilmiş qızıl əşrəfinin və Gəncədə kəsilmiş iki şahılıq pulların, XIV əsrdə inşa edilən Şeyx Səfi türbəsinin fotoları, zərb edilmiş sikkə nümunələri dövrün həm siyasi gedişindən, həm də iqtisadi inkişafından agah edir. Eyni guşəyə tamaşa etdikcə Şəmsəddin Eldəniz, Kəmaləddin Qara Yusif, Uzun Həsən və Şah İsmayıl Xətainin rəsmlərində ali zümrənin həmin dövrlərə xarakterik olan geyim mədəniyyəti gözlərim önündə canlanır.

Dövlətçilik ənənələrində yeni mərhələ – xanlıq idarə üsulu

Muzeyin ekspozisiya zalının növbəti otağında dövlətçilik ənənələrini yeni müstəvidə davam etdirən və özülünü daha da möhkəmləndirən 1747-1828-ci illər çərçivəsinə sığan xanlıqlar dövrünə səyahət edirəm. Guşədəki eksponatlar məni əsası Kəngərli tayfa başçısı Heydərqulu xan tərəfindən qoyulan, Zəngəzur mahalından Araz çayı vadisinə qədər uzanan geniş ərazidə yerləşən, Qərbi Azərbaycanın böyük bir hissəsini əhatə edən Naxçıvan xanlığının xəritəsi ilə tanış edir, şəhərimizin görkəmli yerində ucalan, dövlətçilik ənənələrinin yaşadıldığı Xan sarayının şəklini, dövrə aid faktlara söykənən məlumatları görürəm. Kəngərli sülalələrindən olan İsmayıl xan, II Kalbalı xan, Hüseyn xan, Cəmşid Naxçıvanskilərin fotoları, vətənpərvər dövlət və hərbi xadimlərin fəaliyyəti ilə bağlı verilən geniş məlumatlar xanlıqlar dövrünə qısa virtual ekskursiyamı daha da zənginləşdirir. Bu məqamda qeyd etmək yerinə düşər ki, 80 ildən artıq möhtəşəm tarixi mərhələni təşkil edən Naxçıvan xanlarının gərgin fəaliyyəti nəticəsində qonşu xanlıqlarla və Qafqazda marağı olan böyük dövlətlərlə qarşılıqlı münasibətlər qurulub, ölkə ərazisində sabitlik, təhlükəsizlik təmin olunub.

Mən yenə susuram, eksponatlar “dillənir”. Naxçıvan xanlığının dövlət və döyüş bayraqları, Kəngərli süvarilərinin fəxri və döyüş bayraqları, 1853-cü ilin sonlarında Naxçıvan və İrəvanın bəy ailələrinin nümayəndələrindən təşkil olunan Naxçıvan Bəy Drujinasının döyüş bayrağı haqqında məlumatları və fotosurətlərini “təqdim edir”. Həmin guşə Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrinin şərtlərindən “söhbət açır”, hərbi rəssam, akademik V.D.Maşkovun çəkdiyi, Ehsan xan Naxçıvanskinin də iştirak etdiyi Abbasabad qalasının açarlarının təqdimedilmə səhnəsi, eləcə də Rusiya və İran arasında Türkmənçay müqaviləsinin bağlanılması epizodunun əks edildiyi rəsm əsəri isə gözlərim qarşısında tarixi hadisələrin güzgüsünə çevrilir. Xalq rəssamı Davud Kazımovun böyük ustalıqla kətan üzərinə köçürdüyü XVIII əsrin sonlarında Kəngərli xanları ailəsində dünyaya göz açan Heyran xanım Dünbulinin rəsmi dövrün xan, bəy nəslindən olan qadınlarının nümunəvi geyim mədəniyyətinə diqqəti çəkir. Ekspozisiyanın bu hissəsindəki Naxçıvan xanlığı dövrünü əks etdirən kitablar tədqiqatçılar üçün zəngin mənbə rolunu oynayır.

Muxtariyyətdən müstəqilliyə gedən yol...

Buradakı digər otaqda sərgilənən eksponatlar isə Naxçıvanın erməni işğalından qorunmasında, bölgənin təhlükəsizliyində böyük rol oynayan, 1918-1919-cu illərdə mövcud olan Araz-Türk Cümhuriyyətindən başlayaraq muxtariyyətin qazanılmasından, ölkəmizin dövlət müstəqilliyinin əldə edilməsi üçün aparılan siyasi mübarizədən, mənfur düşmənlərimizin xalqımızın başına gətirdiyi müsibətlərdən “danışır”. Tarixdən yaxşı məlumdur ki, 1918-ci il iyunun əvvəllərində Türkiyə ordusunun 9-cu və 11-ci diviziyaları İrəvan yaxınlığındakı Uluxanlıdan hərəkət edərək iyunun 11-də Naxçıvana daxil olub. Türk qoşunları Naxçıvanın könüllülərdən ibarət taborları ilə birlikdə erməni daşnaklarını darmadağın edib, Naxçıvanda Araz-Türk Cümhuriyyəti yaradılıb. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin müvafiq Sərəncamı ilə “Araz-Türk Cümhuriyyəti” elmi-tədqiqat qrupunun yaradılması bu böyük tarixi mərhələnin geniş elmi tədqiqinə işıq salacaq.

Muzeydəki eksponatlar da həmin tarixi dövrü əhatə edən məlumatların qorunub saxlanıldığını, Araz-Türk Respublikasının xəritəsində onun hüdudlarının Naxçıvan, Şərur-Dərələyəz və Ordubad qəzalarını, habelə Sərdarabad, Uluxanlı, Vedibasar, Qəmərli, Mehri və sair əraziləri əhatə etdiyini göstərir. 1918-ci il mayın 28-də yaradılan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə iki ilə yaxın qısa zamanı əhatə etməsinə baxmayaraq, böyük işlərin görülməsindən, həmin vaxtın siyasi sferasından bəhs edir. Dövriyyəyə buraxılan pul vahidlərinin nümunələri, İstiqlal Bəyannaməsinin mətni, dövlətçilik tariximizdə müstəsna rolu olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hazırda işğal altında olan torpaqlarımızı da əhatə edən geniş xəritəsi, həmin dövrə aid arxiv sənədləri maraqlı faktları yaddaşıma həkk edir. Ekspozisiya otağını nəzərdən keçirərkən eksponatlar I Qafqaz Ordu Korpusuna komandanlıq etmiş Kazım Qarabəkir Paşanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin olunmasında, eləcə də onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvanın erməni təcavüzündən qorunmasında göstərdiyi müstəsna xidmətlərdən “söz açır”. Gümrü, Moskva və Qars müqavilələrinin şərtlərini öyrənib, Naxçıvanın Azərbaycanın tərkibində qalmasına çalışan Behbud ağa Şahtaxtinskinin mütərəqqi fəaliyyətini əks etdirən kitablar, qəzet məqalələrini nəzərdən keçirdikdə, sanki Naxçıvan muxtariyyətinin qazanılma proseslərinin canlı şahidi oluram. Xalqımızın qəhrəmanlıq səhifələrindən olan İkinci Dünya müharibəsi illərinə gedir, vətənpərvər oğullarımız haqqında ayrı-ayrılıqda məlumatlar öyrənirəm. 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımını, 20 Yanvar və Xocalı faciələrini, Sədərək döyüşlərini, yurdsevər insanların canlarından keçdiyi anları gözlər önündə canlandıran fotolar qəlbimdə Vətənə məhəbbət, düşmənə nifrət hisslərini daha da artırır.

1969-cu ildən ölkəmizə rəhbərlik edən ümummilli liderin həyat və siyasi fəaliyyətindən, dövlət müstəqilliyimizin əldə edilməsində, Naxçıvan Muxtar Respublikasının erməni təcavüzündən qorunmasında göstərdiyi müdrik, fədakar əməyindən bəhs edən kitablar, fotoşəkillər görkəmli dövlət xadiminin xalqımız üçün gördüyü işlərin kiçik bir parçasını gözlərim önünə “sərir”. Ulu öndərin dünyaya göz açdığı evin maketi, büstü, attestat, diplom və məzun vinetkası, ümummilli liderin rəsmi işlənən xalça məndə böyük maraq yaradır.

Dövlətçilik tariximizin parlaq səhifələri...

Muzeyin ekspozisiyası ölkəmizin dövlət müstəqilliyinin əldə olunmasından sonra ulu öndərin uzaqgörənliklə yaratdığı müasir dövlətçilik modelini, dahi şəxsiyyətin yolunu qətiyyətlə davam etdirən ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevin apardığı uğurlu siyasəti, Ali Məclis Sədrinin muxtar respublikamızın çiçəklənməsi naminə gördüyü fədakar işləri əks etdirən fotoşəkil və məlumatlarla zəngindir. “Şərəfli ömrün anları” guşəsində ümummilli liderin uşaqlıq, gənclik çağları, SSRİ dövründə yüksək vəzifələrdə çalışdığı, eləcə də özündə milli-mənəvi dəyərləri, adət-ənənələri də yaşadan, ölkəmizə və muxtar respublikamıza rəhbərlik etdiyi dövrləri əks etdirən şəkillərə baxdıqca düşüncələrə dalır, bu fenomen insanın həyatına fotoların dili ilə qısa səyahət edirəm.

Ulu öndərin “Naxçıvanın muxtariyyəti tarixi nailiyyətdir” kəlamı ilə başlayan “Naxçıvan Muxtar Respublikası – 95” guşəsində sərgilənən fotolar dahi rəhbərin həyat və fəaliyyətinin Naxçıvan dövrü haqqında zəngin təəssürat yaradır. Bu möhtəşəm tarixi vərəqləyirəm. Bəli, 1990-cı il iyulun 22-si, böyük bir tarixi gün, taleyin firavan gələcəyə aparacaq dönüş nöqtəsi kimi xalqımızın yaddaşına həkk olundu. Həmin gün Azərbaycan xalqının böyük oğlu Heydər Əliyevin Naxçıvana gəlişi əhalinin əsl nicatına çevrildi, hər kəs onun timsalında böyük xilaskarını tapdı. Dahi şəxsiyyət Naxçıvana rəhbərlik etdiyi müddətdə miqyası onilliklərə bərabər möhtəşəm işlər gördü. Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan bu qədim diyarı bədnam ermənilərin işğal etməsinə imkan vermədi, onun müdafiə qüdrətini möhkəmləndirdi, hərtərəfli inkişafı üçün ardıcıl tədbirlər həyata keçirdi. Buradakı bütün fotoşəkillər, kitablar məhz görkəmli dövlət xadiminin canı qədər əziz bildiyi Naxçıvan üçün gördüyü misligörünməmiş işlərdən bəhs edir.

Naxçıvanın muxtariyyətinin yaradılmasından indiyədək ayrı-ayrı illərdə mədəniyyət, təhsil, səhiyyə, turizm, iqtisadiyyat və digər sahələrdə artan statistik göstəriciləri də nəzərimdən yayınmır. Həmin guşədə nümayiş olunan Naxçıvan Muxtar Respublikasının yubileyləri ilə bağlı ölkə Prezidenti və Ali Məclis Sədrinin sərəncamları, son 24 ildə təmir-bərpa edilən qədim abidələrin, tikilən və yaxud yenidən qurulan sosial obyektlərin, muxtar respublikada keçirilən beynəlxalq tədbirlərin şəkilləri müasir dövr Naxçıvanında gedən böyük inkişafdan, aparılan yüksək dövlətçilik fəaliyyətindən xəbər verir. Naxçıvan şəhərinin 2018-ci ildə İslam Mədəniyyətinin Paytaxtı olması ilə bağlı hazırlanan emblem, çıxarılan poçt markası, nəşr edilən kitablar, fotolar həmin qürurverici anların unudulmaz xoş xatirəsini yaradır.

Həmçinin muzeyin 95 illiyi münasibətilə təşkil olunan sərgidə nadir tarixi fotoşəkillər, Ali Məclis Sədrinin bu mədəniyyət müəssisəsinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi ilə bağlı 2019-cu il 2 avqust tarixli Sərəncamı, muzey işinin dünəni və bu günü ilə bağlı nəşrlər geniş yer alır.

Ulu öndər Heydər Əliyevin “Mən istəyirəm ki, mənim arzum, istəklərim, Azərbaycan dövləti haqqında, müstəqil Azərbaycanın gələcəyi haqqında və Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvan haqqında planlarım yerinə yetirilsin” fikirləri ilə muzey ekskursiyam bitir. Yolboyu mədəniyyət ocağında keçirdiyim bir neçə saatın qısa xülasəsi yaddaşımda canlanır. Düşünürəm ki, illər öncə muxtariyyətimizin yaradılması bizə nə yaxşı ki 95 illiyini geniş şəkildə qeyd etdiyimiz, dövlətçilik ənənələrimizin qorunduğu Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi kimi tariximizin canlı salnaməsini də bəxş edib. Şübhəsiz ki, muxtariyyət yaşadıqca bu muzey də yaşayacaq, günü-gündən zənginləşən fondu ilə tarixi kimliyimizi bütün dünyaya bəyan edəcək.

Nail ƏSGƏROV
“Şərq qapısı” qəzeti
18.10.2019


      “Mən öz-özümə deyirdim ki, aya, görəsən, biz niyə bu günə qalmışıq və aya, niyə bizim teatr işlərimiz elə bir hala qalıbdır ki, teatr kimi müqəddəs bir maarif və sənət mənbəyinin xadimləri qocalmış bir Fatmanisə xala kimi bir ucdan bir-birinə qarğış edirlər (Sən hələ kollektiv axtarırsan). Ta o yerə kimi ki, balaca rejissorumuz da öz gözəl nitqi ilə sübuta yetirdi ki, mən bu artistlərin rəhbəriyəm (Ay zalım oğlu)...”

Görkəmli dramaturq Cəlil Məmmədquluzadənin redaktoru olduğu “Molla Nəsrəddin” jurnalının 1928-ci il 11 oktyabr tarixli nömrəsində dərc olunan “Teatr söhbətləri” sərlövhəli yazının bu kiçik parçasından odövrkü teatrlarımızın acınacaqlı vəziyyətini az da olsa, təsəvvür edə bilirik. Jurnalın ayrı-ayrı buraxılışlarında işıq üzü görən “Teatr işləri”, “Teatr konfransı”, “Uşaq teatrı” və digər sərlövhəli yazılarda da həmin dövrdəki mədəniyyət ocaqlarımızın fəaliyyətsizliyindən, repertuar seçiminin düzgün aparılmadığından söhbət açılır. Bu gün tanınmış yazıçının yaşayıb-yaratdığı Naxçıvanda, eləcə də adını daşıdığı Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında bir vaxtlar görmək arzusunda olduğu tamaşalar göstərilir, səhnə bacarıqlı, istedadlı sənət adamlarının ixtiyarına verilir.

Tarixə qısa ekskursiya etsək, görərik ki, Naxçıvan teatrını Cəlil Məmmədquluzadənin əsərləri olmadan təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Görkəmli dramaturq yaşadığı dövrdə də daim teatr sənətinin inkişafı üçün çalışıb. Hamımıza yaxşı məlumdur ki, 1883-cü il mayın 11-də görkəmli ədib Mirzə Fətəli Axundovun “Müsyö Jordan və Dərviş Məstəli şah” komediyasının səhnələşdirilməsi ilə Naxçıvan teatrının əsası qoyulub. Məhz həmin tarixi hadisənin baş verməsində Cəlil Məmmədquluzadə də böyük təşəbbüs göstərib. O dövrdə Gürcüstanın Qori şəhərində yerləşən Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasında təhsil alan Mirzə Cəlil adıçəkilən əsəri əldə edərək Naxçıvana göndərib və beləcə, burada ilk teatr tamaşası nümayiş etdirilib. 1880-ci illərin sonundan etibarən bir müddət Naxçıvanda teatr truppasına rəhbərlik edən görkəmli dramaturq tamaşaya hazırlanan əsərlərin, səhnə quruluşunun seçimində öz köməkliyini göstərib. 1889-cu ildə qələmə aldığı “Çay dəsgahı” alleqorik dram əsəri həmin il mart ayının 27-də Şərur rayonundakı Cəlilkənddə məktəblilər tərəfindən tamaşaya qoyulub. Ötən illər ərzində dəfələrlə teatr səhnələrində yer alan həmin pyesdə görkəmli yazıçı simvolik surətlərin dili ilə cəmiyyətdəki problemlərin həlli yollarının ilkin axtarışına çıxır. Günümüzlə səsləşən əsəri seyr edən tamaşaçı “Doğrunu yanlışdan, yaxşını pisdən necə ayırd etməli?” sualına müfəssəl cavab tapır. Müstəqillik illərində Naxçıvan Dövlət Kukla və Uşaq teatrlarında da göstərilən bu səhnə əsəri balacalar tərəfindən sevə-sevə izlənilib.

Görkəmli dramaturq 1909-cu ildə ədəbiyyatımızın tragikomediya janrındakı ilk əsərini, dörd pərdədən ibarət “Ölülər” dramını qələmə alıb. Xurafatı, nadanlığı və cəhaləti üzə çıxaran ən təsirli hadisələrin cərəyan etdiyi bu pyes ilk dəfə 1917-ci il iyunun 2-də Naxçıvan teatrında səhnələşdirilib, sonralar bir neçə dəfə teatrlarımızda nümayiş etdirilsə də, öz emosionallığını, təsir gücünü itirməyib. Xüsusilə əsərdə göstərilən qəbiristanlıq, Şeyx Nəsrullahın “ölüdiriltmə” səhnələri, eləcə də pyesin əsas qəhrəmanı, mühakimələrində kəskin olduğu qədər də mənən vüqarlı görünən İsgəndərin kinayəli sözləri tamaşaçı təxəyyülündə dərin təəssürat buraxır. Bu mükəmməl əsər barədə ən yüksək fikri xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyev söyləyib. Belə ki, ulu öndər Cəlil Məmmədquluzadənin 125 illiyi münasibətilə görkəmli dramaturqun yaradıcılığını yüksək qiymətləndirərək deyib: “Mən “Ölülər” pyesinin tamaşasını ilk dəfə 13 yaşımda, Naxçıvan Dram Teatrında görmüşəm və o vaxtdan onun təsiri altındayam. Şeyx Nəsrullah, Kefli İsgəndər, Şeyx Əhməd obrazları və başqa obrazlar indi də gözümün qabağındadır. Həddindən artıq fəlsəfi bir əsərdir, insan fəlsəfəsinin ən yüksək zirvəsində olan əsərdir...”

Orta məktəb illərində hər birimizin sevə-sevə mütaliə etdiyimiz “Anamın kitabı” dramı da görkəmli qələm sahibinin yaradıcılığında xüsusi yer tutur, onun müqəddəs amal uğrunda apardığı söz, qələm mübarizəsindən bəhs edir. 1920-ci ildə yazılan bu pyes 7 il sonra 1927-ci ildə Naxçıvanın teatr səhnəsinə yol tapıb. Pyesdə irəli sürülən fikir, ideya, məqsəd hər bir dövr üçün olduqca aktualdır, əsərdə milli ruhun müqəddəsliyi, doğma ana dilinin paklığının qorunması məsələsi qabardılır və haqlı olaraq bu məram hər şeydən üstün tutulur. Dramda dünyasını dəyişmiş atanın övladları üçün yazıb qoyduğu vəsiyyətnaməni oxumaqla Gülbahar öz qardaşlarını ana məhəbbətinə sığınmağa, milli kökə bağlanmağa səsləyir. Qardaşların müxtəlif soyadlarını daşıması onların xalqdan, öz soykökündən nə dərəcədə uzaq düşmələrini göstərir. Cəmiyyətdəki nöqsanlar, ictimai-siyasi eybəcərliklər, daxili çəkişmələr cəmiyyəti-xeyriyyənin iclası səhnəsində dolğun şəkildə öz əksini tapır. Görkəmli dramaturq tamaşaçının diqqətinə milli kimliyimizin açarı sayılan doğma dilimizi qoruyub saxlamağın ən müqəddəs amal olduğunu çatdırır.

Müstəqillik illərində Cəlil Məmmədquluzadənin dram əsərləri, felyetonları, hekayələri əsasında hazırlanan tamaşalar davamlı olaraq teatrlarımızda nümayiş etdirilib. Görkəmli dramaturqun 1907-ci ildə qələmə aldığı “Qurbanəli bəy” hekayəsinin əsasında hazırlanan, quruluşçu rejissoru Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Kamran Quliyev olan eyniadlı tamaşa 2000-ci il sentyabrın 23-də ilk dəfə olaraq teatrsevərlərə təqdim edilib. Səhnə əsərində Qurbanəli bəy izləyiciyə yerli bəylərin tipik nümayəndəsi qismində təqdim olunur. Əsərin baş qəhrəmanı müəllif tərəfindən ruslar qarşısında alçaldılsa da, tamaşada onun müsbət xüsusiyyətlərinə də üstünlük verilib, elmi məsləhətçi və rejissor Qurbanəli bəyə qismən bəraət qazandırmağa çalışıblar. Onda Vətəninə, millətinə sevgi hissi milli musiqisi və mətbəxi ilə öyündüyü ayrı-ayrı epizodlarda aydın təzahür olunur. Səhnə əsərində akademik İsa Həbibbəylinin tövsiyəsi ilə Mirzə Cəlilin “Quzu” hekayəsindən, “Qondarma bəylər” və “Azərbaycan” kimi publisistik nümunələrindən, “Molla Nəsrəddin”in məşhur “Sizi deyib gəlmişəm” proqram-manifestindən istifadə olunub. Tamaşanı izləyən seyrçi o dövrün naqisliklərinə daha yaxından bələd olmaqla həm də 100 il bundan öncəki durumla bugünkü arasındakı böyük fərqi müqayisə edir.

2005-ci il aprelin 2-də isə Mirzə Cəlilin 1927-ci ildə yazdığı “Dəli yığıncağı” komediyasının tamaşası nümayiş olunub. Səhnə əsəri əvvəllər göstərilsə də, Xalq artisti Kamran Quliyevin quruluşunda daha cəlbedici alınıb. Pyesi nəzərdən keçirəndə görürük ki, böyük dramaturq “Dəli kimdir?” fəlsəfi sualı ilə o dövrdəki cəmiyyətin ən müxtəlif zümrələrini bədii mühakiməyə çəkir. Kəskin ictimai-sosial konflikt və təzadlı əxlaqi görüşlər, mənəvi aləmlərin fərqli mürəkkəbliyi süjetin əsasında dayanır. Molla Abbasla Pırpız Sonanın “dəlilik” kimi görünən insani paklıqlarının müqabilində Həzrət Əşrəf, Fazil Məhəmməd kimilərinin çürük mənəviyyatları, din pərdəsi altında törətdikləri fitnəkarlıqlar qabarıq şəkildə ifşa olunur.

Naxçıvan Dövlət Universitetinin 1998-ci ildən fəaliyyət göstərən Tələbə Teatr Studiyasında ötən dövrdə görkəmli ədəbiyyat nümayəndəsinin “Anamın kitabı” və “Ölülər” əsərləri əsasında tamaşalar hazırlanaraq təqdim edilib. Səhnə əsərləri obrazları canlandıran tələbə-gənclər arasında sənət uğrunda rəqabəti gücləndirib, onlar xüsusi fəallıqları ilə rolların öhdəsindən məharətlə gəlməyə çalışıblar. Bu da belə deməyə əsas verir ki, Mirzə Cəlilin yaradıcılıq dünyasının inciləri həm də gənc aktyor nəslinin formalaşmasına təkan verib.

Ümumiyyətlə, bu günədək Naxçıvan teatrında görkəmli dramaturq Cəlil Məmmədquluzadənin bütün dram əsərləri səhnələşdirilib, hekayə və felyetonları əsasında müxtəlifsəpkili tamaşalar hazırlanaraq teatrsevərlərə təqdim edilib. Onun əsərlərindəki təbiilik, dolğunluq, hadisələrin canlı, bənzərsiz axınla davam etməsi səhnədə rol alan aktyorlar üçün böyük sınaq imtahanı, püxtələşmə məktəbi olub. Mirzə Cəlil yaradıcılığına müraciət edən rejissorlar, obrazları canlandıran aktyorlar hər zaman üzərlərinə düşən böyük məsuliyyəti dərindən dərk edərək daha səylə çalışıb, bununla tamaşaçı qəlbinə yol tapmağa can atıblar.

Ədəbiyyatımızda dərin, sarsılmaz iz buraxan tanınmış ictimai xadim Mirzə Cəlilin keşməkeşli həyatı və yorulmaz fəaliyyəti bir çox yazıçı və publisistlərin də diqqətindən kənarda qalmayıb, onunla bağlı qələmə alınan əsərlər də teatrlarımızda nümayiş etdirilib. 1991-ci il aprelin 28-də Naxçıvan teatr səhnəsində yer alan Xalq yazıçısı Anarın “Sizi deyib gəlmişəm” əsərinin tamaşası olduqca maraqla qarşılanıb. Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılıq manifesti sayılan “Molla Nəsrəddin” jurnalının fəaliyyətindən bəhs olunan pyesin müxtəlif mərhələlərində Mirzə Cəlil vaxtilə işlətdiyi “Lağlağı”, “Mozalan”, “Hərdəmxəyal” adları ilə səhnəyə gəlir və bu yolla süjetə yeni əhvalatlar əlavə olunur. Həmçinin görkəmli dramaturqun Məhəmmədhəsən əmi, Xudayar bəy, Zeynəb, Kəramət ağa, Səkinə kimi qəhrəmanları da pyesin iştirakçıları sırasındadır. Müəllif tamaşaçıya yüz il əvvəl tənqid olunmuş bəzi əxlaqi qüsurların bu gün də davam etdiyini göstərir.

Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığından bəhs edən “Mirzə Cəlil taleyi” tamaşası isə Əməkdar elm xadimi, akademik Məmməd Cəfər Cəfərovun “İnsanlar və talelər” kinodramı əsasında hazırlanıb. 2013-cü il fevralın 21-də nümayiş olunan səhnə əsərində Cəlil Məmmədquluzadə və o dövrün tanınmış ədəbi-tarixi şəxsiyyətlərinin əsas yaradıcılıq ideallarından, türkçülük və islamçılıq baxışlarından bəhs edilir. Mirzə Cəlil haqqında yazılan hər iki əsərin tamaşasına Xalq artisti Kamran Quliyev quruluş verib.

Onu da xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, istər görkəmli dramaturqun həyat və fəaliyyətinin geniş şəkildə tədqiq edilərək gənc nəslə düzgün şəkildə aşılanmasında, istərsə də əsərlərindəki dərin fəlsəfi meyarların üzə çıxarılaraq ədəbi ictimaiyyətə təqdim edilməsində AMEA-nın vitse-prezidenti, akademik İsa Həbibbəylinin rolu olduqca böyükdür. Görkəmli alimin mirzəcəlilşünaslıq istiqamətində apardığı geniş araşdırmaları müasir dövrün ədəbi-mühitində özünəməxsus cəhətləri ilə silinməz iz buraxıb. Eyni zamanda tanınmış dramaturqun əsərlərinin tamaşaya hazırlanmasında verdiyi dəyərli tövsiyələr səhnə əsərlərinin daha böyük rəğbət qazanmasına, sevilməsinə səbəb olub. Akademik İsa Həbibbəyli Naxçıvan Dövlət Universitetində Tələbə Teatr Studiyasını yaratmaqla gənc aktyorlar nəslinin yetişməsinə, püxtələşərək böyük səhnələrə yol tapmalarına əsaslı töhfələr verib, tamaşalar vasitəsilə Mirzə Cəlilə birmənalı münasibət bəsləməyib, onu təftiş edənlərə, dinsizlikdə günahlandıranlara, dühasına kölgə salmağa çalışanlara qarşı apardığı mübarizəsini nümayiş etdirib.

Cəlil Məmmədquluzadə teatrımıza elə böyük bir miras qoyub ki, bundan sonra yüz il də keçsə, tükənməyəcək. Müstəqillik illərində dövlətimiz tərəfindən görkəmli ictimai xadimin fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilib, haqqında kitablar nəşr edilib, yubileyləri ən yüksək səviyyədə qeyd olunub. Ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevin “Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında” 2019-cu il 17 yanvar tarixli Sərəncamı görkəmli dramaturqun ədəbi irsinə verilən ən böyük dəyərdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun müvafiq Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin Naxçıvan Muxtar Respublikasında keçirilməsinə dair Tədbirlər Planı”na uyğun olaraq Mirzə Cəlil ideyalarından güc alan Naxçıvan teatrında görkəmli ədəbiyyat dühasının yubileyi ilə bağlı yeni tamaşa hazırlanıb. Böyük demokratın “Ölülər”, “Dəli yığıncağı”, “Ər” komediyaları və “Anamın kitabı” dram əsəri əsasında hazırlanan “Ölülər və dəlilər” tamaşasının ssenari müəllifi Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti Tofiq Seyidovdur. Quruluşçu rejissorları Əməkdar artistlər Tofiq Seyidov və Nurbəniz Niftəliyeva olan səhnə əsərinin mövzusu “Həqiqi ölü və dəli kimdir?” sualı əsasında qurulub. İlk olaraq Türkiyənin Qars Qafqaz Universitetinin konsert salonunda nümayiş olunan həmin tamaşa böyük rəğbətlə qarşılanıb, səhnə əsərinin yaxın günlərdə Naxçıvan teatrında da göstərilməsi nəzərdə tutulub.

“Millətin mədəni-mənəvi tərəqqisi bundan çox asılıdır. Teatr tərbiyə ocağı, artist də tərbiyə edəndir”, – deyən ədəbi xadim Cəlil Məmmədquluzadənin arzuları bu gün Naxçıvan teatrının timsalında artıq reallığa çevrilib. Mirzə Cəlil dramlarından, felyeton və hekayələrindən hazırlanan tamaşalar hələ bundan neçə əsr sonra da teatr ocaqlarımızı bəzəyəcək, bu səhnə əsərləri ilə onlarla rejissor, aktyor nəsli yetişəcək, Azərbaycan tamaşaçısı görkəmli dramaturqun dühasından yaranan möhtəşəm yaradıcılıq nümunələrini izləməkdən heç bir zaman usanmayacaq.

Nail Əsgərov
“Şərq qapısı” qəzeti
15.10.2019


      Naxçıvan ərazisi qədim və zəngin tarixə malikdir. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində əldə olunan maddi-mədəniyyət nümunələri bu diyarın daş dövründən başlayaraq ilkin sivilizasiyalı yaşayış məskəni olduğunu sübut edir. Naxçıvan ərazisinin dünyanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olmasını təkcə arxeoloji tədqiqatlar deyil, eyni zamanda qədim yazılı mənbələr də sübut edir. Eradan əvvəl 4-cü, 3-cü minilliyə aid Şumer-Akkad, Assur-mixi qaynaqlarında, antik dövrdə yaşamış Klavdi Ptolomeyin, İosif Flavinin əsərlərində Naxçıvan bəşər mədəniyyətinin ilk beşiyi, yəni yer kürəsində həyatın başlandığı müqəddəs məkan kimi təqdim edilir.

Naxçıvan özü qədim tarixə malik olduğu kimi, onun bölgələri də qədimdir. İlk insan məskəni olan mağaralar, möhtəşəm qalalar, qədim yaşayış yerləri bu dediklərimizə əyani sübutdur. Bu sırada Şahbuz rayonunun ərazisi də qədim tarixi sinəsində yaşadan yerlərdəndir. Tarixi eradan əvvəl III-I minilliyə aid edilən tunc və erkən dəmir dövrü abidələri, yadelli qoşunlarına qarşı mərdliklə mübarizə aparan möhtəşəm Şahbuz qalası, ta qədim dövrlərdən insanların sığınacaq yeri olan Fərhad evi, orta əsr yaşayış yerlərində olan kurqanlar, nekropollar, saya-hesaba gəlməyən maddi-mədəniyyət nümunələri ulu yurdun tarixini daha da qədimlərə aparır. Ərazilərdə aparılan tədqiqatlar nəticəsində aşkar olunan yeni tapıntılar isə bu yurdun ilk insanlarından, yaratdıqları mədəniyyətdən xəbər verir.

Şahbuz rayonunun Mahmudoba kəndindən şimal-şərqdə yerləşən, 5200 kvadratmetr ərazini əhatə edən Məzrə yaşayış yeri də qədim tarixə malikdir. Bura tədqiqatçılar tərəfindən 1986-cı ildə qeydə alınıb. Ərazidə uçub-tökülmüş tikinti qalıqları, dəyirman yeri bu gün də qalmaqdadır. Tikililərin əksəriyyəti dağıldığından formasını tamamilə itirib. Bu il qədim yaşayış yerində Azərbaycan-Fransa müştərək arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən aparılan kəşfiyyat xarakterli araşdırmalar zamanı tunc dövrünə aid keramika nümunələrinin eyni zamanda kurqanların və 14-18-ci əsrlərə aid sənduqə tipli qəbir abidələrinin aşkarlanması insanların qədim dövrlərdən bu ərazilərdə yaşadığını bir daha təsdiq edir. Yaşayış yerində insanların məskunlaşması ilə bağlı AMEA-nın müxbir üzvü Vəli Baxşəliyev bildirir ki, Azərbaycanda bəşər tarixinin müxtəlif mərhələlərində yaşayış məskənlərinin müxtəlif tip və formaları mövcud olub. Ərazilər landşaft-relyef quruluşuna görə əsasən dağlıq, dağətəyi və düzənlik sahələrdən ibarətdir. Dağlıq ərazilərin təbii-iqlim şəraitinə, flora və faunasının zənginliyinə görə ölkənin ən qədim sakinləri məhz burada məskunlaşıblar. İctimai inkişafın sonrakı mərhələlərində isə əkinçi və maldar qəbilələrin formalaşması nəticəsində Azərbaycanın düzən və dağətəyi ərazilərində yeni-yeni qəbilə məskənləri yaranıb və inkişaf edib. Əkinçiliklə məşğul olan tayfalar süni suvarma qaydalarına yiyələndiyindən çay ətrafında, maldarlıqla məşğul olanlar isə otlaqlarla zəngin olan ərazilərdə məskən salıb.

Məzrə kəndi ərazisində aparılan tədqiqatlar zamanı dağətəyi və düzən bölgələrində aşkar olunan yaşayış yerlərinin izləri, kurqanlar və tarixin müxtəlif dövrlərini əhatə edən keramika nümunələri burada yaşayışın qədim tarixə söykəndiyindən xəbər verir. Xalqımızın qədim tarixi haqqında dəyərli mənbə olan təsvirlərin ideya məzmununun açılması üçün folklor nümunələrinin və etnoqrafik materialların böyük əhəmiyyəti var. Bu nümunələrdə dünyanın yaranışı ilə bağlı təsəvvürlər əks olunur. Vəli müəllim onu da bildirdi ki, insanların dünya haqqındakı düşüncələri bəşər cəmiyyətinin özü qədər qədimdir. Bu təsvirlər mifoloji obraz və personajların fəaliyyəti ilə nə qədər mürəkkəbləşdirilsə də insanları tarix boyu düşündürən sadə bir fəlsəfəni dünyanın yaranışı həyat və ölüm anlayışlarını əks etdirir. Qədim yaşayış yerində aşkar etdiyimiz qoç heykəlləri və onların üzərinə işlənmiş süjetli təsvirlər də xüsusilə diqqəti cəlb edir.

1941-ci ildə Məzrə kəndində dünyaya göz açan və ömrünün 20 ilini bu kəndində yaşayan Rəşid Əmənov deyir ki, bu geniş əraziyə malik olan qədim Oğuz yurdunda vaxtı ilə 37 ev, məktəb və dəyirman olub. Burada yaşayan insanlar isə görünən bu geniş ərazilərdə arpa və buğda əkiblər. Suvarma suyu isə Toğluqayanın ətəklərindən qaynayan bulaqların arxlar vasitəsilə buraya gətirilməsi ilə həyata keçirilib. Kəndin yuxarı hissəsində olan qədim kəhrizin suyu bu gün də bu yerlərə həyat bəxş edir. 1960-cı ildə isə bu kəndin əhalisi köçürülərək Mahmudoba və Nursu kəndlərində yerləşdirildilər. Ancaq bu gün burada yaşayış olmasa da ərazilər sakinlər tərəfindən yenə də əkilir, heyvandarlıqla məşğul olanlar isə geniş otlaqlardan istifadə edirlər.

Bəli, tarixin şahidi, həm də iştirakçısı olan bu qədim yaşayış yerləri Naxçıvan tarixi ilə bağlı tapılan yeni faktlar tədqiqatçıların bu yerlərdə yaşayan əkinçi maldar tayfalar haqqında yeni fikirlər deməsinə imkan verir. Ümumiyyətlə, Naxçıvanın arxeoloji abidələri daş dövründən başlayaraq yurdumuzun qədim tarixini öyrənmək üçün olduqca mühüm əhəmiyyəti olan mənbələrdir və qədim yaşayış yerlərindən aşkar olunan maddi-mədəniyyət abidələrinin araşdırılması göstərir ki, xalqımız qədim dövrlərdən bu ərazilərdə məskunlaşan ulu əcdadlarımızın varisləridir.

Vaqif Ağalarov
Naxçıvan televiziyasının baş redaktoru
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
14.10.2019


      Şairlər xalqın səsidir, deyirlər. Asan deyil axı, həm xalqın ağrısını, acısını çəkəsən, həm də onu qələmə alasan, elə hey yazasan, dağ ürəkli, daş ürəkli olasan gərək. Elə onun da bəxtinə xalqının səsini ucaldanlardan olmaq yazılmışdı. “Yazda ölüm asan olur, Allah, yaza saxla məni”, -deyirdi Məmməd Araz. Kim bilir, bəlkə elə dərdləri özündən daha böyük olan dünyanı son dəfə gözəl görmək üçün idi bu arzu.

Payızda gəlmişdi dünyaya, 86 il bundan öncə, bir oktyabr günü. Bəlkə də elə o vaxt “kimdənsə tez durub kiminsə uşağı qulağına daş atmışdı qoca dünyanın. Və elə oradaca pıçıldamışdı: dünyaya yeni bir dünya doğuldu”. Gündoğandan günbatana yayılmışdı bu xəbər. Arazlar, həkərilər səsindən səs vermiş, qayalar məğrurluğundan, ildırımlar inadından pay vermişdi. Və hansısa bir qarı bu xəbəri elə-obaya yaymışdı. Və beləcə, İnfil kişinin bir oğul övladı dünyaya gəlmiş, adını da Məmməd qoymuşdular.

Söz yolunda fəhlə idi əli qabar, dili qabar. Şum yerindən yığılmışdı misraları qabar-qabar. O, şeirin, şeir onun özü idi. O, “mən də şeirin xidmətçisi, mən də şeirin yiyəsiyəm”, deyən Məmməd Araz idi.

Vətən dərdini gündoğandan günbatana hayqıranda dili büdrəmiş, yazının yaddaşına köçürmək istəyəndə əli əsmişdi. Ona görə də “Ölə-ölə yazmadın, yaza-yaza öldün”, Məmməd Araz. Əslində sənin ölümün ölümsüzlüyün ömrünü bir az daha uzatmaq üçün idi.

Səndən yazmaq istəyirəm. Baxışlarım dolaşır misralarının arasında. Şeirlərin hər bəndində, hər bərəsində çırpıntıları, harayı, arzuları duyuram. “Mən üsyandım, indi dözüm olmuşam”, deyən Arazın dözümünün səddini görürəm. Hədər yerə söyləməyiblər ki, şəxsiyyəti ilə yaradıcılığı üst-üstə düşən şair deyəndə, ağıla ilk gələnlərdəndi Məmməd Araz. Həyatının bütün ağrı-acısını ucqar bir dağ kəndində yaşayan o qarayanız uşağın xalqın sevimli şairi mərtəbəsinə yüksələnə qədər yaşadıqları, uğradığı haqsızlıqlar, umu-küsü necə də sıralanıb bölgülərə, vəznlərə.

“Bir şairin əsl bioqrafiyası şeirləridir”, -deyirdin, şair. Kim daha yaxşı tanıdar səni şeirlərindən özgə...

Xəyanət nə, badalaq nə-tanımadım,
Qibtələr nə, həsədlər nə-uzaq, uzaq.
Paxır nədir, paxıllar nə-heç görmədim-
Və bunların hamısına qoşul deyən
Təriflərə yem olmadım.

Bir şairin həyat və yaradıcılıq qayəsi bundan daha tutarlı necə köçürülərdi şeirin yaddaşına. “Bu torpağın yumruq boyda daşı” olan şairin ürəyində, fikrində hansı hisslər, hansı fikirlər əbədilik daşlaşmadıki. “Fikrimin çəkisi çəkimdən ağır, dartmaq da çətindir, atmaq da çətin”. O fikirlər səni nə yazmağa, nə də rahat yaşamağa qoydu, şairim. “Ağır bir sənətə könül bağladın, bəxtinə dərdin də ağırı düşdü”. O dərdin adı sənin bənd-bənd, misra-misra dilə gətirdiyin “vətən dərdi” idi. Bəlkə elə bunun üçün “bu torpağa səpilməyə dən kimi açdın, bu torpağın dan yerində dəfn olunmağa bu qədər möhtac.”

“Mən sevgi səpmiş idim bu torpağa, bir ürəyə düşdümü heç bircə dənim?” nigarançılığı vardı şair Arazın. O sevginin adı vətən, torpaq, yurd, el-oba idi. Ancaq bütün bunların içindən bir sevgi də öz ünvanına baş qaldırdı. İnsanların qəlbində əbədilik şeir-söz-Məmməd Araz sevgisi cücərdi. “Nə vaxtsa dünyanın duru dəmində yenidən dünyaya qayıdacağam”, əminliyi vardı əkilmiş o misralarda. Səsi torpağın səsinə köhlənmişdi, öz ömrünə, həyatına deyil, xalqının, vətəninin taleyi ilə birləşmişdi şair qələmi. O, artıq bir əşya deyil, “ox”, “nizə”,” söz yoldaşı”, “mübarizə”nin adı idi. Bəzənsə qələmi rəssam fırçasından daha yatımlı olurdu, şeirləri canlı tabloları əvəz edirdi. Nahaqdan deməyiblər ki, Məmməd Araz şeir yazmır, təbiətin şəklini çəkirdi...

Gündoğandan günbatana qolumu açıb
Deyəm indi qalan ömrü zərrəsinəcən.

Ölümlərə baş əymədən yaşayacağam deyirdi, yaşadı da. Bir tək sözün qulluğunda durdu, bir tək poeziyaya baş əydi. Şeir yazmadı, şeirin özü oldu. “Yanan, işıqlarım”ı, “Sevgi nəğməsi”ni götürüb çıxmışdı bu dəvə yalın belinə. Ancaq özü də anlamışdı, bu yorğun yolçunun yolu yoxuşdu. Eləcə üzü qüruba getmişdi, üzü əbədiyyətə doğru. Xətainin qılıncından yoğrulmuşdu qələmi, söz-söz, kitab-kitab dirçəlirdi. 30-a yaxın kitab, çoxsaylı publisist yazılar, tərcümələr və ömrünün 30 ilini bağışladığı “Azərbaycan təbiəti” jurnalı şair ömründə geridə qalanlar sırasına yazıldı.

Söz yolunda ömür tükədən şairin ünvanına qibtələr də, həsədlər də az deyildi. Hər kəsin deyə bilmədiyini deməyin “cəzası” idi bəlkə də bu. Adını, imzanı asanlar, kölgəni qılınclayanlar, rəddini qazanlar vardı, şair. Və sən bunların fərqində idin. Sən öz dünyana- “Məmməd Araz dünyasına” qapıldın. O dünya ki, onun ocağında bişən nemətlərdən sənin payına tüstü, his düşürdü. Ancaq sən yenə də vətən torpağına sığınırdın. “Kürək söykəyənin ana torpağa, haqqı yox ayrı bir təltif istəsin”. Qələmini gözünə çıraq eləmişdin, şair Araz. “Sapanda qoyulan beş-on illik daşdın, düyünlənib yönəlmişdin yad əməllərə”.

Vaxtın o vaxtı oldu ki, “Vaxt olur götürüb kağız-qələmi, qaçmaq istəyirəm yer kürəsindən” hissinə qapıldın. Ancaq o anlarda belə üz tutduğun tək ünvan ana yurdun idi. Hədər yerə yazılmamışdı “Ana yurdum, ağuşuna tələsdim”. Tələsdin, elə dünyadan köçməyə də.

Şair qələmindən süzülən sözlər hələ mürəkkəbi qurumadan şeirsevənlərin ürəyinə hopdu məlhəm kimi. Ən çətin zamanlarda belə insanlar sənin şeirinlə silahlandı. Sənin şeirin “bir əsgər, bir general” ola bildi. Səsin bu torpağın səsinə kökləndi, şeirlərin vətəndaşlıq andı oldu, “gözün yatsa, kirpiyini oyaq saxla”, deyib səngər, sərhəd oldun, yurda əl uzadan məkrli qüvvələrə. “Ayağa qalx, Azərbaycan” nidası vardı şeirlərində, xatırladırdın. Şair “bunu bizə zaman deyir, məzarından baş qaldıran babam deyir”. Və şair özündən əvvəl və sonra gələcək bütün nəsillərə səslənirdi, hayqırırdı, “səndən qeyri biz hamımız ölə billik, səndən qeyri biz hər şeyi bölə billik”. Özü hakim, özü dustaq olurdu, əli çatmayanda, ünü yetməyəndə özünü günahkar sayırdı, özünə hesabat verirdi, “Məni bağışlayan olarmı? Çətin”.

Böyük insan, dahi şair, şeirimizin vətənpərvərlik məktəbi, Nəsimi harayının əks-sədası, Sabir cəsarətli, “Nizaminin, Füzulinin qoşunlarını” gələn nəsillərə çatdırmağa çalışan böyük söz ustadı, saç ağartdın, ömür tükətdin söz yolunda.

Xalq şairimiz haqqında yazılmış xatirələri, şairin publisistik yazılarını, əlyazmalarını varaqlayıram. Bir yazı diqqətimi çəkir, Məmməd Arazın əlyazmalarının içərisindən. “Əgər bir ölkənin başçısı sözü uca tutursa, yaradıcı insanların əməyini dəyərləndirirsə, onda həyatın, yaşamağın mənası daha da artır”. Söhbət ədəbiyyatımızın böyük hamisi və bilicisi ulu öndər Heydər Əliyevdən gedir. Fikrin davamında yazır: “Qollarımdan əlli min dost əli yapışıb. Onlardan ən güclüsü, ən xeyirxahı məhz ölkə başçısı cənab Heydər Əliyevin əlidir”. Xalq şairinin həm şəxsiyyətinə, həm yaradıcılığına böyük diqqət göstərən Ulu öndər 1995-ci ildə şairi ömür-gün yoldaşı ilə birgə dövlət hesabına Almaniyaya müalicəyə göndərmiş, şairi vətənin ən ali mükafatına “İstiqlal” ordeninə layiq görmüşdü. Məmməd Arazın yaşayışını, həyat tərzini daha da yaxşılaşdırmaq üçün yeni müasir mənzil ilə təmin etmişdi. Ancaq xalq şairinin həyatına, yaradıcılığına olan diqqət hər gün bir az da artdı. Bu gün istər ölkə başçısı, istərsə də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri tərəfindən şairin yaradıcılığına böyük ehtiram var. Xalq şairinin yaradıcılığına göstərilən dövlət qayğısının ən bariz nümunəsidir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin Sərəncamı ilə şairin dünyaya göz açdığı Nursu kəndində onun gözoxşayan Ev Muzeyi tikilərək Məmməd Araz ziyarətçilərinin istifadəsinə verilib.

Paytaxt Bakıda, həmçinin çox sevdiyi Naxçıvanda adının əbədiləşdirildiyi ünvanlar var.

“Mən uca dağlara babam demişəm,
Ərköyün balayam dağlar yanında”,

deyən Məmməd Araz bu dağların ətəyində ünvan tapdı. Qələm dostuna müraciətlə yazdığı “Şair, qayalara, dağlara söykən”, əslində özünə məsləhəti idi. “Körpülənin, ay Arazlar, məni qoymayın təklənəm”, deyib söykəndiyi yer də bura oldu. Və bu ad şair qələminə qoşuldu. Nursu öz şair oğlu ilə dünyanı gəzdi, dünya Nursuyu Məmməd Arazın ürəyində, sənətinin sehrində gördü, tanıdı. Bəzən düşünürəm ki, ən böyük ekspozisiya zalı elə təbiətdi, ən dəyərli eksponat elə şairin bənd-bənd, misra-misra şeirləridi.

“Əgər gücüm çatsa, bu torpağı çiynimə alıb dünyanın sənət sərgilərinə çıxarardım, onda bu torpağın rəngləri ilə dünyanı heyrətləndirərdim”, deyirdi xalqın şairi. Məmməd Araz bu torpağı çiyninə alıb dünyanın şeir sərgilərinə çıxardı, sözün, fikrin gücü ilə bu torpağın xəritəsini çəkdi. “Ürəyimi bu torpağa dəfn etdim, demək, nə zamansa bu torpaqda söz göyərəcək”, -deyirdi şair Araz. Yeni sözlər, yeni fikirlər göyərəcək. Ancaq hər zaman ilk xatırlanan məhz elə Məmməd Araz olacaq.

Məmməd Araz özündən əvvəl və özündən sonra yazan nəsil üçün poetik körpü oldu. Şairin şeirlərinə yazılmış şeirlər və şəxsiyyətinə həsr olunmuş məqalələr bəlkə də elə şairin özünün yazdığı qədərdir. Gələn nəsillər üçün bir növ ilham çırağı oldu şairin qələmindən süzülənlər. Sadəcə şairlərin, yazıçılarınmı? Ürəyinin səsini dinləməyə çalışan hər kəsin. Daha neçə şair, rəssam, heykəltəraş Məmməd Arazdan bəhrələnəcək. Hələ biz Məmməd Araz dühasının izlərini çox görəcəyik, eşidəcəyik. Ancaq nə zamansa, hansısa bir rəssam sözün şəklini çəkməyə çalışsa, mütləq o tablodan Məmməd Araz boylanacaqdır.

Vətəndən ilham aldı, vətəndən yazdı, yazıb-yaratdıqları da vətənə qaldı. “Vətənə qaldısa, yada qalmadı”, dedi şair Məmməd Araz.

Əsl poeziya oddu, deyirlər. Od oldu, su oldu ədəbiyyatda. Yazıb-yaratdıqları ilə özünə əbədilik yaşamaq haqqı qazandı.

Fizzə Bağırova
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
14.10.2019


      “Həyat – ömrün müddətinə görə deyil, bu ömrü necə yaşamağa görə qiymətlidir. Cəmşid Naxçıvanski şəxsiyyətinin böyüklüyü ondadır ki, bir-birinə zidd olan üç quruluşda yaşamasına baxmayaraq, şərəfli zabit adına ləkə gətirməmiş, təmsil etdiyi nəslin və xalqın ləyaqətini qorumuş, həyatının məqsədini Vətənə xidmətdə görmüşdür. O, bu yolda bütün çətinliklərə sinə gərmiş, peşəkar sərkərdə bacarığı və sədaqəti göstərmişdir”

Vasif TALIBOV,
Naxçıvan Muxtar Respublikası
Ali Məclisinin Sədri

Qədim tarixə malik olan Naxçıvan həm də çox zəngin mədəniyyətə sahibdir. Yurdumuzun tarixi keçmişini parlaq şəkildə özündə əks etdirən, daşına bilən və xüsusi mühafizəyə ehtiyacı olan maddi-mədəniyyət nümunələrinin böyük bir qismi muxtar respublikamızda fəaliyyət göstərən muzeylərdə saxlanılır. Muzeylər tariximizin saxlanc yeri olmaqla yanaşı, həm də elmi-tədqiqat müəssisələridir. Muzeylər, bu mənada, dünənimizdən sabahımıza bir körpüdür. Bugünkü nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunmasında və mədəni-estetik zövqünün formalaşmasında da müzeylər xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Azərbaycanda digər sahələrdə olduğu kimi, muzey işinin təşəkkülü və inkişafı da ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Ulu öndərin Azərbaycana birinci rəhbərliyi dövründə ölkəmizdə yeni muzeylərin yaradılması, onların maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsi, muzey fondlarının zənginləşdirilməsi və ekspozisiyalarının yenidən qurulması üçün mühüm tədbirlər həyata keçirilmişdir. Həmin dövrdə ölkəmizdə bu sahəni inkişaf etdirmək üçün Azərbaycan Muzeylər İdarəsi, Muzey İşi üzrə Respublika Elmi-Metodik Mərkəzi, Muzeylərin Bədii Tərtibatı Müəssisəsi, Muzey Sərvətlərinin və Xatirə Əşyalarının Elmi-Bərpa Mərkəzi kimi qurumlar yaradılmış və uzun müddət fəaliyyət göstərmişdir. Qısa zaman ərzində Azərbaycanın bir çox rayonlarında yeni muzeylər yaradılmışdır. Ulu öndərin muzey işinə göstərdiyi qayğının nəticəsi olaraq Azərbaycanda muzeylərin sayı 29-dan 111-ə yüksəlmiş, muzey xidmətinin keyfiyyəti yüksək səviyyəyə çatdırılmışdır.

“Milli ənənələrimizin nə qədər dəyərli olduğunu dünyaya gələn yeni nəsillərə çatdırmaq və onları bu ənənələr əsasında tərbiyə etmək üçün muzeylər lazımdır və bu muzeyləri qoruyub saxlamaq bizim vətəndaşlıq borcumuzdur”, – deyən ulu öndərin müstəqillik illərində ölkəmizə rəhbərliyi dövründə muzey işi öz inkişafının yeni mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Müstəqillik dövründə “Muzeylər haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edilmiş, muzey fəaliyyəti sahəsində dövlət siyasətinin əsas prinsipləri və dövlətin vəzifələri, muzeylərin hüquqları və digər məsələlər qanunla tənzimlənmişdir.

Bu gün isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən bu sahədə uğurlu addımlar atılır, bu istiqamətdə mühüm işlər həyata keçirilir. Dövlət başçısının “Azərbaycanda muzey işinin yaxşılaşdırılması haqqında” 2007-ci il 6 mart tarixli Sərəncamı və “Azərbaycanın regionlarında fəaliyyət göstərən muzeylərin müasir standartlara uyğun təmirinə, yeni avadanlıq və zəruri eksponatlarla təchizatına dair xüsusi tədbirlər planının təsdiq edilməsi haqqında” 2009-cu il 22 may tarixli Sərəncamı bu baxımdan mühüm əhəmiyyətə malikdir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasında da muzeylər xüsusi dövlət qayğısı ilə əhatə olunmuşdur. Müstəqillik illərində bu qədim diyarımızda fəaliyyət göstərən muzeylərin böyük əksəriyyəti əsaslı təmir olunaraq yenidən qurulmuş, müxtəlif profilli yeni muzeylər yaradılmışdır. Artıq muxtar respublikamızda geniş muzeylər şəbəkəsi mövcuddur. Bu gün Naxçıvan şəhərindəki muzeylərimizdə ölkə əhəmiyyətli elmi simpoziumlar, beynəlxalq rəsm festivalları, sərgilər, təqdimat mərasimləri və digər tədbirlər keçirilir. Artıq muzeylərimiz muxtar respublikamıza gələn qonaqların və yerli sakinlərin ən çox üz tutduqları müqəddəs bir məkana çevrilib. Tədqiqatçı alimlərin iş otağı, tələbələrin auditoriyası olan Naxçıvan muzeyləri artıq Cənubi Qafqazda və Yaxın Şərqdə bir model kimi qəbul olunur.

Muxtar respublikamızda müxtəlif kateqoriyalı muzeylər fəaliyyət göstərir. Bu muzeylər içərisində memorial muzeylərin xüsusi əhəmiyyəti vardır. Çünki xalqımızın görkəmli şəxsiyyətlərinin həyat və yaradıcılığını öyrənmək və bunu gənc nəslə bir nümunə kimi təqdim etmək çox vacibdir. Bu isə memorial muzeylərin başlıca məqsədidir. Bu mənada, Cəmşid Naxçıvanskinin və sələflərinin keçdiyi şərəfli döyüş yolu, onların həyatlarının ən ağır dövrlərində belə Vətənə sonsuz sevgiləri və sədaqətləri bugünki nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunmasında xüsusi rol oynamaqdadır.

Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin yaradılması, ümumiyyətlə, naxçıvanskilərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi də məhz ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası 1956-cı ildə Cəmşid Naxçıvanskiyə rəsmi bəraət versə də, 1971-ci ilə qədər Cəmşid xan haqqında heç kim heç nə yazmamış, heç bir tədqiqat işi aparılmamışdır. 1971-ci ildə ilk dəfə ulu öndər Heydər Əliyev Azərbaycan KPMK Siyasi Bürosunun iclasının gündəliyinə Cəmşid Naxçıvanskinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məsələsini daxil edir. Ümummilli liderin imzası ilə təsdiq olunmuş 1971-ci il 23 iyun və 23 iyul tarixli Siyasi Büronun Qərarlarının orijinal mətnləri, bu mənada, Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin ən dəyərli eksponatları olaraq ekspozisiyada sərgilənir. Bu qərarlarla vaxtilə saxta ittihamlarla xalq düşməni, vətən xaini çıxarılan Cəmşid xanın və əslində, bütün naxçıvanskilərin üzünə yeni bir günəş doğur. Budur, qanı, canı qədər sevdiyi xalqına, millətinə sahib çıxmağın bariz nümunəsi.

Ümummilli liderin layiqli davamçıları, onun siyasi məktəbinin məzunları bu gün onun yolunu uğurla davam etdirirlər. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin imzaladığı “Cəmşid Naxçıvanskinin 120 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2015-ci il 2 aprel tarixli Sərəncamı və Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun imzaladığı “Cəmşid Naxçıvanskinin 120 illik yubileyinin Naxçıvan Muxtar Respublikasında keçirilməsi ilə əlaqədar Tədbirlər Planı”nın təsdiq edilməsi haqqında 2015-ci il 9 aprel tarixli Sərəncamı naxçıvanskilərə olan dövlət qayğısının ifadəsidir.

Naxçıvanın tarixinə, mədəniyyətinə, görkəmli şəxsiyyətlərinə böyük qayğı ilə yanaşan Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun xüsusi qayğısı sayəsində təmir və bərpa olunan onlarla tarix-mədəniyyət abidələrindən biri də XX əsrin əvvəllərində Araz-Türk Respublikasının Naxçıvan şəhərindəki qərargahı, hazırda Cəmşid Naxçıvanski Muzeyi kimi fəaliyyət göstərən XIX əsrə aid tarix-mədəniyyət abidəsidir. Naxçıvan şəhərinin yaşlı sakinləri tərəfindən “Cəfərqulu xanın malikanəsi” adlandırılan bu tarix-mədəniyyət abidəsi əsaslı təmir və bərpadan sonra 23 sentyabr 2019-cu il tarixdə yenidən xalqın ixtiyarına verilmişdir. Bu, Naxçıvanın dövlətçilik tarixinə, bu tarixi yazan və qoruyan şəxsiyyətlərə, Cəmşid xana və sələflərinə ən böyük hədiyyədir. Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin yenidənqurmadan sonra rəsmi açılış tədbirində Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Muzeyə tarixin ən böyük qiymətini vermişdir: “Naxçıvan tarixinin, tanınmış hərb xadimlərinin irsinin qorunub saxlandığı Cəmşid Naxçıvanski Muzeyi xalqın tarixi yaddaş salnaməsi, eyni zamanda vətənpərvərlik təliminin, dövlətçilik ənənələrinin daşıyıcısı olan mədəniyyət mərkəzidir”.

Azərbaycanın ilk milli atıcı diviziyasının komandiri olmuş general Cəmşid Naxçıvanskinin adını daşıyan muzeyin yenidənqurmadan sonra istifadəyə verilməsi münasibətilə kollektivi təbrik edən Ali Məclisin Sədri muzeyin elmi heyətinə müvafiq tapşırıqlar verərək demişdir: “Bu muzey həm də gələcək nəsillərin tərbiyəsi və vətənpərvərlik ruhunda yetişməsində mühüm əhəmiyyəti ilə seçilir. Buna görə də Cəmşid Naxçıvanski Muzeyi öz fəaliyyətini xalqımız qarşısında mühüm xidmətləri olan tanınmış şəxsiyyətlərin keçdiyi həyat yolu və Araz-Türk Respublikasının timsalında müstəqillik və dövlət quruculuğu tariximizi gənc nəslə təbliğ etməli, onların Vətənə məhəbbət ruhunda tərbiyəsinə öz töhfəsini verməlidir”.

Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin fondunda 5400-dən çox eksponat qorunub mühafizə olunur. Bunlardan 500-dən çoxu 6 ekspozisiya zalında sərgilənir. Bu materiallar muzeyin elmi heyəti tərəfindən sistemləşdirilərək əsasən Cəmşid Naxçıvanskinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, sərkərdənin uşaqlıq və gənclik illəri, hərbi təhsil illəri, Birinci Dünya Müharibəsindəki iştirakı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin təşkil etdiyi Milli Ordu quruculuğunda, Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonrakı dövrdə hərbi xidmətləri kimi qruplaşdırılıb. Böyük sərkərdənin Bakıda Azərbaycan Birləşmiş Hərbi Məktəbində və Moskvada M.V.Frunze adına Hərbi Akademiyadakı hərbi-pedaqoji fəaliyyətini əks etdirən sənədlər, keçdiyi şərəfli döyüş yoluna görə aldığı təltiflər, vaxtilə oxuduğu kitablar və istifadə etdiyi şəxsi əşyalar muzeyin maraqlı eksponatlarındandır. Muzeydə generalın ailəsinə və yaxın qohumlarına aid sənədlər, fotoşəkillər və xatirə əşyaları, muzeyin profilinə və təqdim olunan mövzuya uyğun rəsm əsərləri və illüstrasiyalar, ailəyə məxsus XIX əsr Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinə aid olan nadir xalça nümunələri və digər eksponatlar da sərgilənir. Muzeydə həmçinin müstəqil dövlətçilik tariximizdə xüsusi əhəmiyyət daşıyan Araz-Türk Respublikasının qurucuları – 1918-1920-ci illərdə Naxçıvanın müdafiəsini təşkil etmiş şəxslər haqqında məlumatlar, fotoşəkillər, elmi tədqiqat materialları, mövzu ilə əlaqədar mətbuatda dərc olunan məqalələr və digər dəyərli materiallar təqdim olunur. Cəmşid Naxçıvanski Muzeyində qonaqlara yüksək muzey xidməti göstərilməklə yanaşı, gənc tədqiqatçılar üçün də hərtərəfli şərait yaradılmışdır.

Ali Məclis Sədrinin müvafiq Sərəncamına əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində ixtisasların müvafiq təşkilatlara hamiliyə verilməsi və innovasiyaların dəstəklənməsi haqqında təsdiq etdiyi Tədbirlər Planına uyğun olaraq muzeydə tələbələr və aspirantlar üçün elmi-praktik konfranslar, dəyirmi masalar, simpoziumlar və seminar treninqlərin keçirilməsi nəzərdə tutulub. Həmçinin, Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən təsdiq olunmuş “Təhsil və mədəniyyət müəssisələrinin qarşılıqlı fəaliyyətinin səmərəli təşkili ilə bağlı 2019-2020-ci tədris ili üçün Tədbirlər Planına” əsasən muzeydə ümumtəhsil məktəblərinin müəllim və şagirdləri üçün açıq dərslərin və muxtar respublikamızda məsafəli elektron təhsilin inkişafı üçün distant dərslərin keçirilməsi nəzərdə tutulub.

General babalarımızdan bizə miras qalan maddi-mədəniyyət nümunələrini qoruyub gələcək nəsillərə ötürmək üçün muzeydə fond otağı yaradılmış, iş otaqları lazımi avadanlıqlarla və sürətli internetlə təchiz olunmuşdur. Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin elmi heyəti olaraq söz veririk ki, yaradılan bu şəraitdən səmərəli istifadə edərək bizə göstərilən bu böyük etimadı doğruldacaq, vətənpərvər generalın şərəfli döyüş yolunu, dövlətinə və millətinə sonsuz sədaqətini lazımınca təbliğ edəcəyik.

Muzeyimiz üçün yaradılan bu şəraitə görə kollektivimiz adından, naxçıvanskilərin bütün tədqiqatçıları və təbliğatçıları adından, həmçinin Naxçıvan ziyalıları və ictimaiyyəti adından Ali Məclis Sədrinə minnətdarlığımızı bildiririk.

Abasət NURİYEV
Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin direktoru
“Nuh yurdu” qəzeti
09.10.2019


      İllər bir-birini əvəz etdikcə Heydər Əliyev dühasının, onun gələcəyə ünvanlanmış işıqlı ideyalarının, dövlət quruculuğu və idarəetmə məharətinin əzəməti daha aydın görünür. Bu gün dünyanın siyasət aləmində Heydər Əliyev fenomeni öyrənilir və böyük siyasi məktəb kimi qəbul edilir. Xalqımızın müdrik oğlu dövlət müstəqilliyimizin, azərbaycançılıq məfkurəsinin banisi, ölkəmizi tənəzzül və vətəndaş müharibəsi təhlükəsindən azad edən böyük xilaskar, ölkəmizi beynəlxalq aləmdə ali nüfuz məqamına yetirən dahi şəxsiyyət kimi əbədiyaşarlıq qazanıb.

Gələcək taleyimizi müəyyən edən əlamətdar günlər Ümummilli Liderimizin adı ilə bağlıdır

Təsadüfi deyil ki, Azərbaycanın müasir tarixində xalqın ədalətli seçimini, gələcək taleyini müəyyən edən əlamətdar günlər görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Müstəqil dövlətçiliyimizin həyatında belə günlərdən biri də 1993-cü ilin 3 oktyabr günüdür. Həmin gün keçirilən prezident seçkilərində xalqın mütləq əksəriyyətinin səsini qazanaraq Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilən Ulu Öndərimiz 1993-cü il oktyabrın 10-da dövlətə və xalqa sədaqət andı içərək Azərbaycanı böyük bəlalardan, faciələrdən hifz edib, ölkəni sabitlik, iqtisadi inkişaf və tərəqqi yoluna çıxarıb, çoxlarına əfsanə kimi görünən qlobal enerji-kommunikasiya layihələrini reallaşdırmaqla Vətənə sədaqətlə xidmətin əyani nümunəsini yaradıb. Ümummilli Lider andiçmə mərasimindəki nitqində bu barədə deyib: “Bu gün mənim üçün tarixi, əlamətdar bir gündür. Mənə göstərilən bu böyük etimada görə Azərbaycan vətəndaşlarına, Azərbaycan xalqına hörmətimi, məhəbbətimi bildirir və əmin etmək istəyirəm ki, həyatımın sonuna qədər xalqıma sədaqətlə xidmət edəcək və bütün fəaliyyətimi Azərbaycan Respublikasının gələcək inkişafına sərf edəcəyəm”.

Qeyd etmək lazımdır ki, 1993-cü ilin 3 oktyabr seçimi həm də xalqın müstəqil Azərbaycanın gələcəyini müdrik rəhbərə həvalə etmək istəyinin təcəssümü idi. Daxili və xarici qüvvələrin Azərbaycanın dövlətçiliyini sarsıtmaq istiqamətində əlbir iş gördükləri bir vaxtda hakimiyyətə qayıdan görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin səyi nəticəsində ictimai-siyasi sabitliyi pozan qanunsuz silahlı dəstələr ləğv edilib, ölkəmizdə möhkəm ictimai-siyasi sabitlik yaradılıb. Bu barədə danışan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev deyib: “Müstəqilliyimizin tarixində 1993-cü il müstəsna əhəmiyyətə malikdir. O zaman, mürəkkəb durumda xalqımız çox müdrik və tarixi bir seçim etmiş, Heydər Əliyevi ölkənin Prezidenti seçmişdir. Böyük nüfuza və şöhrətə malik olan bu siyasi xadim Azərbaycanda inkişafın təməlini qoymuşdur”.

Ulu Öndərimizin hakimiyyətə qayıdışı gerçəkləşməsəydi, bugünkü müstəqil, qüdrətli Azərbaycan dövləti də olmayacaqdı

Tariximizə faciə və tənəzzül dövrü kimi daxil olan 1990-1993-cü illərdə Azərbaycan məqsədli şəkildə xaos, anarxiya girdabına, vətəndaş qarşıdurmasına sürüklənirdi. Regionda strateji marağı olan güc mərkəzləri tərəfindən ölkəmizin parçalanması planı artıq çoxdan cızılmışdı. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov bu barədə deyib: “Bu dövr nəyi göstərdi? Onu göstərdi ki, Azərbaycanın nicatı Heydər Əliyev ideyalarında, Heydər Əliyev yolundadır. Xalqın bundan kənarda özünü təsdiqi, ölkənin bundan kənarda inkişafı mümkün deyil. Bu fikrin ən sadə izahı kimi həmin dövrdə xalqımızın başına gətirilən müsibətləri bir daha yada salmaq kifayətdir. Əgər o vaxt sağlam düşüncənin səsinə qulaq asıb, böyük siyasi xadimi respublika rəhbərliyinə dəvət etsəydilər, Azərbaycan 20 Yanvar, Xocalı faciələrini görməz, Laçın, Şuşa xəyanətlərin qurbanı olmaz, ölkə ərazisinin 20 faizi işğal edilməz, dövlət müstəqilliyimiz ağrılı və əzablı yollardan keçməzdi. Bütün bunlar ona görə baş verirdi ki, əvvəlcə Vəzirov-Mütəllibov rejimi, sonra isə Xalq Cəbhəsi-Müsavat cütlüyü Azərbaycanı Heydər Əliyev yolundan döndərməyə çalışır, bu yolun alternativi olmadığını başa düşmək istəmirdilər. Nəticədə ölkəni də, özlərini də uçuruma apardılar. Azərbaycanı fəlakətin bir addımlığında qoyub qaçdılar”.

İndi siyasi baxışlarından və dünyagörüşündən asılı olmayaraq hər kəs etiraf edir ki, əgər bu həlledici mərhələdə tarixə Milli Qurtuluş Günü kimi daxil olmuş əlamətdar hadisə baş verməsəydi, xalqın istəyi və tələbi ilə 1993-cü il iyunun 15-də Ulu Öndərimizin hakimiyyətə qayıdışı gerçəkləşməsəydi, indi biz müstəqil, qüdrətli, hər zaman tərəqqi edən, yeniləşən və demokratikləşən Azərbaycan dövlətindən danışa bilməzdik. Ümummilli Liderimizin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə ölkəmizdəki özbaşınalığa, anarxiyaya, xaosa son qoyulub, Azərbaycan 1969-cu ildən başlanan quruculuq xəttinə qaytarılıb.

Dahi şəxsiyyət ölkədə formalaşan siyasi sabitliyin davamlılığını təmin etmək üçün özünün elmi əsaslara söykənən sosial-iqtisadi inkişaf strategiyasını irəli sürüb və mərhələlərlə onun icrasına nail olub. Heydər Əliyevin müdrik siyasəti nəticəsində ölkə iqtisadiyyatında tənəzzül prosesinin qarşısı alınıb, büdcə, vergi və pul-kredit siyasətində tarazlıq əldə olunub, inflyasiyanın səviyyəsi minimal həddə endirilib. Ölkəmizin təbii sərvətlərindən səmərəli istifadə edilməsi, “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması, vaxtilə çoxlarının əfsanə hesab etdiyi Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum neft və qaz kəmərlərinin çəkilişinin reallaşdırılması Azərbaycanda iqtisadiyyatın bütün sahələrinin inkişafına, yerli və xarici investisiyalar, müasir texnologiyalar, idarəetmə təcrübəsi cəlb etməklə rəqabətqabiliyyətli məhsul istehsal edən müəssisələrin yaradılmasına, infrastrukturun yeniləşməsinə, yeni iş yerlərinin açılmasına imkan verib. Ulu Öndərimizin 1969-cu ildən başladığı quruculuq xəttini 1993-cü ildən sonra davam etdirməsi hərtərəfli inkişaf edən, müasir, demokratik, regionda lider ölkəyə çevrilən Azərbaycan dövlətinin yaradılmasına səbəb olub.

Heydər Əliyev siyasi kursu bütün istiqamətlərdə Azərbaycanın inkişaf etdirilməsi prinsipinə söykənir

Görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin Azərbaycan dövlətçiliyi qarşısındakı böyük xidmətlərindən biri də dövlət quruculuğunun hüquqi bazasının yaradılmasıdır. 1995-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiya ilə Azərbaycan Respublikasının dövlət quruculuğunun əsası qoyulub. Ölkəmiz demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət kimi ilk dəfə olaraq insan hüquqlarının prioritetlərini, hakimiyyət bölgüsünü özünün gələcək inkişaf yolu kimi seçib.

Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində görülən əsas işlərdən biri də ölkənin dünya birliyinə inteqrasiyasının təmin olunmasıdır. Ulu öndər Heydər Əliyevin uğurlu xarici siyasət kursu nəticəsində beynəlxalq təşkilatlarla bərabərhüquqlu səviyyədə əməkdaşlıq müstəqilliyin əsas dayaqlarından birinə çevrilib. Yeni kollektiv sənədlərə və beynəlxalq müqavilələrə qoşulan Azərbaycan özünün coğrafi mövqeyindən, təbii ehtiyatlarından, iqtisadi potensialından istifadə əsasında bir çox dövlətlərlə və beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlıq edərək Böyük İpək yolunun bərpası, Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin yaradılması, Xəzərin karbohidrogen ehtiyatlarının işlənməsi və dünya bazarına çıxarılması layihələrini səmərəli şəkildə həyata keçirir.

Ulu Öndərin dövlətçilik konsepsiyasının uğurlu istiqamətlərindən biri də ölkəmizin 2001-ci il yanvarın 25-də Avropa Şurasına tamhüquqlu üzv qəbul olunmasıdır. Ümumiyyətlə, Heydər Əliyev siyasi kursu bütün istiqamətlərdə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin qorunub saxlanılması, möhkəmləndirilməsi və inkişaf etdirilməsi prinsipinə söykənir. Hüquqi dövlət quruculuğu, ölkənin iqtisadi və sosial inkişafı, milli təhlükəsizlik və xarici siyasət problemlərinin həlli, milli-mənəvi inkişaf istiqamətində görülən işlər bütünlüklə müstəqillik amilinin praktiki baxımdan bərqərar olmasına yönəlib.

Heydər Əliyev siyasi xəttini uğurla davam etdirən dövlətimizin başçısı bütün fəaliyyətini insanlara qayğı və diqqət üzərində qurub

Heydər Əliyevin dövlətçilik irsi həm də Azərbaycan cəmiyyətinin vahidliyinin təmin olunmasını özündə ehtiva edir. Bu baxımdan Ulu Öndərin əsasını qoyduğu siyasi xəttin davam etdirilməsi zamanın tələbidir. Ötən illər ərzində keçirilən bütün seçkilər də bir daha təsdiqlədi ki, Azərbaycan xalqı Ümummilli Liderin siyasi kursuna sadiqdir və bu kursun dövlətçiliyin təhlükəsiz, sabit inkişafına imkan verən yeganə strateji seçim olduğunu tam mənada dərk edir.

Prezident İlham Əliyev böyük uzaqgörənliklə Ulu Öndərin yolunu daim davam etdirəcəyini bildirərək deyib: “Mən Azərbaycanın xoşbəxt gələcəyinə inanıram. Əminəm ki, ölkəmiz bundan sonra da inkişaf edəcək, daha da güclənəcəkdir... Bütün bunları etmək üçün Azərbaycanda çox iş görmək lazımdır. Ancaq bütün bunları həyata keçirmək və Azərbaycanı qüdrətli dövlətə çevirmək üçün, ən başlıcası, ölkədə Heydər Əliyev siyasəti davam etdirilməlidir”.

Dövlətimizin başçısı bütün fəaliyyətini Heydər Əliyev siyasəti, insanlara qayğı və diqqət üzərində qurub, sosialyönümlü siyasət strategiyası həyata keçirib və bütün bunları bu gün də əzmlə davam etdirir. “Əsl siyasət real, konkret iş görməkdən ibarətdir”, – deyən Prezident İlham Əliyev cəmiyyətin bütün gözləntilərini gerçəkləşdirməyə çalışmaqla hər bir fərdin marağına cavab verən çevik və qətiyyətli qərarlar qəbul edib. Ölkə başçısı ötən illər ərzində Azərbaycanda möhkəm təməllərə söykənən və dinamik sosial-iqtisadi tərəqqini təmin edən siyasi sabitliyin qorunub saxlanılması, ölkənin beynəlxalq arenada nüfuz və mövqelərinin möhkəmləndirilməsi, ictimai həyatın bütün sahələrində yeni dövrün tələblərinə uyğun islahatlar aparılması, qeyri-neft sektorunun ümumi daxili məhsuldakı çəkisinin artırılması, regionların inkişafı, yeni istehsal müəssisələrinin açılması istiqamətində mühüm addımlar atıb.

1994-cü ildən həyata keçirilən yeni neft strategiyasının müasir tələblər çərçivəsində davam etdirilməsi, Azərbaycanı regionda böyük nüfuz sahibinə, aparıcı dövlətə çevirən qlobal enerji və kommunikasiya layihələrinin ardıcıl surətdə həyata keçirilməsi, bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin tam bərqərar olması, investisiyaların regionların inkişafına yönəldilməsi, ölkədə münbit biznes mühitinin formalaşdırılması kimi vacib məqamlar dövlət başçısının siyasətinin prioritet istiqamətləri sırasında xüsusi yer tutur. Bunun nəticəsidir ki, Azərbaycanda bütün sahələr üzrə inkişaf sürətlə gedir.

Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşanan gərginlik, iqtisadi böhranlar göstərir ki, düzgün siyasət aparılan zaman bütün sosial və iqtisadi məsələlər uğurla öz həllini tapa bilər.

Ulu Öndərin bəlalardan qurtardığı Naxçıvan Muxtar Respublikası da bu gün onun adına
və arzularına layiq şəkildə inkişaf etdirilir

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin tarixin çətin sınaq məqamlarında böyük xilaskarlıq missiyasını həyata keçirərək qoruyub saxladığı və gələcək inkişaf proqramını müəyyən etdiyi Naxçıvan Muxtar Respublikası da hazırda Ulu Öndərimizin adına və arzularına layiq şəkildə inkişaf etdirilir. Son 24 ildə muxtar respublikanın keçdiyi inkişaf yolu dahi şəxsiyyətin ideyalarına sadiqliyin təcəssümüdür. Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın iqtisadi rayonları arasında inkişaf dinamikasına görə xüsusilə seçilir. Muxtar respublikada inkişafdan kənarda qalan sahə yoxdur. Bütün infrastruktur yeniləşib, xüsusi zövqlə, diqqət və qayğı ilə yenidən qurulub, müasir tələblər səviyyəsinə çatdırılıb. Bu gün muxtar respublikamızın paytaxtı Naxçıvan şəhərini, eləcə də digər şəhər, qəsəbə və kəndlərimizi, sözün əsl mənasında, tanımaq olmur. Möcüzə təsiri bağışlayan hərtərəfli və dinamik inkişafın real təzahürləri hər addımda göz oxşayır, könül açır. Vətənə böyük məhəbbətlə görülən bütün işləri hər kəs rəğbət və minnətdarlıqla qarşılayır, bundan qürur duyur.

Bir sözlə, görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin 1993-cü il oktyabrın 3-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkəmizin tarixində mühüm və əlamətdar hadisədir. Məhz bu tarixdən sonra müstəqil dövlətçiliyimizin qorunması, ölkəmizin sürətli inkişafı, xalqın rifahının yaxşılaşdırılması istiqamətində görülən işlər davamlı xarakter alıb, respublikamız yerləşdiyi regionda və dünyada söz sahibinə çevrilib. Bu gün əldə etdiyimiz bütün nailiyyətlərin əsası da məhz 1993-cü il oktyabr 3-dən qoyulub.

Rauf Kəngərli
“Nuhçıxan”İnformasiya Agentliyi
03.10.2019


      Böyük və şərəfli bir nəslin adını özündə yaşadan Kəngərli rayonu bu gün digər bölgələrimiz kimi özünün yeni inkişaf mərhələsindədir. Bir faktı xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, rayon mərkəzi Qıvraq qəsəbəsi və 10 kənddən ibarət olan Kəngərlinin bütün yaşayış məntəqələrində kompleks quruculuq tədbirləri həyata keçirilib, tarixi abidələrə yeni həyat bəxş olunub, əhalinin mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində xeyli iş görülüb.

Onu da qeyd edək ki, rayonda istifadəyə verilən bəzi obyektlərin açılış mərasimlərində ölkə başçısı cənab İlham Əliyev iştirak edib, həyata keçirilən tədbirlərə görə razılığını bildirib. Bütün bunlar isə rayon sakinləri tərəfindən onlara göstərilən böyük dövlət qayğısı kimi dəyərləndirilib və kəngərlililərin qurub-yaratmaq əzmini yüksəldib. Bunu rayonun ictimai həyatında mühüm rol olan mədəniyyət işçilərinin fəaliyyətində də görmək olar.

Rayon Mədəniyyət Şöbəsinin müdiri Məhərrəm Əliyevlə söhbət zamanı öyrəndik ki, bu gün Qıvraq qəsəbəsində bir Mədəniyyət Sarayı, Böyükdüz, Qarabağlar, Qabıllı, Şahtaxtı, Çalxanqala kəndlərində mədəniyyət evləri, Yurdçu, Xıncab, Xok, Təzəkənd yaşayış məntəqələrində klub, Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin tərkibində uşaq kitabxanası və 11 kənd filialı fəaliyyət göstərir. Rayon mərkəzində və Çalxanqala kəndində yaradılmış uşaq musiqi məktəbləri bu sahədə istedad və bacarığı olan uşaqları öz ətrafına cəlb edib.

Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi bu qədim yurd yerinin ulu keçmişindən qalan yadigarları özündə hifz etməklə, qapıları həmişə Kəngərli sakinlərinin və buraya gələn qonaqların üzünə açıq olan mədəniyyət müəssisəsidir.

Xalqımızın tarixində mühüm rol oynayan Şahtaxtinskilərə böyük hörmət və ehtiram əlaməti olaraq yaradılmış Şahtaxtinskilər Muzeyi də həmişə ziyarətçilərlə dolu olur.

İlkinliyi qorunub saxlanılmaqla yenidən qurulan Qarabağlar Türbə Kompleksi isə Azərbaycan memarlıq məktəbinin ən gözəl inciləri sırasındadır. Bu möhtəşəm abidəni ziyarət etməyə dünyanın hər yerindən qonaqlar gəlir.

Şöbə müdirinin sözlərinə görə, ayrı-ayrı mədəniyyət müəssisələrində ansambllar, musiqi qrupları yaradılıb. Onlar rayonun və muxtar respublikanın mədəni-kütləvi tədbirlərində fəallıq göstərirlər. Bu baxımdan Mədəniyyət Sarayının nəzdində yaradılmış “Kəngər” instrumental ansamblı, qızlardan ibarət “Gülüm, hey” folklor qrupu, “Yallı”, Şahtaxtı kənd mədəniyyət evinin uşaqlardan ibarət “Yallı”, Çalxanqala kənd uşaq musiqi məktəbinin “Sazçalanlar” və “Nağaraçalanlar” ansamblları, Qabıllı kənd mədəniyyət evinin dram dərnəyi rayon sakinlərinin asudə vaxtlarının səmərəli təşkilinə çalışır, tez-tez əsgərlərin qonağı olurlar. Cari ilin 9 ayı ərzində bu kollektivlərin rayonda keçirilən bütün mədəni-kütləvi, həmçinin bayram, əlamətdar günlərlə bağlı təşkil olunan tədbirlərdə iştirakı təmin edilib, onların rəngarəng repertuarlarla çıxışları rəğbətlə qarşılanıb. Qeyd edək ki, bəhs olunan dövrdə 80-dən çox belə tədbir keçirilib.

Gənc nəsildə vətənpərvərliyin, tarixə, milli kökə bağlılığın və dünyagörüşün formalaşdırılması məqsədilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri tərəfindən imzalanmış “Oxunması zəruri olan kitablar haqqında” 2017-ci il 28 avqust tarixli Sərəncama əsasən bütün klub, kitabxana və mədəniyyət evlərində, uşaq musiqi məktəblərində sərgilər təşkil olunub. “Oxunması zəruri olan kitabların Siyahısı”na daxil olan nümunələrin bir çoxunun müzakirəsi keçirilib və qrafik əsasında müzakirələr davam etdirilir. Bu günədək “Nizaminin hikmət və nəsihətləri”, N.Tusinin “Əxlaqi-Nasiri”, M.S.Ordubadinin “Qılınc və qələm”, uşaq ədəbiyyatından “Təmsillər”, Y.Balasaqunlunun “Qutadqu bilik”, T.Drayzerin “Dahi”, C.Londonun “Həyat eşqi” və başqa kitabların müzakirələri keçirilib. Müzakirələrdə ona nail olmağa çalışılır ki, insanın daxili-mənəvi aləminin zənginləşdirilməsində mühüm vasitə olan mütaliə mədəniyyəti formalaşdırılsın.

Məhərrəm Əliyev onu da diqqətimizə çatdırdı ki, rayonda fəaliyyət göstərən muzeylərdə açıq dərslərin, muzey günlərinin keçirilməsi, sərgilərin və sair tədbirlərin təşkil olunması diqqət mərkəzində saxlanılıb. Mədəniyyətimizin böyük himayədarı, ulu öndər Heydər Əliyevin ad və anım günləri bütün mədəniyyət müəssisələrində yüksək səviyyədə qeyd olunub, sərgilər təşkil edilib.

Muxtariyyətimizin 95 illiyi ilə bağlı keçirilən tədbirlər də yaddaqalan olub.

Qeyd edək ki, hər il olduğu kimi, bu il də Azərbaycan Dili və Əlifbası Günü, Azərbaycan Milli Kino Günü, Tarixi Abidələrin Mühafizəsi Günü, Beynəlxalq Muzeylər Günü, Ümumdünya Kitab və Müəllif Hüquqları Günü və digər əlamətdar və bayram günləri ilə əlaqədar keçirilən tədbirlərdə mədəniyyət işçiləri ilə yanaşı, rayon ziyalılarının, fəal kitabxana oxucularının, mütaliə həvəskarlarının da iştirakı təmin edilib. Bu isə həmin mədəniyyət müəssisələrinə ziyarətçilərin gəlişini xeyli artırıb. Belə ki, ilin ötən dövrü ərzində Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyini 426, Şahtaxtinskilər Muzeyini 577, Qarabağlar Türbə Kompleksini isə 4689 nəfər ziyarət edib. Bunlardan 363 nəfəri əcnəbi vətəndaş olub. Ekskursiyaların təşkilinə də ciddi önəm verilməsinin nəticəsidir ki, 9 ay ərzində adıçəkilən mədəniyyət müəssisələrinə təşkil edilən belə tədbirlərin sayı 120-ni keçib.

Muzeylərə yeni tapılmış eksponatların təqdim olunması isə davamlı xarakter alıb. Bu ünvanlara gələn insanlara göstərilən xidmətin səviyyəsini yüksəltmək üçün görülən tədbirlər davam etdirilib, keçirilən seminar-treninqlərdə muzey bələdçilərinin iştirakı təmin olunub.

İlin ötən dövrü ərzində Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemi və kənd kitabxana filiallarında bir sıra tədbirlər keçirilib. Nağıl, mütaliə günləri, yubiley tədbirləri, kitab təqdimatlarında oxucular fəallıq göstərirlər.

Rayonun musiqi məktəblərinin kollektivləri də öz işlərini günün tələbləri səviyyəsində qurmağa çalışırlar. Tədrisin keyfiyyətini yüksəltmək məqsədilə ustad dərslərin keçilməsi, hesabat konsertlərinin təşkili diqqətdə saxlanılır. Rayonda keçirilən bütün mədəni-kütləvi tədbirlərdə məktəblərdə yaradılmış musiqi kollektivlərinin çıxışları təşkil olunur. Onu da qeyd edək ki, Qıvraq Qəsəbə Uşaq Musiqi Məktəbinin şagirdləri “Lira” intellektual oyununda fəallıq göstəriblər.

Bu gün rayon mədəniyyət müəssisələrinin qazandıqları uğurlar, şübhəsiz ki, muxtar respublikada bu sahənin inkişafına göstərilən qayğı ilə bağlıdır. Mədəniyyətə qayğı isə insanlara qayğıdır. Əminik ki, bunu unutmayan mədəniyyət işçiləri qarşıya qoyulan vəzifələrin yerinə yetirilməsində bundan sonra da fəallıq göstərəcəklər.

“Şərq qapısı” qəzeti
27.09.2019


      Vətən tarixi onda mükəmməl olur ki, o tarixi yaşadanlar yazanların qoyub getdikləri izlərlə addımlayırlar. Tarixin şərəf lövhəsində yer alan o insanlar da canları bahasına qoruduqları vətən torpaqları kimi müqəddəsdir. Bu cür insanlardan olan, Kəngərlilər tayfasının sonuncu generalı Cəmşid Naxçıvanski özü isə bir tarixdir. Və bir sərkərdə ömründə vətən tarixinin ən qanlı qadalı illərini kitab kimi vərəqləmək olur. Yaşadanlar isə böyük sevgi, sədaqətlə həm o insanları, həm də onların irsini böyük vətəndaş ürəyi ilə qoruyur gələcək nəsillərə çatdırılmasını təmin edir. Tarix və həqiqətlər isə bütün aydınlığı ilə muzeylərdən boylanır. Naxçıvan şəhərində yenidənqurmadan sonra istifadəyə verilən Cəmşid Naxçıvanski Muzeyi isə sanki özlüyündə sinəsinə çalın-çarpaz dağ çəkilmiş 20-ci əsrin güzgüsü, salnaməsidir. Nuh diyarı bu əsrdə bütün əzəməti və apardığı azadlıq mücadiləsi ilə dil açıb sanki.

Zamana meydan oxuyan böyük bir nəsil, ölümsüz sərkərdə, hərbi tariximizin bütün nəsillərə örnək siması, igidliyi, cəsurluğu və döyüş qabiliyyət ilə seçilən, Kəngərlilər nəslinin sonuncu generalı Cəmşid Naxçıvanski. Tarixçi alim Əli Əliyevin “Əlincə yaddaşı” kitabına istinadən bildirim ki, “Qafqaz” qəzeti 1890-cı il noyabrın 6 da yazırdı: “... Döyüşkənliyi ilə bütün Qafqazda məşhur olan kəngərlilər... xüsusi süvari dəstələr təşkil edib, bütün döyüşlərdə bizim qoşunlarla çiyin-çiyinə vuruşurdular”. Tarix dərslərindən də bizə məlumdur ki, ilk milli atıcı diviziyasını yaradıb, komandanlıq edib və zamanın elə ziddiyyətli və qaranlıq bir kəsiyində daim xalqının yanında olub.

Yenidənqurmadan sonra qapılarını ictimaiyyətin üzünə açan muzey indi üç əsrin yükünü qollarında gəzdirən nəhəng bir çinar kimidir. O ağacın kölgəsində, bir əsr bundan öncə “Cəfərqulu xanın evi” adlandırılan binanın qarşısındayam. Qeyd edim ki, 1982-ci ildən fəaliyyətə başlayan muzey ötən müddət ərzində sərkərdənin həyatı, xidməti, tarixi taleyi ilə bağlı eksponatları qoruyub saxlayır. Ulu öndərin başlatdığı milli soy-kökə, tarixi yaddaşa qayıdış siyasətinin ən gözəl nəticəsidir. Cəmşid Naxçıvanskinin adının və xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə bağlı 23 iyun 1971-ci il və 8 avqust 1981-ci il tarixlərində imzalanan qərarlar görkəmli sərkərdənin irsinə ulu öndər Heydər Əliyevin böyük ehtiramı idi. Bu tarixi qərarlarla Cəmşid Naxçıvanski adına Respublika Hərbi Təyinatlı Orta İnternat Məktəb, Naxçıvan şəhərində isə Cəmşid Naxçıvanski Muzeyi yaradılıb, bir məktəbə və küçəyə onun adı verilib. Fəaliyyət göstərdiyi illər ərzində zəngin, həqiqətə söykənən eksponatları ilə gənc nəslin təlim tərbiyəsində, tarixə, milli kimliyə bağlılığında mühüm rol oynayır. Gənclər bu şanlı tarixin işığında gələcəyə boylanır, şücaət ilə zamanın axarını dəyişdirən generalın həyat yolunu özlərinə mayak edirlər.

Bina özü XIX əsrin yadigarı, zamanın ən böyük şahididir. Divarlarında illərin acısı, yarasını daşıyır. Dövlətçilik tariximizin önəmli səhifəsinə-Araz-Türk Respublikasına ev sahibliyi edib, qərargah binası olub. Mübarizə, mücadilə tarixinə qızıl hərflərlə yazılan, ancaq illər boyu tarixin tozlu rəflərinə məhkum edilmiş Araz-Türk Respublikasının var oluşunun canlı şahididir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovun sentyabrın 24-də Araz-Türk Cümhuriyyətinin fəaliyyətinin tədqiq edilməsi ilə bağlı Sərəncamı 70 illik bir tarixdə unudulmağa məhkum edilən, tarixin bilinməyən səhifələrinə işıq tutacaq.

Böyük həvəs və heyranlıqla otaqları gəzirəm. Bir kitabda oxuduğum fikri xatırlayıram “Kəngərli süvariləri bütün Şərqdə cəsurluğu ilə şöhrət qazanmışdı. Onlar döyüşə girərkən ölümə ikrah əlaməti olaraq atlarının boynuna qırmızı kaporlar geyindirirdilər ki, düşmən tərəfindən tez gözə çarpsınlar. Bu, həm də düşməni vahiməyə salmaq üçün fənd idi”. Əsrin əvvəllərində Vətən torpaqlarının bütövlüyü uğrunda döyüşən sərkərdə, 1930-cu illərdə qapını kəsən “qanlı qılınc”, əsrin sonundakı əbədilik bəraət və qələbə. 37 yaşlı Cəmşid Naxçıvanski muzeyi bu gün sanki bir institutdur. Bir sərkərdənin, bir ailənin bir, şəcərənin fonunda şanlı vətən tarixi, onun qanla yazılmış mübarizəsi və illər sonra da gənc nəsillərdə vətənpərvərlik aşılayan mədəniyyət mərkəzi. 124 yaşlı general bu məktəbdə daha necə illər, əsrlər boyu eləcə dərs deyəcək: Sərkərdəlik, qəhrəmanlıq dərsi.

Cəmşid Naxçıvanski Muzeyi ilə eyn binanı paylaşan daha bir muzey məhz 23 sentyabr tarixində həyata vəsiqə qazandı: Milli Dəyərlər Muzeyi. Başqa sözlə desəm, muzeylər şəhəri Naxçıvanın gəzib görməli yerlərinə daha bir yenisi əlavə olundu. Milli ruhla qurulan muzeydə geyimlərimiz, milli mətbəx əşyaları, xalçalarımız, milli musiqi alətləri və s. eksponat qismində yer alır. Ulu öndər Heydər Əliyevin: “Milli ənənələrimizin nə qədər dəyərli olduğunu dünyaya gələn yeni nəsillərə çatdırmaq və onları bu ənənələr əsasında tərbiyə etmək üçün muzeylər lazımdır”- fikri bu sahədə görülən işlərə mayak oldu. Muxtar respublikada tarix, ədəbiyyat profilli onlarla muzey var. Təsadüfü deyil ki, doğma diyardan yolu düşən hər kəs muzeylərdən heyranlıqla danışır. Milli Dəyərlər Muzeyi isə stər maarifləndirici missiyası, istərsə də milli dəyərlərin qorunub, gələcək nəsillərə ötürülməsi, gənclərin milli ruhda böyüməsi işində əvəzsiz rol oynayacaq.

Bu gün Naxçıvan həm də turistlərin ən çox üz tutduğu məkandır. Naxçıvanda isə onları ilk qarşılayan elə muzeylərdir. Onlar milli kimliyimiz, mənəvi pasportumuzdur. Naxçıvanımızda istər muzeylərin yaradılması, yenidən qurulması, istərsə də ziyarətinin təşkili baxımından böyük işlər görülür və elə yeni yaradılan Milli Dəyərlər Muzeyi də görülən işlərin davamıdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun dediyi kimi: “Xalqın tarixi həm kitablarda yazılmaqla, həm də muzeylərdə qorunmaqla gələcək nəsillərə çatdırılır. Muzeylər bizim keçmişimizi özündə yaşadan, gələcəyə daşıyan yerlərdir”.

Bu gün istər qoynunda yaşatdığı abidələri, təbiəti, əsrarəngiz gözəllikləri, təmiz havası, şəfalı bulaqları, mədəniyyət mərkəzlərinə çevrilən muzeyləri, milli mətbəxi, milli adət-ənənələri ilə, istərsə də işıqlı geniş kücələri, abad, təmiz parkları, xiyabanları ilə turistlərin diqqətini özünə cəlb edən bir məkandır.

21-ci əsrin Naxçıvanı səmasındakı qara buludlardan da, bağrını yaran yad əllərdən də çoxdan azad olub. Ötən əsrdə Vətəni azad və suveren görmək istəyənlər vətənpərvərlik missiyası, xalq millət təəssübkeşliyi ilə canları bahasına qoruyub tarix yazdılar. Bu gün o hisslərlə yenidən yazılır Nuhun diyarının tarixi. İllər boyu qaranlıq zirzəmilərə məhkum olunmuş həqiqətlər gün işığına çıxır. Keçmişinə sahib, bu günündə xoşbəxt, gələcəyə inamlı olan Naxçıvan!

“Nuhçıxan”İnformasiya Agentliyi
26.09.2019


      Hər bir xalqın bədii-estetik zövqünün, mədəniyyətinin ilkin göstəricisi onun musiqisidir. Dünyada elə bir xalq yoxdur ki, onun musiqi mədəniyyəti olmasın. Elə buna görə də musiqi xalqlararası mənəvi körpü rolunu da oynayır. Azərbaycan musiqi mədəniyyəti də çoxəsrlik inkişafın məhsulu kimi bu gün dünya xalqları arasında xüsusilə seçilir.

Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan qədim Naxçıvan diyarı da tarixən mədəniyyətin, incəsənətin, ədəbiyyatın beşiyi olub. Musiqi mədəniyyəti Naxçıvanda daim inkişaf edib, yetirdiyi görkəmli incəsənət adamları, sənətkarları ilə bu günümüzdə də inkişafın zirvəsini yaşayır.

Naxçıvanda musiqinin çiçəklənməsində müstəsna rola malik olan Naxçıvan Dövlət Filarmoniyası da yarım əsrdən artıq bir vaxtda böyük inkişaf yolu keçib. Belə ki, 1959-cu ilin sentyabr ayında yaradılan Naxçıvan Dövlət “Araz” Mahnı və Rəqs Ansamblı bu torpağın istedadlı müğənnilərini, rəqqaslarını öz ətrafında birləşdirir. Ansambl tez-tez ölkəmizin bölgələrində, Orta Asiya, Qafqaz ölkələrində qastrollarda olur, çıxışları ilə tamaşaçıların rəğbətini qazanır. 1984-cü ildə həmin ansamblın bazası əsasında bugünkü Naxçıvan Dövlət Filarmoniyası yaradılır. Filarmoniyanın tərkibində xalq çalğı alətləri və kamera orkestrləri, bir də mahnı və rəqs ansamblı fəaliyyət göstərməyə başlayır. 2012-ci ildə isə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun Sərəncamı ilə Estrada Orkestri də yaradılır. Çəkilən zəhmət hesabına muxtar respublikamızda bu gün festivalların, konsertlərin təşkili artıq ənənə halını almış şəhərimizdə səhnədə çox zaman bu il 60 yaşını qeyd edən Naxçıvan Dövlət Filarmoniyası kollektivlərinin çıxışlarını sevə-sevə izləyirik.

Digər tərəfdən musiqi mədəniyyətinin inkişafında istedadlı kadrların yetişdirilməsi ən vacib məsələlərdən biridir. Bu sahəyə qədəm qoyan uşaqların potensial kadr kimi hazırlanması diqqətdə saxlanılır. Çünki bu gün yetişdirilən hər bir istedadlı uşaq sabahın peşəkar musiqiçisinə çevriləcəkdir.

İstedadlı uşaqların üzə çıxarılması və gənc kadrların hazırlanması işinə öz töhfəsini verən, Naxçıvan Dövlət Filarmoniyasının kadr bazasına çevrilən Naxçıvan Dövlət Uşaq Filarmoniyası da belə uşaqların yaradıcılıq potensialından daha səmərəli istifadə edərək onları peşəkar səhnə üçün hazırlayır.

Bu gün 100 nəfərdən çox kollektivə malik filarmoniyanın fəaliyyəti üçün hər bir şərait vardır. Filarmoniya musiqi alətləri, xüsusi geyim dəstləri ilə təmin edilib, kollektivin zəhməti nəticəsində istedad və qabiliyyəti ilə seçilən uşaqlar buraya cəlb ediliblər.

Naxçıvan Dövlət Uşaq Filarmoniyasında hazırda xalq çalğı alətləri orkestri, kamera ansamblları, xanəndəlik, vokal və rəqs qrupları, xor kollektivi fəaliyyət göstərir. Yeniyetmə musiqiçilərlə vokal üzrə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti Tural Nəcəfov, rəqs üzrə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi Tamerlan Bağırov, xanəndəlik üzrə Naxçıvan Musiqi Kollecinin müəllimi, xanəndə Əbülfəz Məmmədov, xalq çalğı alətləri üzrə isə gənc tarzən Kənan Feyzullayev məşğul olurlar.

Repertuarı Tofiq Quliyevin “Vals”, Müslüm Maqomayevin “Şah İsmayıl” operasından “Müqəddimə” və başqa əsərlərlə zəngin olan xalq çalğı alətləri orkestri yeni əsərlər üzərində işləyir.

Bəstəkar əsərlərinin, muğam və xalq mahnılarımızın ifasına üstünlük verən xalq çalğı alətləri ansamblı isə Rauf Hacıyevin “Azərbaycan”, Üzeyir Hacıbəylinin “Ey Vətən”, Ramiz Mirişlinin “Doğma diyarım” və “Naxçıvan süitası” kimi bəstəkar əsərlərini, muğam və təsniflərimizi məharətlə ifa edir.

Filarmoniyanın vokal qrupu da daim öz üzərində işləyir. Qrupun solistləri Fuad Məmiyev, Mikayıl Nəsirov Azərbaycan bəstəkarları ilə yanaşı, dünya bəstəkarlarının əsərlərinə də müraciət edərək “Santalucia”, “Sole Mi O” kimi əsərləri öz repertuarlarına daxil ediblər.

Elmira Hüseynovanın rəhbərlik etdiyi xor kollektivi isə öz repertuarındakı Qənbər Hüseynlinin “Cücələrim”, Tofiq Quliyevin “Bizim bağ”, Oqtay Rəcəbovun “Uşaqlar sevinsin həmişə”, Nailə Mirməmmədlinin “Salam, üçüncü era” və başqa əsərləri konsert proqramlarında ustalıqla ifa edir.

Filarmoniyanın direktoru Ariz Ağayev deyir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Naxçıvan Dövlət Uşaq Filarmoniyasının yaradılması haqqında” 2010-cu il 19 aprel tarixli Sərəncamı istedadlı uşaqların yaradıcılıq potensialından daha səmərəli istifadə olunmasında mühüm addım idi və bu gün öz nəticəsini verməkdədir.

Artıq əminliklə deyə bilərik ki, həmin filarmoniya Naxçıvan Dövlət Filarmoniyası və digər mədəniyyət müəssisələri üçün baza rolunu oynayır. Bizim üçün hər bir şərait yaradılıb. Göstərilən etimadın qarşılığında çalışırıq ki, tapşırılan vəzifələri layiqincə yerinə yetirək. Muxtar respublikamızdakı istedadlı uşaqları aşkara çıxaraq, düzgün istiqamətləndirərək böyük səhnəyə hazırlayaq. Onu da qeyd edim ki, Naxçıvanda istedadlı uşaqlar çoxdur. Həmin uşaqları filarmoniyaya cəlb etmək üçün mütəmadi olaraq orta məktəblərdə, uşaq musiqi məktəblərində olur, maarifləndirici söhbətlər aparır, filarmoniyamız haqqında məlumatlar veririk. Biz hər zaman repertuarımızın zənginləşməsi üçün səy göstərir, ilk növbədə, milli musiqimizin təbliğinə daha çox önəm veririk. Çünki bu həm mədəni tarixiliyin yaşadılmasında, həm də uşaqların bədii-estetik zövqünün formalaşdırılmasında mühüm rol oynayır.

Müsahibim bildirdi ki, kollektiv muxtar respublikada təşkil edilən mədəni-kütləvi tədbirlərdə də fəal iştirakı ilə seçilir. Naxçıvanın bölgələrində konsert proqramları ilə uğurlu çıxış edir. Məlumat üçün bildirim ki, bu il paytaxt Bakı şəhərində keçirilən “Nəqşicahan sədaları” adlı konsertdə Naxçıvan Dövlət Uşaq Filarmoniyasının xanəndəlik kollektivi də fəal iştirak edib. Xanəndə Əbülfəz Məmmədovun istedadlı yetirmələri Əli Mehrəliyev, Həsən Babazadə, Ələkbər Sadiqov və Təyyar Mədətli uğurlu çıxışları ilə yadda qalıblar. İstedadlı uşaqların solo konsertlərinin təşkil olunması da diqqət mərkəzində saxlanılır. Üzvlərimizdən Rəna Mehrəliyeva və Ataxan Quliyevin Naxçıvan şəhərindəki “Gənclik” Mərkəzində təşkil edilən solo konsertləri maraqla qarşılanıb.

– “Bu il muxtar respublikamızın yaradılmasının 95 illiyini qeyd edirik. Filarmoniya bu istiqamətdə hansı tədbirləri həyata keçirir?” – sualımıza Ariz müəllim belə cavab verdi ki, rayon və şəhərlərimizdə bir neçə konsert proqramı ilə çıxışlar etmişik. Bu əlamətdar ilə öz töhfəsini vermək üçün kollektivimiz səylə çalışır. İlin sonuna qədər bu münasibətlə bir çox konsert proqramları da planlaşdırmışıq.

Filarmoniyanın uğurları bunu deməyə əsas verir ki, kollektiv dövlət qayğısından bəhrələnərək bu gün də öz üzərinə düşən vəzifələri layiqincə yerinə yetirir və musiqi mədəniyyətimizin inkişafı naminə var qüvvəsini əsirgəməyərək peşəkar kadrların hazırlanmasına çalışır.

“Şərq qapısı” qəzeti
26.09.2019


      Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov 2019-cu il aprel ayının 18-də Azərbaycan romantizminin əvəzsiz simalarından olan Hüseyn Cavidin sevimli övladı, istedadlı musiqiçi-rəssam, sənətşünas Ərtoğrol Cavidin 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Sərəncam imzalayıb. Sərəncamda deyilir: “Çoxcəhətli yaradıcılıq yolu keçən Ərtoğrol Cavid, eyni zamanda rəssamlığın müxtəlif janrlarına da müraciət edərək özündən sonra yaddaqalan sənət nümunələri qoyub getmişdir. Ərtoğrol Cavid bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuş, pyes və şeirləri dövrümüzədək gəlib çatmışdır. Yaradıcılığı “Azərbaycan qeyri-maddi mədəniyyət abidələri və Ərtoğrol Cavid” adlı 13 cildlik külliyyatda toplanmışdır”. Həmin sərəncamla Ərtoğrol Cavidin 100 illik yubileyi Naxçıvan Muxtar Respublikasında silsilə tədbirlərlə geniş qeyd edilməkdədir.

Ərtoğrol Cavid 22 oktyabr 1919-cu ildə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin çiçəkləndiyi bir dövrdə Bakıda böyük romantik şair və tanınmış dramaturq Hüseyn Cavid Rasizadənin ailəsində dünyaya göz açıb. Böyük qələm sahibinin evində XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli simaları olan Əhməd Cavad, Mikayıl Müşfiq, Seyid Hüseyn, Abdulla Şaiq, Ömər Faiq Nemanzadənin iştirakı ilə ədəbiyyat, şeir söhbətlərinin, dünya ədəbiyyatının şedevrlərinin elmi-ədəbi müzakirələrinin aparılması ailənin ilk övladında incəsənətə, bədii ədəbiyyata, xalq ədəbiyyatına tükənməz sevgisinin yaranmasına səbəb olub. Böyük ədib övladlarını hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyət kimi formalaşdırmağa xüsusi diqqət yetirib.

Pedaqoji İnstitutun Dil və ədəbiyyat fakültəsində təhsil aldığı illərdə Ərtoğrolun müəllimi olmuş akademik Məmməd Cəfər Cəfərov onun tənəffüslərdə də həmişə sinif otağında olduğunu, qarşısında nadir kitablar, dəftər, əlində qələm nə isə oxuduğunu, düşündüyünü, müəllimlər arasında çox böyük hörmət qazandığını yazıb. 1940-cı ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunu bitirdikdən sonra o, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının Bəstəkarlıq fakültəsinə daxil olub. Müəllimi – dahi bəstəkar, konservatoriyanın rektoru Üzeyir Hacıbəyov onun bu sahədə fitri istedadı olduğunu dəfələrlə qeyd edib. Ailəsinin maddi ehtiyaclarını ödəmək üçün gənc Ərtoğrol tələbəlik illərindən Azərbaycan opera müğənnisi, peşəkar vokal sənətinin banisi Bülbül tərəfindən konservatoriyada xalq musiqisinin tədqiqatı ilə məşğul olan Musiqinin Elmi-Tədqiqat Kabinəsinin üzvü kimi – elmi işçi vəzifəsində böyük həvəslə çalışıb. Ərtoğrol Cavid bütün toplama materiallarına çox ciddi və məsuliyyətlə yanaşıb, onların məziyyətləri ilə yanaşı, nöqsanlarını da nəzərə çatdıraraq arzu və təkliflərini bildirib. Bu tənqidi qeydlər onun Azərbaycan etnoqrafiyasını, folklorunu və musiqi sənətini dərindən bildiyini və şifahi xalq ədəbiyyatının estetik-tərbiyəvi əhəmiyyətinə yüksək dəyər verdiyini sübut edir. Hüseyn Cavidin Bakı şəhərindəki ev-muzeyində saxlanan həmin materiallar əsasında 2011-ci ildən başlayaraq 13 cildlik “Azərbaycanın qeyri-maddi mədəniyyət abidələri və Ərtoğrol Cavid” toplusu AMEA Hüseyn Cavidin ev-muzeyinin direktoru, filo­logiya üzrə elmlər doktoru Gülbəniz Babaxanlının tərtibçiliyi ilə nəşr olunub.

Ərtoğrol Cavid 1941-1942-ci illərdə konservatoriyanın nəzdindəki musiqi məktəbində də dərs deyib. Gənc Ərtoğrol qələmini nəsr, dramaturgiya və poeziya sahəsində də sınayıb, “Eqoistin taleyi” adlı bir pyes yazıb. İlk böyük əsəri fortepiano üçün yazılmış və Üzeyir Hacıbəyova ithaf olunmuş “Doqquz variasiya”dır. Nizaminin “Sevgili yar gəlmiş idi” qəzəlinə, Nigar Rəfibəylinin “Eşq olsun”, türkmən şairi Kəminənin “Leylanın vəsfi”, Tahir Rasizadənin “Səninlə olaydım” və digər şeirlərə romans və mahnılar bəstələyib. İkinci Dünya müharibəsi zamanı “Sərhəddən məktub” simfonik balladası və marşlar yazıb, lakin “Şeyx Sənan”, “Məhsəti” operalarını tamamlamaq, təəssüf ki, ona nəsib olmayıb. Ərtoğrol Cavid bir sıra məşhur Azərbaycan xalq mahnılarını – “Dağlarda çiçək”, “Uca dağlar”, “Sona bülbüllər”, “Ceyran bala” və digərlərini nota salıb, Avropa və rus bəstəkarlarının romans və mahnılarının mətnlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib.

Ərtoğrol Cavid 1942-ci ildə tələbə olmasına baxmayaraq, ordu sıralarına çağırılıb, “xalq düşməni”nin oğlu olduğu üçün cəbhəyə deyil, Gürcüstanda yerləşən fəhlə batalyonuna işləməyə göndərilib. Güclü soyuqdəymə nəticəsində Gürcüstanda bir müddət xəstəxanada yatıb, professor Əziz Şərifin köməkliyi ilə, nəhayət, Naxçıvana gətirilsə də, yaxşı qidalanmaması və müalicə edilə bilməməsi səbəblərindən 24 yaşının tamam olmasına bir həftə qalmış – 14 oktyabr 1943-cü ildə Naxçıvanda dərdli və nisgilli bir halda dünyadan köçüb. Məzarı ölümündən 53 il sonra – 1996-cı ildə ümummilli lider Heydər Əliyevin göstərişi ilə Hüseyn Cavidin Naxçıvandakı məqbərəsinə köçürülüb.

Böyük Cavidin həqiqi bəraəti xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin 1981-ci ildə onun 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında verdiyi tarixi qərardan sonra reallaşdığı kimi, Ərtoğrol Cavidin də həqiqi bəraəti və onun haqqında layiq olduğu sözlərin deyilməsi və yazılması məhz keçən yüzilliyin 80-ci illərindən sonra gerçəkləşib. Belə ki, Ərtoğrol Cavidin musiqi yaradıcılığı barədə ilk dəfə Azərbaycanın Xalq yazıçısı Anar 1980-ci ilin noyabr ayında “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində çap olunmuş “Böyük sənətkarın sənətkar oğlu” məqaləsində bəhs edib.

Əslində, Anarın həyat yoldaşı Zemfira xanım Səfərova tədqiqat işi apararkən 40-cı illərə aid materiallarda “Ərtoğrol” imzasına ilk dəfə rast gəlib, bu imza ilə bağlı Anardan soruşub və Ərtoğrol Cavidin arxivini Turan xanımdan əldə edə bilib. 1981-ci ildə Xalq yazıçısı Anarın təbirincə desək, “gənc yaşlarından çətin sınaqlar qarşısında qalıb və bu sınaqlardan şərəflə, ləyaqətlə çıxmış” Ərtoğrol Cavidin xatirəsinə həsr olunmuş ilk televiziya verilişi tamaşaçılara təqdim edilib. Anarın təşəbbüsü və aparıcılığı ilə araya-ərsəyə gələn bu verilişdə vaxtilə Ərtoğrol Cavidə dərs demiş akademik Məmməd Cəfər Cəfərov, Xalq artisti, bəstəkar Cahangir Cahangirov, Ərtoğrolun bacısı Turan Cavid və sinif yoldaşı Ətaulla Qasımov onun haqqında unudulmaz xatirələrini, bənzərsiz istedadı barədə düşüncələrini dilə gətiriblər. Həmin verilişdə son dərəcə çətin və məşəqqətli həyat yolu keçmiş Ərtoğrol Cavid haqqında söylənilən dəyərli fikirlərin bəziləri filologiya elmləri doktoru Gülbəniz Babaxanlının 2009-cu ildə “Ədəbiyyat qəzeti”ndə çap olunmuş “Ərtoğrol Cavid” adlı məqaləsində ictimaiyyətə çatdırılıb.

Ərtoğrol Cavidin dövrü, həyatı, mühiti, bədii yaradıcılığı, ədəbi və elmi fəaliyyət istiqamətləri Solmaz Haşımova Ərturanın 2002-ci ildə nəşr olunmuş “Ərtoğrol Cavid – şəxsiyyəti və irsi” monoqrafiyasında ətraflı tədqiqata cəlb edilib. Giriş, iki fəsil və nəticədən ibarət olan bu monoqrafiya Ərtoğrol Cavidin ömür yolunun inkişaf mərhələlərinin işıqlandırılması, bütün materialların araşdırılması və ilk sistemli elmi əsər olması baxımından xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Ərtoğrolşünaslıq tarixində əvəzsiz xidmətləri olan ziyalılarımızdan biri, həm Hüseyn Cavid, həm də Əli bəy Hüseynzadə haqqında arxiv materiallarına əsaslanan sanballı tədqiqat əsərlərinin müəllifi, “Hüseyn Cavid” mükafatı laureatı, tənqidçi, publisist, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi Azər Turandır. O, 2005-ci ildə Ərtoğrol Cavidin şeirlərini, nəsr və dram əsərlərini, bəstələrini, məktublarını bir yerə toplayaraq “Ərtoğrol Cavid yazıları, rəsmləri, bəstələri, məktubları” adı ilə nəşr etdirib. Azər Turan 2003-cü ildən başlayaraq Ərtoğrol Cavid irsini oxuculara çatdırmaq, tədqiqatı üçün zəmin hazırlamaq kimi şərəfli bir vəzifəni üzərinə götürüb. Bəhs olunan kitabın “Ərtoğrol bəy” adlı ön sözündən sonra “Şair”, “Yazıçı”, “Tələbə”, “Dramaturq”, “Bəstəkar”, “Rəssam” bölmələrində müvafiq əsərləri yer alıb, “Şəhid məktubları” bölməsində isə dəyərli tədqiqatçının, həqiqətən də, ən müqəddəs bir zirvə olan “Şəhid” adına layiq gördüyü, şərəfli və faciəli bir həyat sürmüş Ərtoğrol Cavidin ailəsinə, Üzeyir Hacıbəyov və başqalarına olan məktubları öz əksini tapıb.

Azərbaycan ədəbiyyatında Hüseyn Cavidin obrazı yaradılan bir çox bədii əsərlərdə onun qeyri-adi istedad və təfəkkürə malik oğlu Ərtoğrolun da obrazı təsvir edilib. Şairə-dramaturq Nafilə Abuzərlinin Hüseyn Cavidə həsr etdiyi “Eşq mələyi” dramında, şair-dramaturq Nizami Muradoğlunun həm “Hüseyn Cavid” adlı psixoloji-mənzum faciəsində, həm də “Bu dünyanın məzarları ağlamaz” adlı sənədli poemasında ötən əsrin 30-cu illərinin amansız repressiyası fonunda Ərtoğrolun həyatı, sənəti və mübarizəsi öz bədii ifadəsini tapıb.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi, şair-dramaturq Həsənəli Eyvazlı həyatdan nakam getmiş istedadlı gəncin taleyi və çoxşaxəli yaradıcılığından, şair, bəstəkar, rəssam kimi fəaliyyətindən bəhs edən “Ərtoğrol Cavid, yaxud bir ailənin dramı” mənzum faciəsini 2004-2008-ci illərdə qələmə alıb. Əsərdən əvvəl verilən “Müəllifdən” adlı qeydlərdən əsərin yazılmasında əsas məqsədin Cavidlər ailəsinə qarşı xalqımızın qəlbində olan məhəbbəti daha da artırmaq olduğu aydın görünür. Əsərdə amansız repressiya dövrünün qurbanı olan böyük mütəfəkkir, şair, dramaturq Hüseyn Cavidin və onun ailə üzvlərinin faciəli taleyindən, 24 il qısa və mənalı ömür sürən Ərtoğrol Cavidin sənətkarlıq yaradıcılığından bəhs olunur. Dramda böyük vətən aşiqi bir şairin övladı kimi Ərtoğrolun milli varlığımıza, xalq ədəbiyyatımıza, xalq musiqisinə və incəsənətə qırılmaz tellərlə bağlı obrazı yaradılıb. Rəsm, musiqi və ədəbiyyat sahələrində qeyri-adi istedada malik olan bu gənc həm də ən yüksək insani hissləri, zəngin mənəviyyatı ilə ətrafındakıların məhəbbətini qazanıb.

Böyük şairin Sibirə sürgünə göndərilərkən ömür-gün yoldaşı Müşkinaz xanıma dediyi “Nə qələmim susacaq, nə gülüm solacaq” son sözləri əsərə epiqraf olaraq verilib. Əsərdə romantik şair Hüseyn Cavidin və onun ailə üzvlərinin, istedadlı bəstəkar Üzeyir bəy Hacıbəyovun, unudulmaz müğənni Bülbülün yaddaqalan obrazları yaradılıb. Mənfi planda işlənmiş obrazlar isə Hüseyn Cavidin “İblis” mənzum faciəsinin xəyali obrazlarından olan İblis və 3 nəfər DTK-nın müstəntiqləri – Stepan Yemelyanov, Ruben Markaryan və Xoren Qriqoryandır. Nigar isə Ərtoğrolun tələbə yoldaşı, qəlbində gizli saxladığı sevgisidir. Əsərdə pünhan sevgisini özü ilə əbədiyyət dünyasına aparan Ərtoğrol Cavid həm də böyük və saf məhəbbətlə sevən, fədakar bir aşiq kimi diqqəti cəlb edir.

Birinci pərdənin birinci şəklindən gənc Ərtoğrolun əlyazması şəklində olan şeirlərindən və onun bu sahədəki istedadına özünün və atası Hüseyn Cavidin inamından danışılır. İlk qələm təcrübələrindən olan “Ay” şeirini Turana oxuyan Ərtoğrolu təsadüfən Hüseyn Cavid də dinləyir, həm valideyn və həm də bir şair kimi öz xeyir-duasını verir. Lakin əsərdə təqdim olunan bu şeir “Ərtoğrol Cavid yazıları, rəsmləri, bəstələri, məktubları” kitabındakı “Ay” şeirindən bir qədər fərqlənir. Birinci şəkildə Üzeyir bəylə Cavidin söhbətlərindən Ərtoğrolun tələbəliklə yanaşı, bəstəkar kimi fəaliyyəti və bu sahədə də misilsiz istedadının olduğu təsvir edilir. Moskvadan yenicə gəlmiş Üzeyir bəy Stalinin rəhbərliyi ilə orada kütləvi həbslərin başlandığını xəbər verir və ehtiyatlı olmağa çağırır. İkinci şəkildə Ərtoğrolun institut həyatı canlandırılır. Aşiq olduğu tələbə yoldaşı Nigar adlı qızın rəsmini çəkməsi, gənclərin rəssamlıq barədə fikirlərini bölüşmələri Ərtoğrol Cavidin incəsənətin bu sahəsində də istedadının olduğunu və yaratdığı əsərləri, sadəcə, baxıb təkrarlamaqla deyil, ruhunda yaşadıb duyaraq hər bir cizgiyə məna verdiyini öyrənirik. İblisin dilindən verilmiş parçalar Hüseyn Cavidin “İblis” faciəsindən eynilə götürülərək əsərə daxil edilib, bəzi faktlara əsaslanmaq üçün ictimai xadim, akademik, yazıçı və publisist Rafael Hüseynovun “Vaxtdan uca” əsərinə istinad olunub. Cavidə qarşı irəli sürülən ittihamlar, haqsız tənqidlər və Cavidin öz məramından dönməyərək kimsəyə boyun əyməyə razı olmaması, onu DTK-da pantürkistlikdə ittiham edən üçlüyə verdiyi tutarlı cavablar, əyilməzliyi, dönməzliyi onu tam bir xarakter olaraq təsəvvür etməyə imkan verir. Əsərin birinci pərdəsi Cavidin mühakiməsi və haqqında həbs hökmünün çıxarılması ilə sona çatır.

İkinci pərdədə Ərtoğrol Cavidin bəstəkarlıq fəaliyyəti, nota köçürdüyü xalq mahnıları, yaradıcılığının çiçəkləndiyi bir zamanda əsgərliyə çağırılması, bu xəbəri sevinclə qarşılaması, bununla həyatının ən çətin anlarının başlaması, lakin heç nəyə baxmayaraq ümidini itirməməsi onu əsl Cavid adına layiq bir övlad kimi oxucuların nəzərində canlandırır. Əsərin ən təsirli hissələri Ərtoğrolun ölümü, dəfn mərasimində sovet repressiyasının qorxusundan çox az insanın iştirak etməsi, anası və bacısının iştirak edə bilməməsi, bu xəbərdən sarsılan Şahsənəm nənənin və Müşkinaz xanımın dilindən deyilən ağılardır. Əsər Hüseyn Cavidin “Şeyx Sənan” mənzum faciəsinin sonluğuna bənzər şəkildə tamamlanır.

Ərtoğrolun vəfatından bir müddət sonra Müşkinaz xanım, sonralar isə Turan Cavid haqq dünyasına qovuşublar. Dramda təsvir olunur ki, Azərbaycan xalqının ümummilli ­lideri Heydər Əliyevin ciddi səylərinin nəticəsi olaraq böyük Cavidin cənazəsi Uzaq Sibirdən doğma yurdu Naxçıvana gətirilərək burada şairin möhtəşəm məqbərəsi ucaldılır. Bir-birindən ayrı düşərək qəriblikdə həyatlarını tapşıran ailə üzvlərinin ruhlarının burada qovuşması son dərəcə xoşbəxt şəkildə təsvir olunub. Bu misilsiz xidmətinə görə böyük şairin və bütöv bir xalqın ulu öndərə minnətdarlığı da əsərdə öz bədii əksini tapıb.

Beləliklə, Ərtoğrol Cavid Azərbaycan mədəniyyəti, ədəbiyyatı tarixində misilsiz istedadı ilə hərtərəfli və dərin biliyə malik böyük şəxsiyyət kimi xalq ruhuna, ədəbiyyat və musiqisinə bağlı, müasir dünya ədəbiyyatını, musiqisini ən yüksək səviyyədə mənimsəyən, həm milli, həm də bəşəri bir yaradıcılığa malik, vətənpərvər, son dərəcə qürurlu bir gənc olaraq əbədi yaşamaq haqqını qazanıb. Ərtoğrol Cavidin simasında Azərbaycan xalqı təkcə böyük Hüseyn Cavidin gənc yaşlı övladını deyil, şairini, nasirini, dramaturqunu, folklorçusunu, musiqişünasını, bəstəkarını, rəssamını, tərcüməçisini itirib. Lakin xain düşmən xalqımızın istedadlarını fiziki cəhətdən məhv etməklə öz məqsədinə nail olduğunu sanmasın. İstər həbs, sürgün, işgəncələr, istərsə də məşəqqətli həyat qorxusu nə dahi şair Hüseyn Cavidi, nə də onun ideyalarının davamçısı Ərtoğrol Cavidi sındıra bilib. Onların adları bir xalqın hafizəsinə əbədi həkk olunub. Azərbaycan belə mətin, mübariz, vətən, xalq uğrunda canından keçən övladları ilə fəxr edir!

“Şərq qapısı” qəzeti
19.09.2019


      Yallılar ətrafdakı insanlara gözəl əhval-ruhiyyə aşılayan böyük dəyər daşıyıcılarıdır. Ümumiyyətlə, rəqslər qədimdən müxtəlif məqsədlərlə ifa edilib. Bəzi rəqslərin isə müxtəlif ayin və rituallara məxsus elementlər daşıdığının şahidi oluruq. Alovu qorumaq, yeli çağırmaq və küləyi yatırtmaq məqsədilə oynanılan və inanclarla zəngin olan bəzi yallı növləri bu baxımdan diqqəti çəkməkdədir. Bunlardan bir neçəsinin ifasına diqqət edək: Meydanda çuxur qazılır, üstü örtülür. Çuxurun sağından və solundan, yerin altından bəzi yerlər müəyyən olunur, lağımlar atılır. Çuxurda beş ocaq qalanır. Sağda və solda hər birində 10 nəfər olmaq şərti ilə yallı gedilir. Yallı qrupunun üzvləri əllərində taxtadan düzəldilmiş yelpiklə lağımların yanından keçərkən qalanmış ocaqdan qalxan alovu yelləyirlər – bir dəfə sağdan, bir dəfə soldan. Sağ tərəfdəkilər atəşi yelpiklə yellərkən soldakılar pantomim hərəkətlərlə rəqiblərinə işarə edərək oxuyurlar:

Odu at, odu tut,
Odu tut, odu at.

Sol tərəfdəkilər alovu yelpiklə yelləyərkən sağ tərəfdəkilər yallı gedərək oxuyurlar:

Odu sal, odu al,
Odu al, atəşi sal.

Yağışlı, soyuq, fırtınalı havalarda belə qruplar tez-tez yer dəyişdirir, atəşi alovlandırır, atəşin sönməsinə izin vermir və onu qoruyurlar. Ocağın çevrəsində rəqslər uzun müddət fasiləsiz davam edir. Göründüyü kimi, burada rəqs özəllikləri ilə yanaşı, oyun ünsürləri də özünə yer alıb. Oyun ünsürlərinin vəhdətindən yaranan bu yallıda yerə, göyə, oda, suya, küləyə, günəşə xitabən çağırışlar qədim türk mədəniyyəti ilə bağlı olan yallının daha erkən dönəmlərə söykəndiyini təsdiqləyir.

Naxçıvan ərazisində yayılmış yallılar müxtəlif adlarla bilinir və onların hər birinin adı hər hansı olmuş hadisə, rəvayət və əfsanələrlə əlaqəlidir. Məsələn, “Üçpəncə”, “Turacı” və sair kimi yallıların adları bəzi əfsanə və rəvayətlərdən götürülüb. “Üçpəncə” yallısının meydana gəldiyi rəvayətə diqqət edək: Qədim zamanlarda bir kəndli meşədə odun yığarkən bir ayının pəncəsinin üç barmağı üzərində gəzdiyini görür. Ayının pəncəsinin dördüncü barmağı yaralı olduğu üçün ayağını qaldıraraq hərəkət etməyə başlayır. Bu hərəkət rəqsi xatırladır. Kəndli gördüyü hərəkətlərin təsiri ilə “Üçpəncə” yallısını “kəşf edir”. Şərur rayonunun kəndlərində də “Üçpəncə” yallısı geniş yayılıb. Yaşlı nəslin nümayəndələri tərəfindən oynanılan rəqs ağır və sürətli tərzdə icra olunur.

Onu da qeyd etməliyik ki, Naxçıvanda yallılar el şənlikləri ilə yanaşı, müxtəlif mərasimlərdə də ifa edilir. Novruz bayramı zamanı Ordubad rayonunda “Xanbəzəmə” mərasimi təşkil olunur. Bu mərasimdə yallı rəqsinin icrası mütləqdir. Belə ki, burada müxtəlif yallı növləri ifa olunur, onlardan biri də yaşlı nəslin “İlanvarı” adlandırdığı yallı növüdür. “İlanvarı” yallısında bəzi oyun elementləri görünməkdədir. Oyundakı bu xüsusiyyətlərə diqqət edək: Yeddi-səkkiz gəncdən ibarət iki sıra düzülür. Hər sıradakı insanlar qollarını bir-birinin çiyinlərinə keçirərək yallıya başlayırlar. Hər qrupun başında yallıbaşı durur. O, əlində çubuq saxlayaraq oyun zamanı sırasını pozanları cəzalandırır. Bu çubuğa “vən” deyilir (Vən – qabığı ağ, sərt meşə ağacıdır). Beləcə oyun başlanır. 1-ci yallı qrupu əyilərək 2-ci yallı qrupunun hər hansı bir üzvü ilə digər üzvünün arasından keçməyə çalışır. Keçərkən qrup üzvlərinin cibinə əl ataraq pul və ya cibdə olan hər hansı bir əşyanı götürməyə çalışırlar. Sonda “oğurlanan” əşyalar ortaya qoyulur. Kimin daha bahalı əşya götürdüyü müəyyən olunur. Əşyanı götürən əşya sahibindən “Qənimo” yallısının təkbaşına ifasını tələb edir. Bu tələb yerinə yetirildikdən sonra əşya sahibinə qaytarılır, əks halda əşya ərazidə yaşayan kasıb və ehtiyacı olan kimsəyə bağışlanır. Bunlar ətrafda oyunu seyr edən tamaşaçıların gözü qarşısında icra olunur. Onu da qeyd edək ki, bu yallı kişilər tərəfindən ifa edilir. Qadınlar isə oyunu müşahidə edərək nəticənin necə olacağını izləyir, hansı yallı qrupunun qələbə çalacağını öz aralarında müzakirə edirlər.

Digər yallıya diqqət etsək, görərik ki, bu yallı növü də oyun ünsürləri ilə cilalanıb: Yenə 7-8 nəfərlik 2 qrup təşkil olunur. Qruplar bir-birilə pantomim hərəkətlərlə deyişirlər. Birinci qrupun 1-ci oyunçusu cibindən dəsmal çıxarır. Mütləq o biri qrupdan da qarşılıq olaraq dəsmal göstərilməlidir. 2-ci oyunçu, məsələn, cibindən telefon çıxararsa, o biri qrup da telefon çıxararaq qarşılıq verməlidir. Beləcə oyuna müxtəlif əşyalar əlavə olunur. Nəticədə, cibindən qarşılıq əşya çıxarmayan qrup məğlub sayılır. Bu yallıdakı hərəkətlərə, əyilib əl-ələ tutaraq rəqsetmə növünə Türkiyənin Qars vilayətində ifa olunan “Toyuqbarı” adlı yallıda da rast gəlinir. Həm də yallıda bu hərəkətlər, yəni qrup üzvlərinin əyilərək o biri qrup üzvlərinin arasından keçməsi Şumer gil lövhələr üzərinə də həkk edilib. Belə ki, tarixi eradan əvvəl 3000 ilə dayanan həmin lövhə Nineviyada tapılıb. Buradakı halay rəqsinin eyni hərəkətlərinin müasir dövrümüzdə Qars və Qars ətrafında icra edilən “Timur ağa” halay rəqsinin hərəkətləri ilə eyni olduğunu görürük.

Qədim türklərin yallıları haqqında Türkiyənin tarixçi-etnoqrafı Kazım Mirşam və müasir dövrümüzdə fəaliyyət göstərən etnoqraf Haluk Tarcan geniş bilgilər veriblər. Bu gün Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində – Lənkəranda, Biləsuvarda Şahsevənlərin ifa etdikləri yallılar hələ də yaşadılır. Ordubad rayonunun Kələki kəndinin adı ilə bağlı 11 Kələki yallısı kimi Savə aşıqları tərəfindən icra edilir. M.H.Vəliyev söyləyir ki, Şahsevənlər oğuzların ayrım tayfalarıdır. Bəzi mənbələrdə Şahsevənlərin Səfəvilər dövründən olduqları söylənilir. Şahbuz rayonunun Qışlaq, Ordubad rayonunun Ağrı kəndlərində bu tayfanın yaşadığı haqqında məlumat var. 1590-cı ilin məlumatına əsasən “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri” kitabında bu tayfanın həmin kəndlərdə yaşadığı göstərilir.

Yallının etimologiyası haqqında elmi ədəbiyyatda müxtəlif mülahizələr vardır. Mirəli Seyidova görə, yallı “al”, “uca”, “qadir”, “qüdrətli” sözlərindən yaranıb. “Qırmızı”, “al-qırmızı”, “al” sözləri Azərbaycan dilində alov, od-alov tərkibini ifadə edir. Alim bu sözün ilkin variantının “yal” olduğu qənaətinə gəlir. “Yallı” sözünün də əsası yal+od, yal+lı alov+lu, od+lu, günəş+li deməkdir. Ehtimal ki, qədim azərbaycanlılar odun, alovun şərəfinə həmin rəqsdən istifadə ediblər.

Belə ehtimal etmək olar ki, məşəl ətrafında dövrə vuran insanların mərasim prosesinə kökləndiyi məqamlarda yallı meydana gəlib. Başqa bir izaha görə, alov ətrafında dövrə vurub əl-qol hərəkətləri edən insanlar qırıq-qırıq səsləri də tələffüz edirdilər. Həmin səslər get-gedə hecalara, sonradan da sözlərə çevrildi. “Yallı” sözünün də məhz belə meydana gəldiyini güman edirik. Məsələn, yal, yal-la, yol-lu, yel-li. Bu fikirlər professor Füzuli Bayata məxsusdur.

Füzuli Bayata görə, ilk formasının alay və ya allı (buradan da halay və ya yallı) olduğu bilinən bu oyunun ən qədim qayaüstü təsvirinə Qobustanda rast gəlirik. Altayda, Baykal gölündə mərasim oyunlarını əks etdirən təsvirlər də, çox güman ki, halay və ya yallı oyunu ilə bağlıdır. Çünki bu təsvirlərdəki oynayanların düzülüşü, əl-ələ və ya qol-qola oynamaları, yarımdairə şəklində durmaları onu halayla, yallı ilə əlaqələndirməyə əsas verir. Ancaq qeyd olunmalıdır ki, alay həm də türk ordu strukturunda döyüşçü dəstəsinə verilən addır. Kişilərin oynadığı halay da qədim türklərin savaş sənətini, döyüş taktikasını əks etdirir. Burada oyunun şeir, fəlsəfə, mərasimlər, xalq təbabəti və nəhayət, hərb sənəti ilə bağlılığını da xatırlatmaq yerinə düşər. Qeyd edək ki, bir halay adam, çoxlu insan mənasında işlədilir. O halda halayın – yallının fəlsəfəsində türklərin musiqili, rəqsli döyüş məşqini əks etdirən ayin – oyun olduğu qənaətinə gəlmək olar. Belə ki, yalnız kişilərin oynadığı cəngi rəqsi, əsasən, kişilərin oynadığı çovqan, gökbörü, cirit oyunları da, əslində, bir savaş, savaşa hazırolma oyunudur. Qobustandakı qavaldaş da mahnılı rəqsin oynanılması üçün nəzərdə tutulub. Halayın məzmununun dəyişməsinə baxmayaraq, quruluşunda qədimlik qorunub. Belə ki, halayda xorla mahnı oxumaq, rəqs etmək və ritmi əl çalmaqla və yırğalanmaqla tutmaq hələ də qalmaqdadır.

Bir çox növü müxtəlif inanc və etiqadlarla bağlı olan yallılar müasir dövrümüzdə ritmik rəqs sistemini zənginləşdirən oyun elementləri ilə əhatələnərək rəqs ifaçılığında yaşayır. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, bu kütləvi rəqslər bir tərəfdən də qədim türklərin mərasim oyunları olub. Həmin oyunlar müxtəlif dövrlərdə fərqli adlar daşıyıb və daha çox məlum olanı, təbii ki, kökləri eradan əvvəlki dövrlərə qədər gedib çıxan yallılardır.

Qeyd edək ki, qədim köklərə malik milli musiqi tariximizdə özünəməxsus yeri olan yallı sənətinin doğma diyarımızda yaşadılması və təbliği istiqamətində əhəmiyyətli işlər görülür. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Şərur yallıları haqqında” 2018-ci il 24 dekabr tarixli Sərəncamı muxtar diyarımızda yallı sənətinin tədqiqi, təbliği və qorunmasına göstərilən dövlət qayğısının bariz təzahürüdür.

Həmin sərəncamın icrası ilə əlaqədar, eləcə də Milli Musiqi Günü münasibətilə ötən şənbə günü Saat Meydanı turistik istirahət mərkəzində təşkil olunmuş “Yallı” festivalı özünəməxsusluğu ilə fərqləndi.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin yüksək təşkilatçılığı ilə keçirilən festival müxtəlif yallı kollektivlərinin maraqlı və rəngarəng çıxışları ilə yadda qaldı. Festival boyu “Tənzərə”, “Xələfi”, “Köçəri”, “Baharı”, “El yallısı”, “Hoynəri”, “Üç ayaq”, “Tirməşal”, “Qənimo”, “Söylə”, “Tello” kimi yallı və digər rəqslərin mükəmməl ifası bundan sonra da bu çoxəsrlik xalq sənətinin qorunub yaşadılacağına, layiqli təbliğinə zəmanət verir.

“Şərq qapısı” qəzeti
17.09.2019


      Xalqımız zəngin və çoxşaxəli mədəniyyətə, milli dəyərlər sisteminə malik bir xalqdır. Bir neçə sözdən qurulmuş və bir neçə saniyəyə tələffüz olunan bu cümlə minillərin zəhmətinin, əziyyətinin, göz nurunun dolğunlaşmış məhsuludur. Xalqın yaşayış tərzindən, mənəvi və mədəni ehtiyacından, damarlarında axan coşqun qanından, dünyanı və özünü dərketməsindən və başqa milli xüsusiyyətlərindən ərsəyə gəlmiş mədəniyyətimiz daim inkişaf edib, dünya mədəniyyətinə misilsiz töhfələr verib.

Xalqımızın yaratdığı, orada öz məişətini, düşüncələrini, adət-ənənələrini, mənəvi və maddi dünya haqqındakı təsəvvürlərini əks etdirdiyi xalçalar milli mədəniyyətimizin ən dəyərli qollarından biridir. El sənəti olan xalçaçılıq çox qədim zamanlardan yaranıb. Naxçıvan şəhərinin yaxınlığında yerləşən Kültəpə qədim yaşayış yerində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan Neolit və Eneolit dövrlərinə aid cəhrə, Tunc dövrünə aid sadə toxuculuq dəzgahı bu sənətin qədimliyindən xəbər verir.

Tarixi mənbələrdən də göründüyü kimi, Naxçıvanın Şərur, Şahbuz və Ordubad rayonları kimi Culfa rayonunda da bu sənətlə məşğul olan qadınlarımız çox olub. Boyəhməd, Teyvaz, Xanəgah, Qazançı, Yaycı və başqa kəndlərdə hanalar qurulub, xalçalar toxunub, evlərin yaraşığı, qız-gəlinlərin cehizlikləri olub. Rayonumuzun kəndlərində toxunan xalçalarda insanların məişəti, adətləri, həyat ağacı, heyvanlar və təbiət təsvirləri öz canlı əksini tapıb. Xüsusən də yaradılış və dəvə karvanları ilə ifadə olunan əbədi həyat və həyat ağacı məfhumları o dövrdəki mifoloji dünyagörüşün nə qədər inkişaf etdiyini göstərir.

Hər ilməsində ayrı bir sənət gizlənən xalçaçılıq sənətinin yaşadılması, onun xüsusiyyətlərinin gənclərə aşılanması məqsədilə Qazançı kənd mədəniyyət evində “Xalçaçılıq” dərnəyi açılıb. Hal-hazırda orada mədəniyyət evinin işçiləri tərəfindən xalça toxunur. Qazançı kənd Mədəniyyət Evində yaradılan dərnək gələcəkdə rayonun digər kəndlərindəki klub və mədəniyyət evlərində yaradılacaq dərnəklər üçün stimul rolunu oynayır. Xüsusən də Yaycı, Boyəhməd və Teyvaz kənd­lərində bu dərnəklərin açılması nəzərdə tutulub.

Qızıl əllərin zəhmətilə sehrlənib dilə gələn ilmələr tariximiz və mədəniyyətimiz haqqında sehrli nağıllar deyir. Elə buna görə də xalça sənəti bizim milli sərvətimizdir. “Hər bir xalqın mədəni irsi onun milli sərvəti, tarixi və bu günüdür”- deyən ulu öndər Heydər Əliyev keçən əsrin 70-ci illərindən başlayaraq Azərbaycanda milli dəyərlərin qorunması və inkişaf etdirilməsi sahəsində ardıcıl tədbirlər həyata keçirib. Bu siyasi xətti uğurla davam etdirən ölkə rəhbərliyi tərəfindən görülən işlərin məntiqi nəticəsi kimi Azərbaycan xalçaları UNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irsi siyahısına daxil edilib. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 2018-ci il 15 fevral tarixli “Naxçıvan şəhərində xalça istehsalı emalatxanasının tikintisi, təchizatı və infrastrukturunun yaradılması ilə bağlı tədbirlər haqqında” Sərəncamı və Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinin daha dərindən öyrənilməsi məqsədilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 9 aprel 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə “Naxçıvan Muxtar Respublikasında xalça sənətinin qorunmasına və inkişaf etdirilməsinə dair 2018-2022-ci illər üçün Dövlət Proqramı”nın təsdiq edilməsi bu el sənətinə göstərilən qayğının bariz nümunəsidir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
08.09.2019


      5 min illik tarixi özündə yaşadan Naxçıvan bu gün dünyanın diqqət mərkəzindədir. Görkəmli pedaqoq və elm xadimi Əziz Şərif nahaq yerə Naxçıvanı ərazicə kiçik, mənəviyyatca böyük diyar adlandırmayıb. Naxçıvan dünya ədəbiyyatına Cəlil Məmmədquluzadə, Hüseyn Cavid kimi simalar bəxş edib. Naxçıvandan ta Konyayacan uzanan mənəviyyat körpüsünü inşa edən Nemətullah Naxçıvani, ulu yurdun əsrarəngiz təbiət mənzərələrini tablolara köçürən Bəhruz Kəngərli, kimya elminin inkişafında əvəzsiz xidmətləri olan görkəmli akademik Yusif Məmmədəliyev və adını sadalamadığımız onlarla şəxsiyyətlər bu ulu yurdun əvəzsiz inciləridir. Məhz şəxsiyyətlər sayəsində torpaq ülviləşir, zəngin maddi-mədəni dəyərlər xəzinəsinə sahib olur. Bu xəzinəni bir araya toplayan, hifz və nümayiş etdirənsə mədəniyyət ocaqları-muzeylərdir. Yaşı minilliklərlə ölçülən bu qədim diyarda 30 muzey və muzeytipli müəssisə fəaliyyət göstərir. Muxtar respublikanın muzeylərində xalqımızın tarixini, həyat tərzini, adət-ənənələrini özündə əks etdirən 140 mindən çox maddi-mədəniyyət nümunələri mühafizə olunaraq qorunub saxlanılır. Bu yazımız vasitəsilə, əziz oxucular, sizinlə birlikdə muxtar respublikada fəaliyyətə başlayan ilk rəsmi muzeyə - 95 yaşlı Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinə qiyabi də olsa, qısa ekskursiya edəcəyik. Xalqımızın tarixi-mədəni irsinin toplanması, qorunması, tədqiqi və təbliğindəki əhəmiyyətini nəzərə alaraq Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri avqustun 2-də Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Sərəncam imzalayıb. Həmin Sərəncamla Tədbirlər Planı təsdiq edilib. Tədbirlər planına əsasən, muzeyin tanıtım kitabı hazırlanaraq nəşr ediləcək, internet portalı yaradılacaq. Bundan əlavə, Naxçıvan Dövlət Tarix muzeyi ilə muxtar respublikanın ali, orta ixtisas təhsili və ümumtəhsil müəssisələri arasında interaktiv dərslərin keçirilməsi, Naxçıvanda muzey işinin yaranması, tarixi və fəaliyyəti ilə bağlı elmi-tədqiqat işlərinin aparılması, dərs vəsaiti və metodik materialların hazırlanması nəzərdə tutulub.

1924-cü ilin fevral ayında Naxçıvan Muxtar Respublikası təşkil olunduqdan sonra Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinin yaradılması barədə Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Soveti 30 oktyabr 1924-cü il tarixli Qərar qəbul edib. Bununla da, muxtar respublikada muzeyşünaslığın əsası qoyuldu. Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinin təşəkkülündə 1925-ci ildə Naxçıvanda yaradılan Naxçıvan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin və ziyalıların xüsusi əməyi olub. Cəmiyyətin üzvlərindən M. Mirheydərzadə, Ağa Məhəmməd (Ərbab), Lətif Hüseynzadə, Z. Seyidov (Seyid Səbri), Ə. Mirzəyev və digərləri fəal iştirak ediblər. Cəmiyyətin arxeoloqlarla birgə muxtar respublika ərazisində apardığı arxeoloji qazıntılar nəticəsində əldə etdiyi maddi-mədəniyyət nümunələri muzeyin ekspozisiyasını zamanla zənginləşdirib. Bu mədəniyyət ocağı sonrakı illərdə Naxçıvan Tarix-Ölkəşünaslıq Muzeyinə çevrilib və muzeyə Azərbaycanın ilk realist rəssamı Bəhruz Kəngərlinin adı verilib. 1967-ci ilədək muxtar respublikada yeganə muzey kimi əhaliyə xidmət göstərən bu mədəniyyət müəssisəsi 1968-ci ildən Dövlət Tarix Muzeyi kimi fəaliyyətini davam etdirir.

İlk dövrlərdə qədim diyarın tarixinə, arxeologiyasına və etnoqrafiyasına dair cəmi bir neçə yüz eksponatla fəaliyyətə başlayan muzeydə hazırda on şöbəni əhatə edən Naxçıvanın qədim və zəngin tarixi ilə bağlı 49 mindən çox eksponat qorunub saxlanılır ki, bundan 3000-ə yaxını ekspozisiya zallarında nümayiş etdirilir. Zəngin fonda malik olan Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi 1983-cü ilin iyul ayından Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin müvafiq əmri ilə tarix profilli muzeylər üçün baza müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərməklə muxtar respublikada yeni yaranan muzeylərin fondunun təşkilində və ekspozisiyasının qurulmasında da yaxından iştirak edir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin qayğısı ilə 2000 və 2007-ci illərdə muzeyin binasında əsaslı təmir-tikinti və quraşdırma işləri aparılıb. Ekspozisiya yenidən qurulub. Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2017-ci il 21 oktyabr tarixli Qərarı ilə Dövlət Tarix Muzeyinə muxtar respublika statusu verilib.

Muzey ekspozisiyası qədim dövrdən başlayaraq müasir dövrün tarixini özündə ehtiva edən eksponatlarla zəngindir.

Muzeyə qısa ekskursiya

Muzeyi ziyarət edən hər bir tamaşaçıya Naxçıvanın ən qədim insan məskənlərindən biri olduğu haqda məlumat verilir. Naxçıvan ərazisində aşkar edilən Daş və Tunc dövrünün abidələri, Gəmiqayada sərt qayalar üzərində iki minə qədər müxtəlif quruluşlu işarə və təsvirlər, öz sənətkarlığı ilə seçilən boyalı qablar mədəniyyəti, qədim şəhərsalma mədəniyyətinin izləri bu yurdun ilkin sivilizasiya beşiklərindən biri olduğunu təsdiq edir.

Qazma, Kilit, Daşqala, Ərməmməd mağaraları, I Kültəpə, Sədərək, Ovçular təpəsi, Xələc, Duzdağ, Şahtaxtı, Nəhəcir kimi yaşayış yerləri bu ərazidə Neolit dövründən etibarən məskən salmış ibtidai insanların izlərini qoruyur. Bu yaşayış məskənləri barədə məlumatlar ekspozisiyada əksini tapır. Naxçıvanda ilkin şəhər mədəniyyətinin formalaşmasına təsir göstərən amillərdən biri də Duzdağ mədəniyyətidir. Duz mədənlərinin yaxınlığından aşkar olunan daş çəkiclər, həvəndəstələr, daş alətlər, eləcə də duz istehsalında və emalında istifadə olunan digər alətlər vitrində yer alıb. Duzdağ mədəni erkən şəhər mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynamaqla yanaşı, həm də ən mühüm sağlamlıq ocaqlarından birinə çevrilib. Guşədə Fizioterapiya Mərkəzinə aid fotoşəkillər nümayiş olunur.

Naxçıvanın adı birbaşa Nuh Peyğəmbərlə bağlıdır. Nuh peyğəmbərin dövründə yer üzünü su basması nəticəsində insanlarla yanaşı heyvanlar da tələf olub. Onlardan bəziləri daşlaşaraq dövrümüzə qədər gəlib çatıb. Daşlaşmış ilbiz, dəniz kirpisi, tısbağa və üzərində balıq izləri olan daşların nümayişi tarixi fakt kimi çıxış edir.

“Ümumdünya tufanı” barədə Şumer rəvayətlərinin ilk yazılı variantına əsasən Naxçıvan dünyanın ən qədim sivilizasiya mərkəzlərindən biri hesab edilir. Nuh peyğəmbərin məzarüstü türbəsinin Naxçıvanda olması, onun gəmisinin burada quruya çıxdığını sübut edir. Bu haqda ekspozisiyada da dəyərli materiallar var.

Naxçıvanın təkrarsız mədəniyyətinə boyalı qablar mədəniyyəti də daxildir. Naxçıvanın qədim yaşayış məskənləri olan I-II Kültəpə, Oğlanqala, Şortəpə və digər yerlərdə saysız-hesabsız gil qab nümunələrinə rast gəlinib. Muzeydə Kür-Araz mədəniyyətinə aid olan gil parçaları, monoxrom və polixrom boyalı küplər nümayiş olunur.

E.ə III-I minilliklərə aid olan Əshabi-Kəhf haqqında, burada qorunan və nümayiş olunan Zəngəzur mahalının Urud kənd qəbiristanlığından gətirilən nadir kompozisiyalı məzarüstü daşlar barədə tamaşaçılara geniş məlumat verilir.

Dunya memarlıq tarixində ozunəməxsus yer tutan, əsərləri əsrlər boyu maraq dairəsində olan memarın- Əcəmi Əbubəkroglunun yaradıcılığı haqqında muzeydə geniş bilgilər əldə etmək mümkündür. Gilan, Gülüstan türbələrinin, orta əsrlərə aid memarlıq kompleksi olan Əlincəçay Xanəgahının fotoları, Qarabağlar türbəsinin maketi, həmçinin Zaviyyə mədrəsəsi, Qazançı, Aza körpüləri, XVIII-XIX əsrlərə aid memarlıq kompleksi olan Xan Sarayı, XVI-XVII əsrlərə aid olan İmamzadə kompleksi, Cümə məscidi, Naxçıvan buzxanası, Hüseyn Cavidin məqbərəsi, İsmayılxan hamamı haqqında yer alan foto və məlumatlar Naxçıvanın abidələr diyarı olduğu haqqında ilkin dolğun təəssürat yaradır.

Muzeydə nümayiş etdirilən eksponatlar vasitəsilə qüdrətli Atabəylər dövləti, həmçinin Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri haqqında məlumat verilir. Həmçinin XVIII əsrdə Azərbaycan dövlətiçiliynə mühüm töhfələr vermiş Naxçıvan xanlığı haqqında geniş bilgilər əldə etmək mümkündür. Naxçıvan xanlığına məxsus guşədə elmi ədəbiyyatlar, xanlığın görkəmli nümayəndələrinin fotoşəkilləri və xanlığa məxsus bayraqların fotosurətləri nümayiş olunur.

Naxçıvanın əlverişli təbii iqlim şəraiti ulu babalarımızın bu ərazilərdə əkinçilik, maldarlıq, sənətkarlıqla məşğul olmasına imkan yaratmışdır. XIX əsrə aid olan car-car, ağac vəl, kotan, şana əkinçilikdə istifadə olunan əsas alətlər olub. XIX əsrə aid müxtəlif növ tərəzilər: çəki, yaylı, misqal , ağırlıq, qapan, eləcə də, hamam tası, körük, nehrə, tətbiqi sənət nümunələri, misgərlik məmulatları, at yəhəri ekspozisiya zalında yer alıb.

Ekspozisiyada nümayiş etdirilən misgərlik və xalçaçılıq məmulatları hər iki sənətkarlıq növünün Naxçıvanda qədim tarixi köklərə malik olduğundan xəbər verir. Həmçinin milli geyim nümunələri və musiqi alətləri bu qədim diyarın zəngin mədəniyyətindən soraq verir.

Muzey özündə Naxçıvanın arxeologiyasını, etnoqrafiyasını, qədim dövlətçilik ənənələrini əks etdirən eksponatlarla yanaşı, maarifçiliyin, elmin, təhsilin, incəsənətin inkişafına mühüm töhfələr vermiş Məhəmməd Ağa Şahtaxtlı, Məmməd Səid Ordubadi, Məhəmməd Tağı Sidqi, Cəlil Məmmədquluzadə, Hüseyn Cavid kimi şəxsiyyətlər barədə məlumatları da özündə hifz edir.

Digər bir guşə isə Azərbaycan xalqının şərəf, mübarizə, azadlığını- AXC dövrünü təcəssüm etdirir. Müsəlman şərqində ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin fəaliyyəti haqqında məlumatı eksponatlar vasitəsilə izləmək mümkündür.

Tarixi proseslərin ardıcıllığında 1941-45-ci illəri əhatə edən eksponatlardan məlum olur ki, Naxçıvandan müharibədə 29024 nəfər iştirak edib, onlardan 15325 nəfər geri qayıtmayıb. Göstərdikləri şücaətə görə 3 nəfər “Sovet İttifaqı Qəhrəmanı”adına layiq görülüb. Rəhim Rəhimov “Şöhrət Ordeni”nin bütün dərəcələri, 80 nəfər “Lenin Ordeni”, 105 nəfər I və II dərəcəli “Vətən müharibəsi”ordeni, 315 nəfər “Qırmızı Ulduz”ordeni ilə təltif olunub.

Tariximizdə iz edən döyüşlərdən biri isə Sədərək döyüşləridir. Sədərək 1990-cı il yanvar ayının 18-dən 1993-cü il avqustun 13, 14-dək 14 dəfə xain ermənilərin güclü hücumlarına məruz qalıb. Döyüşlərdə 500-ə yaxın yaşayış evi, bir çox ictimai binalar, inzibati idarə binaları, sosial obyektlər dağıdılıb. 108 vətən oğlu şəhid olub ki, onlardan 40 nəfəri məhz Sədərək torpağının yetirmələridir.

Tariximizin qan yaddaşı olan XX əsrin əvvəllərində baş vermiş soyqırım hadisələri, 20 Yanvar faciəsi və Xocalı qoyqırımı haqqında məlumatlar fotolar və çap məhsullarında öz əksini tapıb.

Ekspozisiya zallarından biri ümummilli lider Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətini əks etdirən eksponatlarla zənginləşdirilib. 1996-1999-cu illərdə Naxçıvana səfəri zamanı və 1999-ci il oktyabrın 10-da Naxçıvan Muxtar Respublikasının 75 illik yubileyi münasibətilə keçirilən bayram şənliklərində çəkilmiş fotoşəkillər vitrində sərgilənir.

Ekspozisiya zalı Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvanın Muxtar Respublikasının müasir dövrünü əks etdirən eksponatlarla yekunlaşır. “Naxçıvan Muxtar Respublikası-95” başlıqlı sərgidə muxtar respublikanın inkişaf mərhələlərini əks etdirən statistik göstəricilər, həmçinin müasir dövrün quruculuq salnaməsi fotolar vasitəsilə nümayiş etdirilir.

95 illik tarixə malik olan Naxçıvan Dövlət Tarix muzeyi göründüyü kimi özündə 5000 illik tarixi eksponatlar vasitəsilə gələn tamaşaçılara diktə edir. Azərbaycan tarixinin mühüm və şərəfli səhifəsini təşkil edən Naxçıvan tarixi muzey vasitəsilə gələn tamaşaçılara təbliğ edilir.

Muzey turistlərin ən çox üz tutduğu ünvanlardandır

Muzey işçiləri fondun zənginləşdirilməsini də diqqət mərkəzində saxlayırlar. Son 20 ildə muzeyin fonduna 11 mindən çox yeni eksponat daxil edilib. Təkcə bu ilin yanvar-iyul aylarında muzeyə 548 yeni eksponat daxil olub. Onlardan 420-si muzey işçiləri tərəfindən toplanıb. Qalan 128-i sakinlərin şəxsi təşəbbüsü ilə muzey fonduna təqdim edilib.

Muxtar respublikanın turizm potensialı bu qədim yurd yerinə olan turist axınını ilbəil artırır. Dünya memarlığının nadir incilərindən olan Mömünə Xatın türbəsini, müqəddəs ocaq sayılan Əshabi-Kəhfi, sağlamlığın təbii ünvanı olan Duzdağ möcüzəsini, saysız-hesabsız tarixi abidələri görmək istəyi dünyanın dörd bir yanından olan turistlərin maraq dairəsindədir. Bir yurdun tarixini öyrənmək üçün ən gözəl ünvan isə tarixin saxlanc yeri olan muzeylərdir. Odur ki, Naxçıvan Dövlət Tarix muzeyi turistlərin ilk üz tutduğu ünvanlar siyahısındadır. Məlumat üçün bildirək ki, bu ilin ötən 7 ayı ərzində muzey 22 mindən çox ziyarətçi qəbul edib. Onların 4800-ə yaxını xarici turistlər olub.

Naxçıvanın ulu keçmişini və müasir dövr tarixini özündə yaşadan və nümayiş etdirən Naxçıvan Dövlət Tarix muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi ilə bağlı imzalanan sərəncam tariximizə sahiblik hissi ilə yanaşı, bu mədəniyyət məbədgahının fəaliyyətinə verilən yüksək dəyərdir. Muxtariyyətin yaşıdı olan Naxçıvan Dövlət Tarix muzeyinin qapıları hər bir tamaşaçısının üzünə açıqdır. Yetər ki, bu qapını açaq və 5 minillik tarixin sehrinə düşək.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
08.09.2019


      Hər bir xalqın maddi və mənəvi birliyini yaradan, düşüncəsini və həyat tərzini müəyyənləşdirən onun milli-mənəvi dəyərləridir. Milli-mənəvi dəyərlər xalqın mədəniyyətini, incəsənətini, tarixini, etnoqrafiyasını, kulinariyasını, davranış qaydalarını, məişətini və ümumilikdə həyatın bütün sahələrini əhatə edir. Milli-mənəvi dəyərlər həmçinin xalqın milli mənsubiyyəti, milli kimliyidir. Bu dəyərlər xalqın yaratdığı, yaşatdığı, əsrlərlə qoruyub saxladığı və məqsədəuyğun şəkildə inkişaf etdirdiyi dəyərlərdir. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev demişdir: "Milli ideologiyamızın əsas tərkib hissəsi bizim milli-mənəvi dəyərlərimizdir. Biz öz milli-mənəvi dəyərlərimizlə fəxr etməliyik. Milli-mənəvi dəyərlərimiz əsrlər boyu xalqımızın həyatında, yaşayışında, fəaliyyətində formalaşıbdır. Milli-mənəvi dəyərləri olmayan millət həqiqi millət, həqiqi xalq ola bilməz".

Xalqımızın incisi olan milli-mənəvi dəyərlər sisteminin ən geniş və ən zəngin sahələrindən biri xalq yaradıcılığıdır. Xalq yaradıcılığı öz növbəsində çox geniş, zəngin, maraqlı, məntiqli, xalqın mentalitetini müəyyənləşdirən düşüncə tərzidir. Xalq yaradıcılığının bir qolunu da uşaq folkloru, uşaq oyunları təşkil edir. Xalq yaradıcılığının bu qolu uşaqların həm hərtərəfli inkişafına və yaradıcılıq qabiliyyətlərinin formalaşmasına təsir göstərir, həm də cəmiyyət üçün təmiz vicdanlı, güclü mənəviyyata malik, zamanın yükünü öz üzərinə götürə bilən insanlar tərbiyə edir. Uşaq oyunları uşaqlara səmimiliyi, mehribanlığı, birliyi, təəssübkeşliyi, mətinliyi aşılayır. Həmçinin bu oyunlar sayəsində uşaqlar cəldliyi, çevikliyi, uzaqgörənliyi, qarşısına məqsəd qoymağı və bunun üçün mübarizə aparmağı bacarmaq qabiliyyətini qazanırlar.

Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, müasir dövrdə uşaqlarımız demək olar ki, bu oyunları oynamırlar. Bu oyunların yerini ya televiziya, ya da kompüter oyunları alıb. Bunun isə uşaqların zehni və fiziki inkişafına mənfi təsirləri olduqca çoxdur. Dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələrində belə bu məsələ diqqətdə saxlanılır, uşaqların zərərli təsirlərdən qorunması üçün müxtəlif proqramlar hazırlanır və həyata keçirilir.

Bəzən valideynlər uşaqları oyun zallarından uzaq tutmaqla, televizoru müəyyən müddətə qadağan etməklə zərərli vərdişlərdən qorumağa çalışırlar. Xüsusən də yaşından, dünyagörüşündən və marağından asılı olmayaraq özləri seçdikləri kitabları mütaliə etməyə məcbur edirlər. Bu kimi tədbirlər isə uşaqların normal bir fərd kimi böyüməsinə mənfi təsir göstərir, içinəqapanıqlı, dar dünyagörüşlü və hədəfsiz uşaqlar böyüyür.

Belə bir söz var ki, dəcəl uşağın gələcəyi parlaq olar. Əsrlərin sınağından keçib, özünü sübuta yetirən bu söz əslində yuxarıda sadaladığımız problemlərin həllinə böyük köməklik göstərə bilər. Dəcəllik deyəndə qırmağı, dağıtmağı nəzərdə tutmuruq. Bizim toxunmaq istədiyimiz məsələ bu xüsusiyyətin uşaqların xeyrinə necə istifadə eləməyi bilməyimizdir. Və bu məqamda əsas köməyimiz uşaq oyunları olur.

Xalqımızın özünəməxsus mədəniyyəti, milli dəyərləri, milli düşüncəsi, əsrlərin sınağından çıxaraq formalaşmış mentalitetimiz uşaq oyunlarının çoxşaxəli inkişafına zəmin yaradıb. Araşdırma apardıqda aydın olur ki, uşaq oyunlarından gücə dayanan, ağılla qazanılan, cəldlik, çeviklik tələb olunan, yaddaşın, iradənin, hissin, duyğuların möhkəmliyinə, təsəvvüretmə qabiliyyətlərinə, birliyə, mehribanlığa ehtiva edən oyunlarımız vardır. Diqqət edildikdə aydın olur ki, bu oyunların hamısı yarış xarakteri daşımır. Həmin oyunlar daha çox uşaqların birlikdə vaxt keçirməsi, dünyagörüşünün və təsəvvüretmə qabiliyyətlərinin artırılmasına yönəlir. Misal olaraq "Artırma", "Gəlin-bacı", "Qazlar, ördəklər", "Dəsmalaldı, qaç", "Barmaq" və başqa oyunları göstərmək olar. Bu oyunlarda qalib olmur, oyun başladığı minvalla davam edir.

Digər oyunlar isə yarış xarakteri daşıyır. Bu oyunlar uşaqların həm fiziki, həm də zehni inkişafına güclü təsir göstərir. "Gözbağlıca", "Bənövşə", "Siçan-pişik", "Yoldaş, səni kim apardı?", "Usta-şagird", "Aşıq oyunu" və s. Bu oyunlarda mübarizə, qalib gəlmək hissiyyatı daha çox olur.

Uşaq oyunları, onların xüsusiyyətləri, mahiyyətləri, uşaqların inkişafındakı təsirləri barədə çox geniş danışmaq olar. Amma əsas məsələ bizim, dövlətimizin, millətimizin gələcəyi olan uşaqları düzgün böyütməkdir. Uşaqları oyunlara cəlb etmək onların gələcəyi üçün atdığınız ən mühüm addımlardan biri olacaqdır.

Hər bir xalqın maddi və mənəvi birliyini yaradan, düşüncəsini və həyat tərzini müəyyənləşdirən onun milli-mənəvi dəyərləridir. Milli-mənəvi dəyərlər xalqın mədəniyyətini, incəsənətini, tarixini, etnoqrafiyasını, kulinariyasını, davranış qaydalarını, məişətini və ümumilikdə həyatın bütün sahələrini əhatə edir. Milli-mənəvi dəyərlər həmçinin xalqın milli mənsubiyyəti, milli kimliyidir. Bu dəyərlər xalqın yaratdığı, yaşatdığı, əsrlərlə qoruyub saxladığı və məqsədəuyğun şəkildə inkişaf etdirdiyi dəyərlərdir. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev demişdir: "Milli ideologiyamızın əsas tərkib hissəsi bizim milli-mənəvi dəyərlərimizdir. Biz öz milli-mənəvi dəyərlərimizlə fəxr etməliyik. Milli-mənəvi dəyərlərimiz əsrlər boyu xalqımızın həyatında, yaşayışında, fəaliyyətində formalaşıbdır. Milli-mənəvi dəyərləri olmayan millət həqiqi millət, həqiqi xalq ola bilməz".

Xalqımızın incisi olan milli-mənəvi dəyərlər sisteminin ən geniş və ən zəngin sahələrindən biri xalq yaradıcılığıdır. Xalq yaradıcılığı öz növbəsində çox geniş, zəngin, maraqlı, məntiqli, xalqın mentalitetini müəyyənləşdirən düşüncə tərzidir. Xalq yaradıcılığının bir qolunu da uşaq folkloru, uşaq oyunları təşkil edir. Xalq yaradıcılığının bu qolu uşaqların həm hərtərəfli inkişafına və yaradıcılıq qabiliyyətlərinin formalaşmasına təsir göstərir, həm də cəmiyyət üçün təmiz vicdanlı, güclü mənəviyyata malik, zamanın yükünü öz üzərinə götürə bilən insanlar tərbiyə edir. Uşaq oyunları uşaqlara səmimiliyi, mehribanlığı, birliyi, təəssübkeşliyi, mətinliyi aşılayır. Həmçinin bu oyunlar sayəsində uşaqlar cəldliyi, çevikliyi, uzaqgörənliyi, qarşısına məqsəd qoymağı və bunun üçün mübarizə aparmağı bacarmaq qabiliyyətini qazanırlar.

Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, müasir dövrdə uşaqlarımız demək olar ki, bu oyunları oynamırlar. Bu oyunların yerini ya televiziya, ya da kompüter oyunları alıb. Bunun isə uşaqların zehni və fiziki inkişafına mənfi təsirləri olduqca çoxdur. Dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələrində belə bu məsələ diqqətdə saxlanılır, uşaqların zərərli təsirlərdən qorunması üçün müxtəlif proqramlar hazırlanır və həyata keçirilir.

Bəzən valideynlər uşaqları oyun zallarından uzaq tutmaqla, televizoru müəyyən müddətə qadağan etməklə zərərli vərdişlərdən qorumağa çalışırlar. Xüsusən də yaşından, dünyagörüşündən və marağından asılı olmayaraq özləri seçdikləri kitabları mütaliə etməyə məcbur edirlər. Bu kimi tədbirlər isə uşaqların normal bir fərd kimi böyüməsinə mənfi təsir göstərir, içinəqapanıqlı, dar dünyagörüşlü və hədəfsiz uşaqlar böyüyür.

Belə bir söz var ki, dəcəl uşağın gələcəyi parlaq olar. Əsrlərin sınağından keçib, özünü sübuta yetirən bu söz əslində yuxarıda sadaladığımız problemlərin həllinə böyük köməklik göstərə bilər. Dəcəllik deyəndə qırmağı, dağıtmağı nəzərdə tutmuruq. Bizim toxunmaq istədiyimiz məsələ bu xüsusiyyətin uşaqların xeyrinə necə istifadə eləməyi bilməyimizdir. Və bu məqamda əsas köməyimiz uşaq oyunları olur.

Xalqımızın özünəməxsus mədəniyyəti, milli dəyərləri, milli düşüncəsi, əsrlərin sınağından çıxaraq formalaşmış mentalitetimiz uşaq oyunlarının çoxşaxəli inkişafına zəmin yaradıb. Araşdırma apardıqda aydın olur ki, uşaq oyunlarından gücə dayanan, ağılla qazanılan, cəldlik, çeviklik tələb olunan, yaddaşın, iradənin, hissin, duyğuların möhkəmliyinə, təsəvvüretmə qabiliyyətlərinə, birliyə, mehribanlığa ehtiva edən oyunlarımız vardır. Diqqət edildikdə aydın olur ki, bu oyunların hamısı yarış xarakteri daşımır. Həmin oyunlar daha çox uşaqların birlikdə vaxt keçirməsi, dünyagörüşünün və təsəvvüretmə qabiliyyətlərinin artırılmasına yönəlir. Misal olaraq "Artırma", "Gəlin-bacı", "Qazlar, ördəklər", "Dəsmalaldı, qaç", "Barmaq" və başqa oyunları göstərmək olar. Bu oyunlarda qalib olmur, oyun başladığı minvalla davam edir.

Digər oyunlar isə yarış xarakteri daşıyır. Bu oyunlar uşaqların həm fiziki, həm də zehni inkişafına güclü təsir göstərir. "Gözbağlıca", "Bənövşə", "Siçan-pişik", "Yoldaş, səni kim apardı?", "Usta-şagird", "Aşıq oyunu" və s. Bu oyunlarda mübarizə, qalib gəlmək hissiyyatı daha çox olur.

Uşaq oyunları, onların xüsusiyyətləri, mahiyyətləri, uşaqların inkişafındakı təsirləri barədə çox geniş danışmaq olar. Amma əsas məsələ bizim, dövlətimizin, millətimizin gələcəyi olan uşaqları düzgün böyütməkdir. Uşaqları oyunlara cəlb etmək onların gələcəyi üçün atdığınız ən mühüm addımlardan biri olacaqdır.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
08.09.2019


      Tariximizin öyrənilməsində, indiyə qədər açılmayan, qaranlıq məqamlara aydınlıq gətirilməsində tarixi abidələrin tədqiqi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Son illər muxtar respublikada yeni aşkar olunan və tədqiqata cəlb olunan belə abidələrdən biri də “Naxçıvantəpə” yaşayış yeridir. Artıq 2017-ci ildən ardıcıl olaraq həmin yaşayış yerində arxeoloqlar tərəfindən qazıntı işləri aparılır, keçmişimizə güzgü tutulur. 2019-cu ildə də yaşayış yerində yeni tədqiqat işləri aparılıb. Məlumat üçün deyək ki, tədqiqatların nəticəsini özündə əks etdirən yeni monoqrafiyanın da çap olunması gözlənilir.

Naxçıvançayın sol sahilində, yeni salınan körpünün yaxınlığında yerləşən abidə 2016-cı ildə tərəfimizdən aşkarlanıb. Təsərrüfat işləri görülən zaman abidə dağıdılmış, maddi-mədəniyyət qalıqları səthə çıxmışdır. 2017-ci ilin iyul ayının 10-dan AMEA-nın müxbir üzvü, AMEA Naxçıvan Bölməsi Arxeologiya şöbəsinin müdiri Vəli Baxşəliyevin rəhbərliyi ilə abidədə arxeoloji qazıntılara başlanıb. Yaşayış yerində uzunluğu 3, eni 1,5 metr ölçüdə iki şurf qoyulub, eni və uzunluğu on metr olan iki sahədə qazıntı işlərinə başlanılıb. Həmin il aparılan araşdırmalar nəticəsində məlum olub ki, Naxçıvantəpə yaşayış yeri Cənubi Qafqazın ən qədim Eneolit abidəsidir. Bu yaşayış yerində aparılan arxeoloji qazıntı işləri Eneolit dövrünün ardıcıl mərhələlərini dövrləşdirməyə imkan verir. Araşdırmalar qədim Naxçıvantəpə sakinlərinin əkinçilik və maldarlıqla məşğul olduğunu, köçmə maldarlığın mənimsənildiyini təsdiq edir. Naxçıvantəpədən aşkar olunan arxeoloji materiallar Eneolit mədəniyyətinin xüsusiyyətlərini, insanların həyat tərzini izləməyə imkan verir.

Yaşayış yerinin müxtəlif təbəqələrindən mis filizinin minerallarının tapılması qədim Naxçıvantəpə sakinlərinin ətraf aləmlə, o cümlədən, misin mineralları ilə tanış olduğunu göstərir. I Kültəpə, Uçan Ağıl, Zirincli (Sirab kəndi), Ovçular təpəsi kimi yaşayış yerlərindən mis filizinin və minerallarının tapılması Naxçıvanın Cənubi Qafqazda ən qədim metallurgiya mərkəzlərindən biri olduğunu deməyə imkan verir. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, Naxçıvanda yerləşən mis mədənləri və mis-arsen ərintisindən hazırlanmış əmək alətləri Neolit və Eneolit dövründən başlayaraq istifadə olunub. Naxçıvanın Neolit və Eneolit yaşayış yerlərində əldə edilən metal məmulatı və əmək alətləri yerli metallurgiyanın mövcud olduğunu təsdiq edən əsas faktlardan biridir.

Qeyd edək ki, indiyədək Cənubi Qafqazda məlum olmayan Erkən Eneolit mədəniyyəti məhz Kültəpə ətrafında yerləşən Naxçıvantəpə, Uzunoba və Uçan Ağıl yaşayış yerlərinin tədqiqi nəticəsində geniş tədqiq olunub. 2017-ci ildə aparılan tədqiqatların nəticəsi olaraq “Naxçıvantəpə yaşayış yerində arxeoloji tədqiqatlar” kitabı çapdan çıxıb.

Abidədə 2018-ci ildə də arxeoloji tədqiqatlar davam etdirilib. Qazıntılar nəticəsində müəyyən olunub ki, Dalmatəpə mədəniyyətinin yayılma arealı Naxçıvanı da əhatə edib, daha doğrusu, Naxçıvan bu mədəniyyətin formalaşdığı areala daxil olub. Dalmatəpə keramikasının kimyəvi analizi onun yerli istehsalın məhsulu olduğunu göstərir. 2018-ci il tədqiqatları nəticəsində Naxçıvantəpə yaşayış yerində Eneolit dövrünün erkən mərhələsinə, e.ə. V minilliyin əvvəllərinə aid tikinti qalıqları, əmək alətləri, keramika nümunələri və başlıca olaraq, Göycə və Zəngəzurdan gətirilən obsidian aşkarlanıb. Müəyyən olunub ki, həmin obsidian növləri ticarətin və iqtisadi-mədəni əlaqələrin inkişafını stimullaşdırıb, gələcəkdə şəhər mədəniyyətinin formalaşması üçün baza yaradıb. Karbon nümunələrinin analizi isə göstərir ki, Naxçıvantəpə Dalmatəpə mədəniyyətinin ən qədim abidələrindən biridir. Məlumat üçün deyək ki, aparılan arxeoloji tədqiqatların nəticəsini özündə əks etdirən “Naxçıvantəpədə 2018-ci ilin arxeoloji tədqiqatları” adlı yeni monoqrafiya da çapdan çıxıb.

Son olaraq 2019-cu il iyulun 1-dən avqust ayının 5-nə kimi Naxçıvantəpə abidəsində növbəti dəfə arxeoloji qazıntılar aparılıb. İşlər qabaqkı illərdə qazıntısına başlanmış, eni və uzunluğu 10 metr olan üç sahədə davam etdirilib. Şimal tərəfdə yerləşən birinci sahədən möhrədən hörülmüş 0.7 metr enində binanın divarları aşkarlanıb. Həmin sahədə 1.5 metrdən sonra mədəni təbəqə qurtarıb və ana süxura rast gəlinib.

Orta sahədə birinci təbəqənin üzərində bina divarları qoyulub. Altdakı təbəqədə dairəvi və yarımdairəvi qazma evlər aşkarlanıb. Otaqların içərisində ocaq yerləri vardır. Bir otağın içərisində dörd ocaq yeri aşkarlanıb. Ocaqlardan birinin kənarı bad kimi bişirilib. Ocaqlardan biri dördkünc, digərləri isə dairəvidir.

Üçüncü sahədə isə təbəqə daha qalındır və sona çatmayıb. Divarları maili formada qazılmış binaların da içərisində ocaqlar aşkarlanıb. Builki qazıntı zamanı dən daşları, obsidian nümunələri və sümük alətlər, eləcə də keramika nümunələri aşkarlanaraq götürülüb. Müəyyən olunub ki, keramikanın bəzilərini, o cümlədən, aşkar olunan bir ədəd çölmək əvvəlki formasında bərpa oluna bilər. Keramikalar Erkən və Orta Eneolit dövrünə aid hesab edilir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
08.09.2019


      Cəlil Məmmədquluzadə böyük satirik, məşhur Molla Nəsrəddin ədəbi məktəbinin banisi və ideya rəhbəri, kiçik hekayənin böyük ustadı, qüdrətli dramaturq və publisistdir. Bu il görkəmli yazıçının anadan olmasının 150 illiyi tamam olur. Bununla əlaqədar Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev 2019-cu il 17 yanvar tarixdə “Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında” Sərəncam imzalayıb, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2019-cu il 21 yanvar tarixli Sərəncamı ilə görkəmli yazıçı-publisistin yubileyinin muxtar respublikamızda da geniş qeyd olunması ilə bağlı Tədbirlər Planı təsdiq edilib. Biz də ölkə miqyasında keçirilən yubiley tədbirləri çərçivəsində maarifpərvər və vətənpərvər ədibin həyat yolu, yaradıcılığı barədə daha geniş məlumat almaq üçün filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Naxçıvan Dövlət Universitetinin dosenti İman Cəfərovla həmsöhbət olduq.

– İman müəllim, Mirzə Cəlil irsinin tədqiqatçısı kimi böyük ədibi oxucularımıza necə təqdim edərdiniz?

– Mətbuatşünas və ədəbiyyatşünaslarımız, estetik və elmi təfəkkürümüz böyük Mirzə Cəlilin kimliyi və yaradıcılığının elmi-bədii dəyəri ətrafında hələ sovetlər dönəmində düşünüb. Bunu qətiyyətlə demək olar ki, Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan ədəbiyyatı, jurnalistikası və publisistikasına imza atmış əvəzsiz şəxsiyyətlərdən biridir. Bütün bunların hər birinin arxasında son dərəcə qeyri-adiliklər vardır. Çünki Cəlil Məmmədquluzadə elə böyük ədəbi simalardandır ki, o, hər hansı bir əsəri ilə belə, müəyyən mənada, bir ilkə imza atıb. Onun yaradıcılığı ilə tənqidi realizm, Azərbaycan publisistikası, jurnalistikası və ədəbiyyatı öz yeni mərhələsinə qədəm qoyub. Amma Mirzə Cəlil həm də, sözün əsl mənasında, bizim milli təfəkkürümüzdə hadisə idi.

– Cəlil Məmmədquluzadəni dünya ədəbiyyatında kimlərlə müqayisə edərdiniz?

– Sovet dövrü ədəbiyyatında Mirzə Cəlil yaradıcılığını təhlil edən ədəbiyyatşünaslar onu daha çox rus ədəbiyyatı nümayəndələri – Qoqol, Puşkin, Jukovski, Saltıkov-Şedrin, Tolstoy yaradıcılığı ilə müqayisəyə üstünlük verirdilər. Bu böyük şəxsiyyət dünya ədəbiyyatında görkəm­li qələm sahiblərinin gördükləri işləri Azərbaycan ədəbiyyatında təkbaşına yerinə yetirib. Mən vurğulamaq istəyirəm ki, biz bu gün 100 il bundan əvvəl Mirzə Cəlilin bizə öyrətdiyi ədəbi dildə danışırıq. Bu, Mirzə Cəlilin Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərləri sırasında olan dil sahəsindəki xidmətidir. Eyni zamanda böyük ədib istədi ki, ədəbiyyat bir-iki şəxsin yox, bütöv xalqın təfəkkür formasına çevrilsin və buna da nail oldu. Ədib Sədi Şirazinin fars ədəbiyyatı qarşısındakı xidmətlərini Azərbaycan ədəbiyyatında yerinə yetirdi. Bəzən Cəlil Məmmədquluzadənin məhz məhəmmədhəsən əmilərdən, novruzəlilərdən yazmasını tənqidlə qarşılayır və millətimizi ifrat şəkildə tənqid hədəfinə çevirməkdə ittiham edirlər. Bəs Viktor Hüqonu fransızlar niyə günahlandırmırlar, o da Fransanın səfilliyindən yazırdı. Əslində, böyük Mirzə Cəlilin “Molla Nəsrəddin”i də məhz Azərbaycanın “Səfillər”idir. Bu səfillik yalnız ictimai həyatın deyil, ümumi mənada, təfəkkürün səfilliyi idi. Bu mənada, o vaxt üçün “Səfillər”in Şərq modelini də Mirzə Cəlil yaradıb. Türk ədəbiyyatında Namiq Kamal haqqında yazırlar ki, o, elə bir şəxsiyyətdir ki, türk ədəbiyyatında əsrlərlə davam edən “Gül və Bülbül” hekayəsini Vətən və millət hekayəsi şəklinə salıb və bununla da ədəbiyyatı kütləviləşdirə bilib. Azərbaycan ədəbiyyatında bu missiyanı Mirzə Cəlilin rəhbərlik etdiyi molla­nəsrəddinçilər qeyd-şərtsiz həyata keçirdilər.

Böyük ədib bu fikirdə idi ki, hansısa bir yazıçını qələmi ilə xalqına xidmət etdiyi üçün tərifləmək doğru deyil. “Qələmin müqəddəs vəzifəsi xalqın xoşbəxtliyi uğrunda mübarizə aparmaqdır, onun yolunda xidmət etməkdir. Bu ola gərək hər bir qələm sahibinin amalı” ideyası ilə yazıçı qələmə sarılıb. Kimdənsə tərif və mükafat gözləmədən öz xalqının xoşbəxtliyi yolunda qələmi ilə mübarizə aparıb.

– Bəs Cəlil Məmmədquluzadə və “Molla Nəsrəddin” jurnalının nümayəndələri dünya ədəbiyyatından kimlərə müraciət ediblər?

– Onlar fars ədəbiyyatından Hafiz, Sədi Şirazi, Ömər Xəyyam, türk ədəbiyyatından Namiq Kamal, Xalid Ziya Paşaoğlu, Mahmud Əkrəm Rəcaizadə, Abdulla Cövdət bəyin yaradıcılığına çox, Avropa ədəbiyyatından Fridrix Şiller, Jan Jak Russo, Emil Zolyanın əsərlərinə isə az hallarda müraciət ediblər. Bunun əsas səbəbi isə xalqa xidmətin yeni modellərini tədqiq və təhlil etməkdir. Böyük ədib Şərqdən ayrılıb, Qərbə kor-koranə pərəstiş edən şəxsiyyət olmayıb. O, Şərqin yaralarını, dərdlərini ürəkağrısı ilə qələmə alsa da, ondan imtina etmir. Onu düşündürən əsas məsələ Şərqin inkişaf yoluna düşməsidir. Ona görə nöqsanları dönə-dönə ­xatırladıb və onlardan xilas olmadan Yer kürəsinin bu qütbünü inkişaf etdirməyin qeyri-mümkün olduğu qənaətinə gəlib.

– Ədəbiyyatımızda məhz Mirzə Cəlilin həyata keçirdiyi missiyalar nədən ibarət olub?

– Akademik İsa Həbibbəyli yazır ki, Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan ədəbiyyatında istiqlaliyyət uğrunda mübarizənin baş sərkərdəsidir. Bu, təsadüfi deyil. İstiqlaliyyət bir xalqın Vətəninin azadlığı uğrunda mübarizəsidir. O göstərdi ki, ədəbiyyat yalnız məhəbbət mövzusundan ibarət deyil. Onun yazdıqlarının da hər biri məhəbbətdən irəli gəlirdi, amma xalqına, məmləkətinə, Vətəninə, vətəndaşına məhəbbətdən... Digər tərəfdən ədəbiyyatımızda elə terminlər var ki, onlar ancaq dahi qələm sahiblərinin adı ilə bağlıdır. Onlardan biri də “ədəbi məktəb” terminidir. Nizami, Füzuli, Vaqif, Mirzə Cəlil ədəbi məktəbi ifadəsi vardır. Mirzə Cəlil dahiliyinin daha bir göstəricisi ondan ibarətdir ki, o həm də əsasını qoyduğu jurnalın adı ilə Molla Nəsrəddin ədəbi məktəbini yaradıb. Yüzlərlə qələm sahibi də həmin məktəbin layiqli davamçısı olub. XX əsrin 30-cu illərindən “Molla Nəsrəddin ədəbi məktəbi” termini jurnalistika, publisistika və ədəbiyyatşünaslığımızda geniş yer tutur. Bu məktəb daim yeni nəsillərə dərs keçəcək məktəbdir.

Bilirik ki, “Molla Nəsrəddin” jurnalında ölməz nəzm əsərlərinin müəllifi M.Ə.Sabir olsa da, ilk satirik şeirlərin müəllifi yenə də Mirzə Cəlildir. Onun “Lisan bəlası” adlı ilk satirik şeiri “Molla Nəsrəddin”in birinci sayında dərc olunub. Bu şeirlə Cəlil Məmmədquluzadə gələcək mollanəsrəddinçi satirik şairlərə nümunə göstərib, istiqamət verib. Bu şeir Azərbaycan türkünü özünüdərkə, oyanışa, hüquqları uğrunda mübarizəyə səsləməkdədir. Mirzə Cəlilin Azərbaycan satirik poeziyasında xidməti bununla hüdudlanmır. Ədəbiyyatımızda elə satirik formalar var ki, onların da ilk və qısa nümunələrini Mirzə Cəlil yaradıb, sonra onun davamçıları bu janrlar əsasında irihəcmli əsərlər yazıblar. Maraqlı və satirik janrlardan biri olan və sonralar Ə.Qəmküsar, M.Ə.Sabir, M.S.Ordubadi yaradıcılığında rast gəlinən təxmis, çaharparə (çarparə) və digər janrlara ilk dəfə o müraciət edib. Böyük ustad fars şairi Hafizin şeirinə təxmis yazıb, özünün “Məktub” felyetonunun sonunda beşmisralıq təxmisi qələmə alıb. Satirik çarparəni isə Əbülqasim Nəbatinin şeirinə xitabən yazıb. Onun yaradıcılığında yenilik bəzən sərlövhə, abzas, misra, söz həcmindədir (“Hacıxana”, “Çuval”). Belə misallar kifayət qədər çoxdur...

– Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığında sizi cəlb edən əsas cəhətlər haqqında nə deyə bilərsiniz?

– Böyük Mirzə Cəlil yaradıcılığında hər hansı bir əsəri təhlil obyektinə çevirsək, Azərbaycan ədəbiyyatı üçün yeni olan cəhətlər görmək mümkündür. Onun 1889-cu ildə qələmə aldığı “Çay dəstgahı” əsəri ilk qələm təcrübəsi olsa da, bu əsərində belə, bir neçə ilkə imza atıbdır. Bu əsər ədəbiyyatımızda yazılmış ilk alleqorik-mənzum dramdır. Bu əsərlə mənzum dramaturgiyanın əsası qoyulur, “Kimdir günahkar?” sualına cavab axtarılır. 1894-cü ildə qələmə aldığı “Danabaş kəndinin əhvalatları” povesti özünə qədər yazılmış əsərlərdən həm də quruluşuna görə fərqlənir. Həmin əsərin əvvəlində proloq xarakterli “Bir yüngülvarı müqəddimə”, sonunda isə epiloq xarakterli “Xitamə” vardır. Bu, həmin povestin forma yeniliyidir. Elə bir əsər varmı ki, orada Azərbaycan kəndlisi Məhəmmədhəsən əminin, Azərbaycan qadını Zeynəbin, hətta Azərbaycan kəndinin katdası Xudayar bəyin həyatı bu dərəcədə mükəmməl qələmə alınsın? Bu əsər həm özünün strukturuna görə, həm də forma və məzmun, ideya baxımından tamamilə yeni bir hadisə idi.

Ədəbiyyatımızda yeni bir janrın – tragikomediyanın əsası da məhz ədibin “Ölülər” əsəri ilə qoyulub. Cümhuriyyət, Vətən və bütöv bir xalqın istiqlaliyyəti ilə bağlı mövzulara Mirzə Cəlil yaradıcılığında cavab tapa bilirik. Onun əsasını qoyduğu “Molla Nəsrəddin” jurnalı isə Azərbaycan jurnalistikası, mətbuatı tarixində ilk mətbu orqan idi ki, burada satira, karikatura, nəzm və nəsr vəhdət təşkil edir.

– Cəlil Məmmədquluzadə publisistikası barədə nə deyə bilərsiniz?

– Mətbuatda dərc edilən hər bir yazını publisistika adlandırmaq olmaz. İstər bədii olsun, istər elmi, siyasi, bütövlükdə, ən müxtəlif baxışları, prinsipləri əks etdirən publisistika ­demokratiyanın göstəricisi olmaqla yanaşı, həm də müəllifin yaradıcı təfəkkürünü cəmiyyətin inkişafına, ictimai şüura təkan verən amillər sırasına çıxarır. Bəzən sizə elə gələ bilər ki, Mirzə Cəlil hansısa ötəri hadisədən bəhs edir. Ancaq o, elə bir məsələni gündəmə gətirir ki, bu, xalqın tarixi taleyi ilə bağlı olur. XX əsrin əvvəllərində Cəlil Məmmədquluzadə ərəb əlifbasının dəyişdirilməsi istiqamətində iş aparıb. Bununla da o, xalqın inkişafına mane olan məsələlərdən birini də əlifbada görürdü. Mirzə Cəlil əsərlərinin bir neçəsi akademik İsa Həbibbəylinin redaktorluğu ilə Pakistanda urdu dilində, ərəb əlifbası ilə dərc edilib. Həmin kitablardan birində yazılır ki, ədib 100 il əvvəl yazsa da, sanki indiki cəmiyyətimizdən yazıb. Xalqda kütləvi savadsızlığın ləğv edilməsi tərəfdarı olan ədib həm də bəzi azərbaycanlıların ruslara meyilliliyini görür, ruslaşdırmanın əleyhinə çıxırdı. Bu günün özündə də soyadların sonundakı “ov”, “ova” ilə əlaqədar o, hələ XX əsrin əvvəllərində özünün “Təzə ufa (ofa-ova) xanımlarımız” adlı felyetonunu yazır. Başlıq əvvəlcə başqa mənanı versə də, əslində, burada həmin məsələyə toxunurdu. Deyərdim ki, onun publisistikasının şah əsəri 1917-ci ildə qələmə aldığı “Azərbaycan” məqaləsidir. Xalqımızı istiqlaliyyətə ruhlandıran bu məqalədəki Vətən ifadəsi vətən qardaşı, vətən oğulları anlamındadır. O, bu məqalə ilə hər bir azərbaycanlını istiqlaliyyəti uğrunda mübarizəyə səsləyir və deyirdi ki, hər bir azərbaycanlı bunu birdəfəlik dərk etməlidir ki, Azərbaycanın istiqlaliyyətindən başqa, özgə nicat yolumuz yoxdur. Biz bu dərsi keçərək öz müstəqilliyimizə qovuşa bildik. Ona görə də Cəlil Məmmədquluzadə müstəqillik uğrunda mübarizənin ön cəbhələrində dayanmaqdadır, – deyəndə də səhv etmirik.

Mən xüsusi vurğulamaq istəyirəm ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2017-ci il 28 avqust tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Oxunması zəruri olan kitabların Siyahısı”na Cəlil Məmmədquluzadənin hekayələrinin də salınması bizə bir daha göstərir ki, gənc nəsillər onun əsərlərinə yenidən müraciət etməli, həmin əsərlərdəki qayəni, amalı, məramı, məqsədi yenidən öyrənməli və bütün bunları özlərindən sonrakı nəsillərə çatdırmaqda iş aparmalıdırlar.

Bu işdə ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevin “Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında”, eyni zamanda Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun yubileylə bağlı “Tədbirlər Planı”nın təsdiq edilməsi ilə əlaqədar sərəncamları da çox mühüm rol oynamaqdadır. Hər iki dövlət sənədi böyük ədibə xüsusi ehtiramın ifadəsi olmaqla yanaşı, həm də Cəlil Məmmədquluzadə irsinə göstərilən böyük diqqət və qayğının bariz nümunəsidir. Sözügedən sərəncamlara əsasən həyata keçirilən tədbirlər böyük ədibin zəngin ədəbi-mədəni irsinin yenidən öyrənilməsi və təbliğində mühüm rol oynamaqla, onun irsinə olan yeni yanaşmaları da ortaya çıxaracaqdır. Mən deyərdim ki, Cəlil Məmmədquluzadə irsi hər dövr üçün aktualdır, dəyərlidir, onun əsasını qoyduğu zəngin yaradıcılıq ənənələri isə ölməzdir.

– Müsahibə üçün çox sağ olun!

Güntac ŞAHMƏMMƏDLİ
“Şərq qapısı” qəzeti
31.08.2019


      Naxçıvandakı arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış qədim musiqi alətləri sübut edir ki, Azərbaycan musiqisi çox zəngin bir tarixə malikdir. Həmin alətlər haqqında məlumata Azərbaycan şairlərinin əsərlərində də rast gəlirik.

Nizami Gəncəvinin məşhur “Xəmsə”sində musiqi yaradıcılığının ayrı-ayrı janrları, müxtəlif çalğı alətləri və ifaçılıq sənəti haqqında maraqlı fikirlər vardır. Onun poemalarında Azərbaycanda geniş yayılmış 30-dan artıq musiqi alətinin adı çəkilir. Bunların arasında saz, cəngi, rübab, ərqanun, ney, şeypur, zurna, təbil, nağara və başqa çalğı alətləri vardır. Məhəmməd Füzuli də öz əsərlərində ney, saz, dəf, şur, ərəs kimi çalğı alətlərinin adını çəkir və onları təsvir edir. Qədim mənbələrdə adına təsadüf etdiyimiz bu musiqi alətlərinin bəziləri tarixin keşməkeşlərində unudulsa da, əksəriyyəti günümüzə qədər gəlib çatıb.

Adətən, qədim musiqi alətlərinin hazırlanmasından, təmirindən söhbət düşəndə ağlımıza ilk olaraq yaşlı insanlar gəlir. Ancaq bu gün Şərur rayonunun Ələkli kənd sakini 28 yaşlı Rəşad Həsənli də 14 ildir ki, bu işlə məşğuldur. O, tarixlərin sınağından keçərək cilalana-cilalana zəmanəmizə qədər gəlib çıxan qədim musiqi alətlərimizə yeni həyat bəxş edir. Rəşad Naxçıvan Musiqi Kollecinin məzunudur. Artıq beş ildir ki, Ələkli kənd musiqi məktəbində tar dərsi deyir. Onun dedikləri:

– Bu sənətə marağım hələ məktəb illərindən var idi. Elə buna görə də təhsilimi musiqi kollecində davam etdirməyə qərar verdim. Tarla tanış olduqdan, onun sirlərini öyrəndikdən sonra bu musiqi alətini təmir etməyi də öyrənmək qərarına gəldim. Bakı şəhərinə yollandım. Orada bu sənətlə məşğul olan yaşlı bir usta tapdım. Bir neçə ay ondan dərslər aldım. Bu gün çox sevinirəm ki, əsrlərin sınağından keçərək bizə ərməğan qalmış bu dəyərli sərvətləri, tarixi kimliyimizi özündə yaşadan qədim musiqi alətlərini təmir etməklə kifayətlənməyib onları hazır­lamağı da bacarıram.

Rəşad onu da bildirir ki, Azərbaycan muğamlarını tar və kamançasız təsəvvür etmək mümkün deyil. Tar Azərbaycan simli musiqi alətləri arasında texniki, dinamik imkanlarına görə ən mükəmməl və ən təkmil çalğı alətidir. Ölkəmizdə köklü ənənələrə söykənən bu musiqi alətinin adı gələndə böyük sənətkarlar göz önündə canlanır.

Müsahibim onu da deyir ki, bu vaxta qədər tarın vahid, yəni müəyyənləşdirilmiş ölçüləri mövcud olmayıb. O, tarın hazırlanma prosesindən danışır və bildirir ki, əvvəlcə tut ağacının kötüyü kvadrat şəklində kəsilir, 1-2 il otaq temperaturunda qurudulur. Bu tut gündəyən yerdə bitsə, daha yaxşı olar. Çünki suya yaxın yerdə bitən tut ağacından yaxşı tar düzəltmək olmaz. Kvadrat forma nümunə üzərində xətlənir və çanaq formasına gətirilir. İç və çöl hissəsi yonulduqdan sonra çanağa qol, qola isə kəllə hissəsi birləşdirilir. Kəllə hissəsində aşıq yerləri açılır və aşıqlar burada yerləşdirilir. Qolun üstünə 22 ədəd not pərdəsi dolanır, zəng sim xərəkləri yerləşdirilir. Sonuncu mərhələdə çanaq üzərinə pərdə çəkilir, simlənir və hazır olur.

Qeyd edək ki, Azərbaycan tar ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-maddi mədəni irsinin Reprezentativ siyahısına daxil edilib.

Müsahibim saz haqqında da danışır. Deyir ki, müasir sazların əsas hissələri qart tut ağacından, qol və aşıqlar isə cəviz ağacından hazırlanır.

Onu da bildirək ki, Rəşadın bacarığı təkcə tar və saz düzəltməklə bitmir, o, milli musiqi alətlərimiz olan kamança, qaval hazırlamaqla bərabər, nadir sənətkarlıq sahələrindən biri olan sədəfkarlıqla da məşğuldur.

Həmsöhbətim deyir ki, sədəf göyqurşağı rənglərini özündə əks etdirən diqqətçəkən, dənizdə və torpaqda tapıla bilən nadir daşlardan biridir. Sadəlik, lütf, bərəkət, uzunömürlülük, cəsarət və qüdrəti təmsil edir. Sədəfin şəfaverici xüsusiyyətə malik olmasına da inananlar çoxdur. Qədimdən bəri insanlar zərgərlik və zinət əşyalarında sədəfi seçiblər. İncə naxışların emalında mozaik, sıva, örtük, mastik kimi üsullar istifadə edilir. Sədəf geometrik formalı bəzəkli və yaxud yapışdırılmış sahəyə tətbiq olunur. Bu qiymətli daşdan gözəl bir sənət əsəri yaratmaq üçün onun müəyyən bir qalınlığı olmalıdır. Dəniz və ya okeanlardan çıxarılan yumşakçalar xüsusi plitələrə bölünür və sonra tətbiq olunacaq sahəyə uyğun formalaşdırılır.

Hazırda “Çiçəklənən Naxçıvan” kompozisiyasının üzərində işləyən Rəşad onu da diqqətimizə çatdırır ki, muxtar respublikamızda milli dəyərlərimizə, sənətə və sənətkara verilən yüksək qiymət onu bu sahədə daha səylə çalışmağa ruhlandırır. O, göstərilən diqqət və qayğıya görə dövlətimizə minnətdarlığını bildirir.

Sonda onu da qeyd edək ki, Rəşad Naxçıvanda keçirilən “Yaradıcı gənclər festivalı”nda da öz əl işləri ilə iştirak edib. Həmin sənət nümunələri maraqla qarşılanıb.

“Şərq qapısı” qəzeti
30.08.2019


      Naxçıvan torpağının yetirməsi, görkəmli rəssam İbrahim Səfiyev (1898-1983) XX əsr Türkiyə rəssamlıq sənətinin ən böyük nümayəndəsi olub. 10 mindən artıq rəsm əsərinin müəllifi İbrahim Səfiyev müasir türk təsviri sənətində ən məhsuldar fırça ustası kimi tanınıb. Türkiyə rəssamlığında özünün yaradıcılıq məktəbi, fırça ustalarının öncülü olmuş bu böyük sənətkar ilk rəsm əsərlərini Azərbaycanda, Naxçıvan torpağında yaradıb. Belə ki, hələ 1913-cü ildə çəkdiyi “Araz balıqçıları” və bir az sonra meydana çıxan “Köç” əsərləri onun gələcəyin böyük rəssamı olacağından xəbər verirdi. Türkiyədə İbrahim Səfiyev haqqında nəşr olunan kitabda əksini tapan bir müsahibədə bu sənət korifeyi həmin məsələyə də toxunub, XX əsrin yetmişinci illərini – keçmiş günləri xatırlayaraq bildirib: “Qafqazda incəsənətə qarşı böyük maraq vardı. Qızlar rəngbərəng xalçalarda arzularını, diləklərini naxışlara çevirərkən oğlanlar həsir, ağacoyma kimi el sənətkarlığı ilə məşğul olardılar. Bütün bu gözəlliklər addım-addım məni rəssamlığa yönəltdi. Ətrafımdakı akademiya məzunları, müəllimlərim məni dəstəkləyir, gələcəkdə yaxşı bir rəssam olacağımı söyləyirdilər. Mən isə rus rəssamı Repinin əsərlərini bəyənir, gələcəkdə onun kimi bir rəssam olmağı çox istəyirdim”.

İbrahim Səfiyev realist rəssamdır və ömrünün sonuna kimi yaradıcılıq ənənəsinə sadiq qalıb. Sənət fədaisinin əsərləri onu əhatə edən və real olan əşya və hadisələrin təsvirindən ibarətdir. O, mücərrəd mövzulara, demək olar ki, müraciət etməyib. Rəssam realist üsluba üstünlük verməsini belə izah edib: “Mənim sənət anlayışım rəssamlıqda gözəllik axtarmaq və gözəllik yaratmaqdan ibarətdir. Mən gözəlliyi bəyənirəmsə, başqasına da bunu bəyəndirməyə çalışıram. Sənət xalqa bağlı olmalıdır, insanların anlayacağı şəkildə yaradılmalıdır. Mən rəssamlıqda gerçəkçiyəm, portağal çəkirəmsə, yuvarlaq çəkirəm, amma modernist onu künclü-bucaqlı çəkir”.

Sənətşünas Süleyman Arısoyun “Türk kültürü” jurnalında çap olunmuş “Sənətkar rəssam İbrahim Səfi” adlı məqaləsində qeyd edir: “İbrahim Səfi yaradıcılıq aləminə gəldiyi ilk günlərdən indiyə kimi realizmə sadiqdir. O, öz yaradıcılıq təcrübəsində dünya incəsənətinin ən mütərəqqi ənənələrini davam etdirir”.

İbrahim Səfiyev ensiklopedik yaradıcılığa malik rəssam olub. O, əsərlərini müxtəlif janrlarda – natürmort, portret, mənzərə və kompozisiya janrlarında yaradıb. Onun yaratdığı portret qalereyasına yüzlərlə simalar daxildir. Ən dəyərli portretlərindən biri olan “Atatürkün portreti” onun yaradıcılığının şah əsərlərindəndir. Rəssam müxtəlif illərdə Türk dünyasının lideri Mustafa Kamal Atatürkün portretini böyük sənətkarlıqla əbədiləşdirib. O, ilk dəfə 1925-ci ildə bu mövzuya müraciət edib, XX əsrin 60-70-ci illərində “Atatürkün Samsuna çıxışı” və 1975-ci ildə çəkdiyi “Atatürk” əsərləri ilə cümhuriyyət qurucusunun parlaq obrazını yaradıb.

İbrahim Səfiyevin Türkiyə mövzusuna və xarici ölkələrə həsr etdiyi əsərləri onun yaradıcılığında üstünlük təşkil edir. “Qara dəniz sahilləri”, “Topxana meydanı”, “Ankara Maltəpədən”, “Caddəbostan”, “İzmirdə sərgi köşəsi”, “Ankaralının portreti”, “Maranqoz Hüseyin”, “Ankara qalası”, “Boğazda 1935-ci ilin buz axını”, “Qaladan Ankara”, “Konkord meydanı Paris” kimi tablolar bu qəbildəndir.

Görkəmli sənətkar həm müxtəlif sərgilərdə iştirak edib, həm də özünün 100 fərdi sərgisini reallaşdırıb. O, 1955-ci ildən sonra xarici ölkələrdə sərgi açmağa başlayıb. İbrahim Səfiyev Almaniya, Amerika Birləşmiş Ştatları, Böyük Britaniya, Rusiya, Fransa, Yunanıstan və digər ölkə­lərdə yaradıcılıq ezamiyyətində olub, bu ölkələrə aid təsirli, yaddaqalan tablolar yaradıb. Bir faktı qeyd edək ki, onun tək Fransanın ən böyük ikinci şəhəri olan Marseldə səkkiz fərdi sərgisi açılıb. O, Almaniyanın əhalisinin sayına görə üçüncü şəhəri olan Münhenə aid “Münhendə bir qış mənzərəsi”, “Münhendə axşam”, “Almaniyada Tolsi qəsəbəsi”, “Münhendə Hakker Kaller qarşısında” kimi mənzərələri də kətan üzərinə köçürüb. Qeyd edək ki, rəssam ömrünün iki ilini Münhendə yaşamış və həmin əsərlər də onun yaradıcılığının Münhen dövrünə aiddir. O da vurğulanmalıdır ki, beynəlxalq aləmdə nüfuz qazanması avropalı gənc rəssamlarda da ondan dərs almaq istəyi oyadıb. Təsadüfi deyildir ki, tanınmış ingilis rəssamı Conson Baker İbrahim Səfiyevin yetirməsi olub.

Ömrünün sonuna kimi ancaq yaradıcılıqla məşğul olan görkəmli rəssam XX əsr Türkiyə incəsənəti tarixinə adını qızıl hərflərlə yazdıran azərbaycanlıdır. Ölümündən 35 il keçməsinə baxmayaraq, Türkiyədə onun zəngin yaradıcılığına diqqət azalmayıb. Sakarya Universitetinin müəllimi Rumeysa İşıq Yayla görkəmli rəssamın bədii irsini tədqiq edib, “İbrahim Səfi yaradıcılığında Şərq mövzusu” adlı dissertasiya işi yazaraq böyük fırça ustasının əsərlərində Şərq mədəniyyətinin ifadə vasitələrini, xüsusiyyətlərini dərindən araşdırıb.

Ancaq bunlara baxmayaraq, dünya şöhrətli bu görkəmli rəssamın irsi çox az öyrənilib, onunla əlaqədar cəmi üç kitab, bir kataloq işıq üzü görüb. Bu kitablardan birini dostu professor Ənvər Tali Çətin 1990-cı ildə İstanbulda öz vəsaiti ilə nəşr etdirib. “İbrahim Səfi” adlı bu irihəcmli kitabda böyük rəssam haqqında araşdırmalar, müsahibələr, xatirələr öz əksini tapıb. Ənvər Tali adını çəkdiyimiz kitabda belə yazır: “İbrahim Səfi 1960-cı ildən əvvəlki İstanbulun taxta evlərinin, baqqal dükanlarının, kiçik məscidlərinin, çeşmələrin bəzədiyi məhəllələri, tarixi dəyərlə gördüyü hər küçəsini yorulmadan dolaşıb, bu gün tarix olan gözəllikləri təsvir edib. Xəyali şəhər İstanbulun sehrli görünüşünü rəngləri ilə canlandırıb, İstanbul şeirini tablolarına yazıb. Bu tablolar bir araya gətirilərsə, bir İstanbul albomu meydana gələr. Böyük sənətkar Mərmərənin gözləri qamaşdıran günəşli, məhtablı görünüşlərini, Boğaziçinin könüllərə səslənən sehrli gözəlliklərini, Xəlicin, Qalata körpüsünün, İstanbul meydanlarının, camilərinin qəlboxşayan zənginliyini, canlılığını böyük sevgi ilə kətan üzərinə köçürmüşdür”.

Həqiqətən də, İstanbul mövzusu böyük sənətkarın yaradıcılığında önəmli yer tuturdu. O, uzun illər boyu yaşadığı bu şəhəri təkcə olduğu kimi təsvir etməklə kifayətlənməyib, həm də xəyal gücünü də hərəkətə gətirərək Şərq koloritini müasir bir üslub içərisində bu günün gözü ilə ifadə etməyə nail olub. Zamanın təqdim etdiyi bu keyfiyyətləri qiymətləndirən rəssam yaxın keçmişin sosial dəyişiklikləri arasında tarixləşən və ya qədim mədəniyyətə şahidlik edən səhnələri real boyalarla tamaşaçısına çatdırıb.

İbrahim Səfiyevin dostlarından, tədqiqatçılarından biri də Naci Tərzidir. Bu fırça ustası İbrahim Səfiyev sənətinin çoxsaylı pərəstişkarlarından olub. O yazırdı: “İbrahim Səfi Türkiyəyə rəng anlayışını gətirmiş sənətkardır. Türk rəssamları rəngin nə olduğunu ondan sonra dərk etməyə başladılar. Mən indiyə qədər onun kimi alicənab, sənətinə aşiq olan bir adam görmə­mişəm. Türk rəsm sənəti İbrahim Səfidən çox şey öyrəndi”.

Daha sonra Naci Tərzi sənətkarın ömrü boyu vətən həsrəti çəkdiyini müşahidə etdiyini göstərərək yazır: “İbrahim Səfi daim doğulub böyüdüyü yerlərin xiffətini çəkirdi. Bunu hiss etdirməməyə çalışsa da, mən daim gözlərindəki nisgildən sezirdim. Məncə, İbrahim Səfi bu dünyadan gözləri açıq getdi, çünki 20 yaşında tərk etdiyi doğma yurdunu görə bilmədi”.

Başqa bir mənbədə də bu fikri təsdiq edən faktlara rast gəlirik. Belə ki, akademik Rasim Əfəndiyev 1970-ci illərdə Türkiyəyə səfərə gedibmiş. İstanbulda İbrahim Səfiyev ilə görüş ona böyük təsir bağışlayıb. O, tanınmış fırça ustası ilə görüşünü, evində qonaq olmasını belə təsvir edib: “Vaxtımız az olduğundan İbrahim Səfi nəfəsini dərmədən danışır və mənə suallar verirdi. O, çox şeylərlə maraqlanırdı. Tez-tez qəhərlənirdi, elə hey: “Darıxıram, onun üçün darıxıram. Bircə dəfə hüsnünü görə bilsə idim, rahat ölərdim”, – deyirdi. Mən dözməyib ondan soruşdum: İbrahim bəy, kimin xiffətini çəkirsiniz? Bu zaman o, əllərini bərk-bərk sıxdığı başından aralayıb arxasındakı divara, oradan asılmış tabloya tuşladı və dedi: “Onun üçün, onun üçün”. Divardakı rəsmə yalnız indi diqqət yetirdim, bayaqdan ev bir az qaranlıq olduğu üçün fikir verməmişdim. Bu, İbrahim Səfinin qürbətdə çəkdiyi “Haçadağ” əsəri idi”.

Görkəmli rəssamın fırçasının hər telinə hopan Vətən və yurd sevgisi, sonsuz həsrət, genetik yaddaş onun əsərlərinin hər birinə doğma Naxçıvanın bir parçasını həkk edib.

Sovet Azərbaycanında İbrahim Səfiyevin yaradıcılığından, demək olar ki, bəhs olunmayıb. Müstəqillik illərində bu rəssam haqqında mətbuatda bəzi yazılar çap edilsə də, geniş ictimaiyyət onun varlığından, əsasən, xəbərsiz olub. Azərbaycan muzeylərində İbrahim Səfiyevin cəmi 11 əsəri mövcuddur.

Digər milli dəyərlərimiz, mədəni irsimiz kimi dünya şöhrətli rəssam İbrahim Səfiyevin şəxsiyyətinə, yaradıcılığına da dəyər verən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun 2018-ci il 17 oktyabr tarixdə “Görkəmli rəssam İbrahim Səfiyevin 120 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” imzaladığı Sərəncam bu sahədə böyük mədəni və ictimai-siyasi əhəmiyyətli hadisə oldu. Sərəncamda göstərildiyi kimi, İbrahim Səfiyevin şəxsiyyəti və yaradıcılığının tədqiqi bütünlükdə hər bir vətəndaş, xüsusilə rəssamlarımız üçün vacibdir. Azərbaycanı xarici ölkələrdə öz yaradıcılıq fəaliyyəti ilə layiqincə təmsil edən rəssam bu gün həyatda olmasa da, onun yaratdıqları öz sənət dəyərini saxlamaqdadır. Adıçəkilən sərəncamın işığında Naxçıvan Rəssamlar Birliyinin Bəhruz Kəngərli adına Sərgi Salonunda böyük sənətkarın 54 əsəri nümayiş etdirilib, mətbuatda İbrahim Səfiyev yaradıcılığı ilə bağlı maraqlı məqalələr nəşr olunub, Bakıda Atatürk Mərkəzində görkəmli fırça ustası İbrahim Səfiyevin yaradıcılığına həsr edilmiş elmi-praktik konfrans keçirilib. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar rəssamı Ülviyyə Həmzəyeva görkəmli sənətkarın həyat və fəaliyyətinin, sənət irsinin elmi tədqiqi ilə məşğuldur.

Muxtar respublikamızda görkəmli rəssamın irsinə dövlət tərəfindən diqqət və qayğı göstərilməsi bir ziyalı kimi bizi çox sevindirir. Heç şübhəsiz ki, sərəncamın icrası istiqamətində görülən işlər dünya şöhrəti qazanmış, Türk dünyasının tanınmış naxçıvanlı rəssamı İbrahim Səfiyevin həyat və yaradıcılığının daha geniş şəkildə tədqiqinə, ictimaiyyətə, sənətsevərlərə təqdim olunmasına şərait yaradacaq, müasir gəncliyə, gələcək nəsillərə layiqincə tanıdılmasına imkan verəcək.

“Şərq qapısı” qəzeti
30.08.2019


      Səyahət etmək hər fəsildə gözəldir, xüsusilə də yayda. Bu fəsildə insanlar səyahət üçün havası təmiz, sərin, yaşıllıq və ağacların bol olduğu, həm də yaxşıca gəzib tanıya biləcəkləri yer axtarırlar. Deyərdim ki, bu məkan çox uzaqda deyil. Dünyanın istənilən nöqtəsindən gözəl Naxçıvanımıza gəlib onun səfalı bölgələrində dincələ bilərsiniz. Bu qədim diyar başdan-başa bir cənnətdir. Yolları abad, təhlükəsiz, insanları mehriban, qonaqpərvər, gəzməyə isə kifayət qədər tarixi yerlər, mədəniyyət müəssisələri vardır. Haqqında söhbət açacağım bölgə isə meyvələri, limonu, qayğanağı ilə məşhur, qədim tariximizin izlərini özündə yaşadan, “Azərbaycanın incisi” adlandırılan Ordubad rayonudur. Fərqli təbiəti, iqlimi, abidələri, milli-memarlıq nümunələri ilə tanınan bu bölgə indi də öz qədimliyini qoruyub saxlayır. Buraya ayaq basan ­insanları da ilk baxışda məhz bu xüsusiyyət cəlb edir.

Naxçıvan şəhərindən, təqribən, 80 kilometr aralıda yerləşən Ordubad şəhərinə və ətrafındakı kəndlərə mütəmadi işləyən avtobuslar sizi görməyə tələsdiyiniz məkana daha tez çatdıracaq. Landşaft gözəllikləri Naxçıvan şəhərinin çıxışından başlayıb yolboyu sizi darıxmağa qoymayacaq. Zəngəzur silsiləsinin fonunda dərin təəssürat yaradan əzəmətli Haçadağ gözünüzü, Culfa şəhərinə yaxınlaşdıqca Araz çayı mənzərəsini seyr etmək isə könlünüzü oxşayacaq. Ordubad şəhərini şimal və şimal-şərq tərəfdən əhatə edən sərt sıldırımlı dağların mənzərəsi sizi uzaq düşüncələrə qərq edəcək. Bir qolu Ordubadın kəndlərinə, bir qolu Dəstə kəndinə, digər bir qolu isə Ordubada gedən “Dəstəbaşı” deyilən yerə çatdığınızda artıq rayona az bir məsafə qaldığını hiss edəcəksiniz. Özünəməxsus havası ilə seçilən bu rayona daxil olarkən marağı cəlb edən ilk gözəllik Bəlkə və Bərəkə dağlarının görüntüsü olacaq. Bu qeyri-adi şəhərin mərkəzinə doğru irəlilədikcə burada müasirliyin və tarixi gözəlliyin sehrinə qapılacaq, istənilən nöqtədə dayandıqda hansısa bir mənzərəni seyr edə biləcəksiniz. Tarixi binalar, muzeylər, nəhəng Ordubad çinarları, qədim meydanlar – bütün bunlar sizi şəhərlə tanışlığa səsləyəcək. Ordubadı səciyyələndirən Sərşəhər (Şəşəri), Ambaras, Mingis, Kürdatal (mərkəz), Üçtürləngə kimi qədim məhəllələri tanıyacaq, hər məhəllənin meydanı, məscidi, çeşməsi sizdə yeni təəssürat yaradacaq. Hər baxımdan görməli yerləri gəzdikcə heç bir yerdə rast gəlməyəcəyiniz memarlıq üslubu, xüsusi cizgiləri ilə seçilən və əhalinin adət-ənənələrini özündə əks etdirən, planı rəngarəng və özünəməxsus olan yaşayış evləri, materialı cəviz və digər meyvə ağaclarından olan “taqqılbab” və “zəncirbab” qapılar, qədim şəbəkə sənətinin izlərini özündə yaşadan məscidlər, yaşı min illərlə ölçülən, tarixə şahidlik edən çinarlar şəhəri tanımaq marağınızı daha da artıracaq. Füsunkar təbiət möcüzəsi, ilin dörd fəslinin birləşdiyi Göygöl burada dincəlmək istəyənlərə xüsusi zövq verəcək.

Mənbəyi qar sularından mayalanan buz kimi sərin çeşmələr, kəhrizlər, təmiz dağ havası, bol məhsullu meyvə bağları, qədim Şərq üslubunda tikilmiş memarlıq abidələri, zəhmətkeş insanları, istedadlı ziyalıları, qonaqpərvər, safürəkli, təmiz məhəbbətli əhalisi olan Ordubad tarixən bura gəlib-gedən səyyahları, qonaqları da valeh edib. XX əsrin əvvəllərində bölgəni ziyarət etmiş səyyah Nefodov yazmışdı: “Ordubad öz daş-qaşı ilə parıldayan qənirsiz gözələ bənzəyir. Ordubad çinarları təbiət tamaşası, el yaraşığıdır. Bu yurdun çinarları da torpağı kimi qədimdir”.

Ordubadın təmiz havası, suyu, təbiəti, tarixi, mədəniyyəti, yerli əhalisinin adət-ənənələri, milli mətbəx nümunələri ilə tanışlığa həvəslənəcəksiniz. Əgər bu yurda ayaq basmışsınızsa, Ordubad limonu ilə verilən çayın dadına mütləq baxacaqsınız. Ölkəmizdən kənarda da adla tanınan bu limon bölgənin zəngin və füsunkar təbiətinin məhsuludur. Rayonun kəndlərinin hansı birində qonaq olsanız, yerli mürəbbələrlə birlikdə qonaq edilən samovar çayının dadına bir də baxmaq istəyəcəksiniz. Şəhərin mərkəzi meydanında, Cümə məscidinin sağında yerləşən çayxana isə nəinki bölgə sakinlərinin, eləcə də bura gələn qonaqların əsl istirahət məkanıdır. Yaşı əsrlərə bərabər olan çinarların kölgəsi bu istirahəti daha da mənalı edəcək.

İqliminə görə ilin bütün fəsillərində gözəl olan Ordubadın cəlbedici xüsusiyyətlərindən biri də vaxtilə ipəkçilik və ticarət mərkəzi kimi məşhur olmasıdır. Tarixi mənbələrə əsasən Naxçıvan və Kirandan sonra üçüncü şəhər sayılan Ordubad XIII əsrdən başlayaraq Azərbaycanın 260 tümən illik hasilatının toplandığı 21 iri şəhəri sırasına daxil olub.

Ordubad həm də Şərqin qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi tanınıb. İndi də öz tarixini və dünya mədəniyyətinə bəxş etdiyi töhfələri ləyaqətlə qoruyub nəsillərdən-nəsillərə ötürür. Heç təsadüfi deyil ki, Ordubad tarixi şəhər kimi 24 oktyabr 2001-ci ildə UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı olan Maddi-Mədəni İrsin İlkin Siyahısına daxil edilib.

Onu da deyək ki, insanların diqqətini cəlb edən, dünyanın müqəddəs panteonlarından sayılan, dəniz səviyyəsindən 3900 metrdən də artıq hündürlükdə yerləşən Qapıcıq dağının ətəyində fantastik görünüşü ilə insanı heyrətə gətirən Gəmiqaya abidəsi burada yerləşir. Tivi və Nəsirvaz kəndlərindən şimal-şərqdə möcüzəli biçimdə yaranmış bu abidə haqqında ulu öndər Heydər Əliyev demişdir: “O, təkcə təbiətin böyük bir abidəsi olmayıb, eyni zamanda min illərlə insan yaradıcılığının məhsuludur”.

Sərt və sıldırım qayaların üzərində cızılmış insan və müxtəlif heyvan rəsmləri, yay-oxla keçi ovlanması səhnəsi, piktoqrafik xarakterli rəmzi işarələr və səma cisimləri ilə əlaqədar daş üzərində qazılmış təsvirlər ciddi maraq doğurmaqla qədim türk xalqlarının totemlərlə bağlı inanclarını, həyat və məişət tərzini, mədəni inkişaf yollarını hərtərəfli izləməyə imkan verir. Ordubadın yaşayış məntəqələrindən olan Sabirkənd, Plovdağ və Xaraba Gilan ərazilərində eramızdan əvvəl II-I minilliklərə aid mədəniyyət qalıqları ilə zəngin olan yaşayış yerləri və nekropollar da görənləri təəccübləndirir.

Qiymətli su mənbəyi olan kəhrizlər də buranın qədim tarixindən soraq verir. Başqa bölgələrdən fərqli olaraq yeraltı tunellər şəklində tikilən kəhrizlərin bir çoxu qırxpilləlidir.

Qədim tarixi və arxeoloji abidələri bura gələn qonaqlarda rayon haqqında zəngin təəssürat yaradır. 1990-1992-ci illərdə Ermənistanın işğalçılıq cəhdləri nəticəsində Ordubad rayonunun bir sıra kəndlərində məscid və bir neçə tarixi abidə dağıdılmışdı. Sevindirici haldır ki, dövlət qayğısı ilə Ordubad ərazisində mühüm elmi və tarixi əhəmiyyət kəsb edən nadir abidələr yenidənqurma və tikinti işləri nəticəsində əsaslı surətdə təmir və bərpa edilib.

Burada XIV əsrin yadigarları Mingis, Cümə, XVIII əsrə aid Sərşəhər, Təkeşiyi, Üçtürləngə məscidləri, XIX əsrin Ordubad hamamı, XVII əsrin orijinal tikililərindən sayılan Qeysəriyyə (Zorxana), XVIII əsrə aid Pir Eyvaz türbəsi ulu keçmişimizin tarixi yadigarlarındandır. Ordubadda Məlik İbrahim türbəsi, Əfqan qalası, Babək qalası, Şah dağı, Cahartac abidələri, Gürdətal məhəllə qəbiristanlığında qoç heykəlli çoxlu qəbirlərin mövcudluğu da onun qədim tarixindən xəbər verir.

Şəhərin mərkəzi meydanında ucalan 7 min nəfərlik Cümə məscidi qədim memarlıq abidəsi kimi indi də qonaqları heyrətə salır. 1275-ci ildə tikilən məscidin giriş qapısına vurulmuş lövhədə 1607-ci ildə Şah Abbasın verdiyi xüsusi fərmanın mətni yazılıb.

Şərqin ən böyük riyaziyyatçısı və alimi Nəsirəddin Tusinin, Azərbaycanın görkəmli yazıçısı Məmməd Səid Ordubadinin, kimyaçı-alim Yusif Məmmədəliyevin və digər alimlərin Vətəni olan Ordubad şəhərində Məmməd Səid Ordubadinin, akademik Yusif Məmmədəliyevin, maarifçi Məhəmməd Tağı Sidqinin ev-muzeyləri, Ordubad Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi də buraya gələnlərin ən çox ziyarət etdikləri yerlər sırasındadır. Hazırda Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi yerləşən, özünün arxitektura xüsusiyyətləri, ornamentləri, kompozisiya quruluşu və tərtibatı ilə seçilən Qeysəriyyə memarlıq abidəsi ən nadir incilərdəndir. Bu bina bir böyük və ona bitişik 16 kiçik günbəzdən ibarət olmaqla, gözəl memarlıq üslubunda tikilib. Burada ulu öndər Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətini əks etdirən foto və yazılı mənbələr, Ordubadın görkəmli elm xadimləri, yetirmələri, qəhrəmanları haqqında məlumatlar sizdə dərin təəssürat yaradacaq.

Rayonun Dəstə, Vənənd, Əylis, Nüsnüs və başqa kəndlərində olan abidə və məscidlər təkcə dini ziyarətgahlar kimi deyil, həm də tikinti, arxitektura xüsusiyyətlərinin orijinallığına görə diqqəti cəlb edir. Nüsnüs kəndində böyük ziyarətgaha çevrilmiş XVI əsrin yadigarı olan Qırxkimsənə piri son illərdə ən çox ziyarət edilən yerlərdən biridir.

Ordubad təkcə tarixi abidələri ilə deyil, həm də zəngin mətbəx nümunələri ilə insanları cəlb edir. Qayğanaq, paxlava, daş küftəsi, əriştə aşı, quru meyvələr və adını sadalamadığımız onlarla belə məşhur nemətləri diqqəti çəkir. Bağlar diyarı kimi tanınan Ordubadda yetişdirilən ərik, şaftalı, cəviz və digər meyvələrin misli-bərabəri yoxdur. Tanınmış səyyah Hacı Zeynalabdin Şirvani “Bustanüs-səyahə” kitabında yazırdı: “Ordubad ürəkaçan gözəl bir qəsəbədir. Ora adama fərəh verən yerdir. Onun möhkəm qalası, bol suyu və çoxlu bağları vardır. Meyvəsi bol və dadlıdır. Havası insana sağlıq verir. Adamları surətcə gözəldir”.

Bu gün də özünün yüksək intellektli ziyalıları, zəhmətsevər insanları, dövlətçiliyə sədaqətli əhalisi ilə tanınan Ordubad tanışlıq turizminin əsas mərkəzlərindən biri kimi həm gəzib-görmək və dincəlmək, həm də ağız dadını dəyişmək üçün ən gözəl seçimdir.

“Şərq qapısı” qəzeti
30.08.2019


      Qədim oğuz-türk tayfalarının yaşayış məskəni olan Kəngərli yurdu tarixi-arxeoloji abidələri ilə yanaşı, xalqımızın mənəvi inanc yeri olan ziyarətgahları ilə də zəngindir. XVIII əsrin türk səyyahı Övliya Çələbinin yazdığı “Səyahətnamə” kitabında göstərilir ki, təkcə qədim Qarabağlar şəhərində 70-ə yaxın məscid, pir və ziyarətgahlar olub. Yaşlı adamların dediyinə görə, sovet dönəmində həmin ziyarətgahların bir çoxu dağıdılıb, kərpicləri sökülərək rus zabitləri üçün binalar tikilib. Ancaq xalq tərəfindən qorunub saxlanılan bəzi ziyarətgahlar var ki, bu gün də əhali həmin yerləri ziyarət edir.

Rayondakı ziyarətgahlardan ən qədimi Qarabağlar kəndindəki Asnı piridir ki, onun yaranma tarixi eramızdan əvvəl I minilliyə dayanır. Deyilənə görə, bu pirin yaxınlığında olan eyniadlı bulaq uzaq Göyçə gölünün suları ilə əlaqədardır. Belə rəvayət edilir ki, keçmiş vaxtlarda Qarabağlar (Qalaçıq) şəhərinə, uzaq Göyçə mahalından bir tacir karvan ilə daşduz aparmaq üçün Naxçıvana gedən vaxt Qalaçıqdakı bazarda dayanmalı olur. O, bir şəxsin əlində özünün əvvəllər itirdiyi naxışlı əlağacını görərək tanıyır və sevincək on il əvvəl başına gəlmiş hadisəni xatırlayır. Həmin tacir Göyçə gölündən qayıqla keçən zaman qəflətən yaranan tufan nəticəsində qayıq çevrilir və tacir çətinliklə canını qurtarır. Tacir mallarından çox qaraağacdan yonulmuş naxışlı əlağacının suda batmasına heyifsilənir. 10 ildən sonra tacir özünün əlağacını qalaçıqlı şəxsdə gördükdə çox sevinir. Ağacın onun olduğunu sübut etmək üçün yivli baş hissəsini burub açır və içərisində gizlətdiyi qızıl sikkələri yerə tökür. Camaat təəccüblənərək tacirin əlağacı ilə qızıllarını özünə qaytarır. Tacir isə halallıq kimi qızılların yarısını itmiş əlağacını tapan şəxsə verir və onu haradan tapdığını soruşur. Həmin şəxs isə əlağacını təpədəki Asnı bulağından tapdığını söyləyir. Bu əhvalatı eşidən qalaçıqlılar (qarabağlarlılar) Asnı bulağını Allahın möcüzəsi kimi müqəddəs bilib oranı pirə çevirirlər. Tacir isə həmin qızıllarla Asnı bulağında min baş erkək qurbanlıq quzu kəsdirməklə əhaliyə ehsan verir. O dövrdən bu günədək bu yer insanların mənəvi inanc yerinə çevrilib. Pirin ətrafında həmərsin, yemişan kolları, cır armud, alma, alça kimi meyvə ağacları var. Buradakı həmərsin kollarının budaqlarına rəngli parça bağlamaq ziyarətçilərin istəyi, arzusu, niyyəti ilə bağlıdır. İnanırlar ki, bununla onların niyyətləri qəbul olar. Yaxınlıqdakı Asnı pirində isə orta əsrlərə aid iki məzar yerləşir. Epiqraflar tərəfindən məzarların üzərindəki sinə daşlarının yazılarının oxunması nəticəsində tədqiqatçılar bu məzarların XIV əsrə aid olması qənaətinə gəliblər.

Haqqında bəhs edəcəyimiz digər ziyarətgah isə Narbənd piridir. Narbənd piri Xok kəndinin cənub qurtaracağında irigövdəli, çoxillik narbənd ağacının altında yerləşir. Qaraağac fəsiləsindən olan bu ağac haqqında tarixçi-alim Vəli Baxşəliyevin “Pirlərlə bağlı miflər və inanclar” haqqındakı kitabında deyilir ki, narbənd Adəm və Həvva ilə birlikdə cənnətdən gətirildiyindən müqəddəs bitkilərdən sayılır. Möhkəm oduncağı, sıx yarpaqlı budaqları və “hava təmizləyən” rolunu oynayan meşə ağaclarından olan narbənd Şərur rayonunun Mahmudkənd ərazisində, Ordubadın bir çox yaşıllıqlarında və xüsusən də Babək rayonundakı Qahab kəndi ərazisində yayılıb. Xok kəndindəki Narbənd pirinə, xüsusilə xarratlıqla məşğul olan sənət adamları gəlirlər. Onlar ağacın kökündəki çalada şam yandırıb gətirdikləri suyu ora tökməklə Allaha dua edər, işlərinin rəvan olmasına, ağaca ömür verilməsinə niyyət edərək rəngli parçaları budaqlara bağlayardılar. Hazırda da bu pir yerli sakinlər tərəfindən tez-tez ziyarət olunur.

Kəngərli rayonunda ən çox tanınmış pirlərdən biri də Şahtaxtı kəndi ərazisində yerləşən İydəli piridir. Rəvayətə görə, Govurqalalı İydə Çiçəyi adlı gözəl qızı varlı, çirkin qoca kişiyə ərə getməyə məcbur ediblər. İydə Çiçəyi bədirlənmiş ay işığında bağçada Yaradana üz tutub imdad istəyərkən iydə ağacına çevrilib. Həmin vaxtdan ora müqəddəs bir yer olub, iydənin toxumları tökülərək torpaqda göyərdiyindən iydəli sahə yaranıb. Keçmiş illərdə İydəli pirində niyyət edənlər qurbanlıq heyvan gətirib kəsər, ətindən ehsan verərdilər. Ağacları suvarıb, iydələrindən yığıb bərəkət simvolu kimi aparıb yoğurduqları xəmirə qatar və yarpaqlarından dəmləyib içərdilər. Rəvayətlərə görə, bu müqəddəs məkan bir zamanlar sufi şeyxlərinin yaşadığı yer olub. Elmi mənbələrdə rast gəlinməsə də, Şah İsmayıl Xətainin İydəli pirdə gecələməsi haqqında məlumatlar yerli əhali arasında geniş yayılıb. Bu yer həmişə şahtaxtılıların, eləcə də digər kəndlərdən bura gələnlərin qəlbində böyük inam bəslədiyi bir ziyarətgah kimi tanınır. Hansısa niyyəti həyata keçən insanlar da bu yerə gələr, qurban kəsər, yerdən xırda daşları götürərək qayalığa vurarlarmış. Daş qayalığa yapışarmışsa, həmin adamda niyyətinin qəbul olunacağına böyük inam yaranarmış. Ziyarətə gələnlər burada şam da yandırarmışlar. Mağaranın qaralmış divarlarından da bunu aydın görmək mümkündür. Pirin ətrafında xeyli əkin sahələri var. Vaxtilə çox sayda iydə ağaclarının olduğu deyilən ərazidə az da olsa, yenə də həmin ağaclardan var. Ancaq, əsasən, söyüd ağacları çoxluq təşkil edir. Deyilənlərə görə, burada həm də xeyli sayda kəhrizlər var imiş. Kənd camaatı onların sayının on ikidən çox olduğunu söyləyirlər.

Rayonda mövcud olan pirlərdən biri də Xıncab kəndi ərazisindəki Yaralı Sultan ocağı piridir. Kəndin mərkəzində yerləşən bu pir dördkünc formalı kərpicdən tikilmiş binadan ibarətdir. Damı günbəzşəkilli örtüklə tamamlanıb. İçəri üzündə künclər bir-biri ilə tаğbəndlərlə birləşdirilərək günbəzə kеçid yаrаdılıb.

Tədqiqatçıların fikrinə görə, bu mеmаrlıq üslubu ortа əsr Аzərbаycаn аrхitеkturаsı üçün хаrаktеrikdir. Pirin binаsı divаrdа və günbəzdə оlаn pəncərələr vаsitəsilə işıqlаndırılıb. Vахtilə pirin kitаbəsi оlub, lаkin sахlаnmаyıb. Pirlə bаğlı хаlq аrаsındа müхtəlif rəvаyətlər də vаrdır. Оnun ətrаfındаn ortа əsrlərə аid şirli və şirsiz sахsı qаb pаrçаlаrı tаpılıb. Аrхеоlоji mаtеriаllаrın аrаşdırılmаsınа və tikintinin mеmаrlıq üslubunа əsаslаnаrаq tarixçilər оnu ХIV-ХV əsrlərə аid edirlər. Sevindirici haldır ki, kənddə tikinti-quruculuq işləri aparılarkən pirin ətrafı abadlaşdırılıb.

Sevindirici haldır ki, əsrlərin sınağından keçərək dövrümüzədək gəlib çatan bu inanc yerləri yurdumuzun insanları tərəfindən bu gün də ­yaşadılır.

“Şərq qapısı” qəzeti
29.08.2019


      İnsanın ilk istifadə etdiyi mineral maddələrdən biri olan duzun bildiyimiz və bilmədiyimiz bir çox təəccübləndirici cəhətləri vardır. Duz, sadəcə, bir dadlandırıcı, ədviyyat, insan orqanizmi üçün faydalı bir maddə deyil, eyni zamanda yaşamboyu, hətta uğrunda müharibələrin aparıldığı mühüm əhəmiyyətli sərvət olub. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin də vurğuladığı kimi, Naxçıvanın rəmzlərindən biri təbii ehtiyatları 90 milyon ton təşkil edən Duzdağdır.

Bəzən pəhriz zamanı duzdan az istifadə etməli olduğumuzu düşünürük, lakin buna baxmayaraq, duzu qida rasionumuzdan tamamilə çıxarmaq, nəticə etibarilə, hüceyrələrin fəaliyyəti üçün mütləq ehtiyaclardan birindən imtina etməklə orqanizmin məhvinə səbəb ola bilər. Həddən artıq çox su içən insanların bədənindəki duz durulaşaraq birbaşa insanın ölümünə səbəb ola bilir. Qısacası, yaşamaq üçün orqanizmin duza ehtiyacı vardır. Lakin duzun həddən artıq qəbulu da ölümlə nəticələnə bilər. Uzun müddət çox miqdarda duzun qəbulu qan təzyiqinin qalxmasına və ürək problemlərinə gətirib çıxarır.

Ümumiyyətlə, duz “hüceyrələri danışdırır”. Belə ki, qan, dəri, ilik hüceyrələrinin, bədəndəki bütün hüceyrələrin hər birində müəyyən miqdarda duz vardır. Bu hüceyrələrdəki duz hüceyrə daxilində və hüceyrələrarası elektrik impulslarının ötürülməsinə kömək edir, müxtəlif bədən üzvlərinin və hüceyrələrin bir-biri ilə əlaqə qurmasına imkan yaradır.

Mənbələrdən birində duzu mətbəxə ilk gətirənlərin türklər olduğu göstərilir. Qeyd olunur ki, Adəm oğullarından biri – Türk xanının oğlu Tütək xan çöl düzündə kabab yeyərkən əlindəki tikə yerə düşüb, tikəni götürüb yedikdə ətin dadının dəyişdiyini hiss edib. Məlum olub ki, bu, duzdur və o zamandan bəri duz mətbəxdə istifadə olunmağa başlanıb. Bu fakt nə dərəcədə inandırıcıdır, deyə bilmərik. Lakin Bayram Rzayevin duzla bağlı araşdırmasında duzun çıxarılması və istifadəsi haqqında yazılı məlumata Herodotun “Tarix”ində (e.ə.484-425) rast gəlindiyi məlum olur. Zakir Rzayev isə duzla bağlı yazarkən Qafqazda xörək duzunun ilk dəfə azı 5 min il bundan əvvəl çıxarılmağa başlandığını qeyd edib. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, qədim Roma əsgərlərinə xidmətləri qarşılığında o vaxt üçün çox əhəmiyyətli bir şey olan duz və ya duz almaq üçün pul verilirdi. İngilis dilindəki “maaş, məvacib” mənasında işlədilən “salary” sözü də latın dilindəki “duz” mənasında işlənən “salarium” sözündən götürülüb. Karfagenlər duzu qızıl qədər dəyərli hesab edərək onu “ağ qızıl” adlandırırdılar. İngilis dilində “qızıl kimi qiymətli” ifadəsini əvəz edəcək “duz kimi qiymətli” ifadəsi də işlənməkdədir. Bu isə qədim Romadan gələn bir şeydir.

Maraqlı faktdır ki, dünyada, təxminən, 100 ildir, yodlaşdırılmış duzdan istifadə olunur. Buna 1920-ci illərdə Duzlu Göl sahilləri də daxil olmaqla Birləşmiş Ştatların, Sakit okeanın şimal-qərb hissəsində insanların yod çatışmazlığından əziyyət çəkməsi ilə başlanılıb. Bu çatışmazlıq şişlərə, boğazda şişə çevrilən qalxanabənzər vəzin genişlənməsinə gətirib çıxarırdı. Odur ki, hökumət yodlaşdırılmış duz tətbiqini həyata keçirməyə başladı ki, bu gün də ondan istifadə olunmaqdadır.

Vurğulamaq lazımdır ki, insanın yeyə bildiyi yeganə duz qaya duzudur. Bu isə Naxçıvan şəhərindən 10 kilometr şimal-qərbdə yerləşən Duzdağ mədənlərində istehsal olunur.

Çoxları elə düşünür ki, duz yalnız yemək üçün sərf edilir, ancaq bu, heç də belə deyildir. Duzun böyük əksəriyyət hissəsi, demək olar ki, 70 faizi kimyəvi maddə sənayesinə sərf olunur. Yalnız 6 faiz, yəni qar və buzdan yolların təmizlənməsinə sərfindən (bu 8 faiz təşkil edir) də az duz yemək üçün istifadə olunur.

Daha bir maraqlı fakta nəzər yetirək: bütöv mumiyalama prosesi müəmmalı görünsə də, bu, insan bədənini təbii sodium karbonatla bürüməkdir. Bu maddə bu gün təbii halda Misirdə də tapılan duzdur. Tez qurusun deyə, duz bədənin içərisinə yerləşdirilirdi. Hətta orqanlar da bu yolla saxlanılır və dolçalara yığılırdı.

Duz üstündə dünyada bir çox müharibələr də olmuşdur. Vətəndaş müharibəsi döyüşlərində ABŞ-da duz üstündə vuruşublar. Amerikanın qərbində El Paso Duz müharibəsi baş verib. Əsas dünyəvi duz müharibələri isə İordaniya çayı boyunca olub. Napoleon qoşunu duz çatışmazlığından geri çəkilməyə məcbur qalıb. Roma duz ticarəti bir sıra konfliktlərin mənbəyi olub. Qısacası, duzun uzun və maraqlı tarixi vardır.

Bildiyimiz kimi, duz yeməyin dadını və keyfiyyətini qoruyan ən gözəl vasitədir, bəzi mədəniyyətlərə görə isə bu, həmçinin ətrafdakı şər qüvvələrdən qoruyur. Əslində isə şər qüvvələrin duz vasitəsilə dəf edilməsi bir sıra müxtəlif dinlərdə mövcuddur. Duz ta qədimdən bütün dünyada yüksək dəyərə malik olub. Bu səbəbdən də insanlar onun boş yerə getməsini uğursuzluq kimi dəyərləndirirdilər.

Duzla bağlı inamlar milli düşüncəmizdə çoxdur. Duzun yandırılaraq bəd nəzərləri, şər qüvvələri və mənfi auranı dəf etməsi, eləcə də duzun tökülməsinin pis əlamət olması ilə bağlı inamlar bu gün də xalq tərəfindən qorunub saxlanılmaqdadır. Qədim dövrlərdə yaşayan insanlar öz fikirlərini uzaq məsafədə yaşayan insanlara (qəbiləyə, tayfaya və sair) çatdırmaq üçün bir neçə vasitədən, o cümlədən əşyalardan bacarıqla istifadə etmişlər: ox göndərməklə müharibə, qəlyan göndərməklə sülh, duz göndərməklə dostluq, qızılgül göndərməklə sevgi və sair anlayışlar o dövrün ibtidai yazı formalarının bariz nümunələrindəndir.

Azərbaycanın ən qədim bölgələrindən biri olan Naxçıvanda tarixi çox qədimlərə söykənən duzçıxarma insanlar arasında geniş yayılıb. Hələ Nuh Peyğəmbər dövründə mövcud olan duzçıxarma sonralar insanların əsas məşğuliyyət sahələrindən birinə çevrilib. Tarixi mənbələrdə Duzdağ və duzçıxarma ilə bağlı o qədər geniş məlumat olmasa da, son illərdə bununla bağlı bir çox maraqlı faktlar üzə çıxarılıb. XIX əsr mənbələrinə aid rəvayətlərdən birində deyilir ki, Nuh Peyğəmbər Dünya tufanından sonra Naxçıvanda məskunlaşan əhaliyə bir sıra sənətkarlıq sahələrini, o cümlədən Duzdağda duzçıxarmanı öyrədib. Tanınmış tarixçilər və bundan sonrakı dövrlərdə tədqiqat işləri aparan yerli tarixçilərimiz öz əsərlərində Naxçıvan şəhərinin formalaşmasının Nuh Peyğəmbərlə və duzun çıxarılması ilə bağlı olduğunu qeyd ediblər.

Kimya elmləri doktoru Bayram Rzayev araşdırmalarında yazır ki, Naxçıvan duzu ilə bağlı ilk dəfə əsaslı tədqiqat 1830-cu ildə Q.Voskoboynikovun “Qornıy jurnal”da Naxçıvan daşduz yatağının təsvirini verməsi ilə başlayıb. Vəli Baxşəliyevin tədqiqatlarından məlum olur ki, Naxçıvanda qədim duz mədənləri 1967-ci ildə uçqun nəticəsində təsadüfən aşkar olunub. Akademik İsmayıl Hacıyev Duzdağdakı duz mədənlərindən tapılan çoxsaylı əmək alətləri və keramikaların buranın ən qədim duz çıxarılan yer olduğunu və ilkin şəhər mədəniyyətinin buradan başlandığını göstərir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Naxçıvan Duz Muzeyinin yaradılması haqqında” 2017-ci il 12 sentyabr tarixli Sərəncamında deyilir: “Naxçıvanın Nuh Peyğəmbərlə bağlılığı hələ qədim dövrlərdən diqqəti cəlb etmiş, yunan alimi Klavdi Ptolomey bizim eranın ikinci əsrində ilk dəfə olaraq Naxçıvanı Nuh Peyğəmbərin məskəni kimi xatırlatmış, on altıncı əsrin görkəmli ərəb alimi, coğrafiyaşünas Əl-Şərifi Nuh Peyğəmbərin qəbrinin, hətta gəmisinin də qalıqlarının Naxçıvanda olması barədə ətraflı məlumat vermişdir”.

Rus tədqiqatçısı Konstantin Nikitinin 1882-ci ildə Tiflisdə nəşr olunan “Qafqaz ölkəsi və tayfalarının təsviri üçün materiallar məcmuəsi”ndə verilən “Naxçıvan mahalı və Naxçıvan şəhəri” adlı irihəcmli məqaləsində Nuh Peyğəmbərin özünün duz mədənində ilk çalışanlardan biri olması, şəhər əhalisinə duz çıxarmağı öyrətməsi qeyd olunur. Tədqiqatlar göstərir ki, bu ərazidə Eneolit dövründən başlayaraq duz mədənçiliyinin əsası qoyulub. Bu isə 5 minillik Naxçıvan şəhər mədəniyyətinin formalaşmasına güclü təsir göstərib.

Duzdağ mədənlərinin arxeoloji cəhətdən tədqiqinə keçən əsrin 70-ci illərində yenidən başlanılıb. 1967-ci ildə uçqun zamanı və 1976-cı ildə Duzdağda qazma işləri aparılarkən qədim şaxta aşkar edilib. 2006-2011-ci illərdə AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşları ilə fransız arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən aparılan tədqiqat işləri nəticəsində buradan daş alətlərlə yanaşı, Eneolit, Erkən Tunc, Dəmir dövrlərinə və orta əsrlərə aid keramika məmulatları, daş çəkiclər tapılıb. Həmin tapıntılar Erkən Tunc dövründə duz çıxarılması işinin daha geniş şəkil aldığını göstərir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2012-ci il 20 aprel tarixli “Naxçıvan: İlkin şəhər və Duzdağ” mövzusunda Beynəlxalq Simpoziumun keçirilməsi haqqında və 2017-ci il 12 sentyabr tarixli “Naxçıvan Duz Muzeyinin yaradılması haqqında” sərəncamları Naxçıvan tarixini və mədəniyyətini özündə əks etdirən Duzdağın öyrənilməsinə və dünyada təbliğinə olan diqqətin bariz nümunəsidir.

Araşdırmalar təsdiq edir ki, duzçıxarma doğma diyarımızın qədim tarixi ilə bağlıdır. Lakin yüksək məziyyətlərə malik olan duz yalnız qida, kimya sənayesi, əkinçilik, maldarlıq, məişət və digər sahələrdə istifadə olunan əvəzsiz mineral kimi istismar edilmir. Eyni zamanda Duzdağ dünyanın turizm və müalicə əhəmiyyətli məkanıdır. Hələ Sovetlər dönəmində Naxçıvan Muxtar Respublikası Səhiyyə Nazirliyi Naxçıvandakı duz mədəninin şaxtasından müalicə məqsədilə istifadə etmək haqqında təşəbbüs irəli sürərək bu məqsədə nail olub. Qısa bir zaman kəsiyində bu, öz müalicəvi əhəmiyyətini sübut edib. Hər il dünyanın bir çox ölkələrindən, o cümlədən respublikamızın digər bölgələrindən bronxial-astma və ağciyər xəstəliklərinin müalicəsi məqsədilə yeraltı və yerüstü şöbələrdən ibarət olan Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinə 4000-ə yaxın müraciət olunur. Bu isə, öz növbəsində, turizmin potensialının inkişafına və bölgə iqtisadiyyatının yüksəlməsinə öz töhfəsini verməkdədir.

Bu müalicə məkanına dövlət tərəfindən daim diqqət və qayğı göstərilib. Mərkəz 1979-cu ildə 50 çarpayılıq Naxçıvan Fizioterapiya Xəstəxanası kimi fəaliyyətə başlayıb. 80-ci illərdə şəfa ocağında çarpayıların sayı 100-ə çatdırılıb. Ötən 40 il ərzində müalicəyə gələnlərin sayı artdıqca mərkəzin ərazisi də genişləndirilib. Yeraltı və yerüstü şöbələrin müasir səhiyyə müəssisəsinə çevrilməsi isə son 20 ilin payına düşüb. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun diqqət və qayğısı ilə 2004-cü ildə Duzdağ şaxtası müasir tələblərə uyğun olaraq yenidən qurulub, bir neçə il sonra yeni avadanlıqlarla təchiz edilərək çarpayıların sayı 250-yə çatdırılıb, Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzi adlandırılıb. Hazırda mərkəzin iki bölməsində 474 yer mövcuddur ki, bunun da 127 çarpayılıq bölməsi “Duzdağ” otelinin balansındadır. Mərkəzin 4 qadın palatasında uşaqlar da müalicə ala bilirlər. Müraciət edənlərin sayı artdığından kişi palatasında təmir işləri aparılaraq genişləndirilir. Yaxın gələcəkdə çarpayıların sayı 65 ədəd artırılacaq. Bir sözlə, bu gün Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzi müasir standartlara cavab verən, ən son texnoloji avadanlıqlarla təchiz olunmuş yüksək səviyyəli müalicə mərkəzlərindən biri kimi tanınır.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2019-cu il 17 may tarixli “Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinin 40 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Sərəncamı mərkəzin tibbi və səhiyyə turizminin inkişafındakı əhəmiyyətini, həmçinin rolunu təhlil edən mühüm tarixi sənəddir.

Göstərilən hərtərəfli dövlət qayğısı və təşəbbüsü, yaradılan şərait Duzdağ və duzun əhəmiyyəti ilə bağlı aparılan elmi-tədqiqat işlərinin, duzdan məişətdə, sənayedə, tibdə və başqa sahələrdə istifadə imkanlarının daha geniş şəkildə araşdırılmasını reallaşdıracaq. Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinin müalicəvi əhəmiyyətinin dünyəvi təbliği, əldə edilən nəticələrin müxtəlif çap məhsullarında əks olunması muxtar respublikanın qədim tarixinin, milli dəyərlərinin, səhiyyə turizminin inkişafına əvəzsiz töhfə olacaq.

“Şərq qapısı” qəzeti
29.08.2019


      Dünya binə olandan daşdan müxtəlif əmək alətləri hazırlanıb, soyuq silah kimi özünümüdafiədə geniş istifadə olunan bu təbiət ­ərməğanından yaşayış evləri tikilib, qalalar, türbələr ucaldılıb, şəhərlər salınıb. Elə tarixi keçmişimiz, adət-ənənələrimiz də daşlar vasitəsilə yaşadılaraq bu günümüzədək gəlib çıxıb. Dilimizdən düşməyən “daş yaddaşımız” ifadəsi də məhz bu təbii varlığın böyük ­dəyərindən xəbər verir.

Elm və texnikanın sürətlə inkişaf etdiyi, insan əməyinin getdikcə azaldığı müasir dövrdə çoxumuzun soyuq münasibət göstərərək ötəri yanaşdığı daşlar bəzilərinin həyat amalına çevrilərək sənət yoluna çıraq tutur.

Zəhmətkeş insanların məkanı sayılan “Gəmiqаyа Dаş Məhsullаrı Sənаyе Kоmplеksi”ndə texnikaların səs-küyü içində öz bədii təfəkkürü ilə soyuq daşa hərarət gətirən, ona yeni həyat bəxş edən bir insan çalışır. Ötən günlərdə adıçəkilən ünvanda işə, sənətə bağlanan həmin şəxslə, gənc rəssam Cəlal Rzayevlə birgə daşların sirli-sehrli aləminə səyahət etdik.

Öncə gənc sənət vurğunu barədə oxucularımıza qısa məlumat verərək qeyd edim ki, Cəlal Rzayev 1990-cı il avqustun 15-də Naxçıvan şəhərində dünyaya göz açıb. Cəlil Məmmədquluzadə adına 2 nömrəli tam orta məktəbdə oxuduğu ilk illərdən təsviri incəsənət dərslərində göstərdiyi fəallıq, çəkdiyi rəsmlər müəllimlərin diqqətini cəlb edir. O illərdə məktəb şagirdlərinin sevə-sevə vərəqlədiyi “Tumurcuq” qəzetində ara-sıra balaca Cəlalın çəkdiyi rəsmlər də yer alır. Sonralar Naxçıvan Şəhər Texniki Yaradıcılıq Mərkəzinin dərnəklərinə yazılan bu gəncin 14 yaşında həyatında yeni bir səhifə açılır. Belə ki, Xalq rəssamı Hüseynqulu Əliyevdən rəssamlığın incəliklərini öyrənməyə başlayan Cəlal həmin illərdə əlamətdar günlərlə bağlı keçirilən məktəbdaxili, muxtar respublika səviyyəli rəsm sərgilərində, müsabiqələrdə uğurlu iştirakı ilə seçilir. 2008-ci ildə Naxçıvan Dövlət Universitetinin Təsviri incəsənət ixtisasına qəbul olduqdan sonra rəssamlıq sənətinə daha da qırılmaz tellərlə bağlanır. Tələbəlik illərində təkcə muxtar respublikada deyil, xarici ölkələrdə də təşkil olunan sərgilərdə Cəlalın çəkdiyi rəsmlər tamaşaçı zövqünü oxşayır. İstedadlı rəssam 2012-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı nəzdində Gənc Rəssamlar Birliyinə, 2013-cü ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Rəssamlar Birliyinə üzv olur. Qazandığı uğurlardan qalan unudulmaz, əziz xatirə isə rəfində xüsusi səliqə ilə düzdüyü fəxri fərman və diplomlardır.

2017-ci ildən başlayaraq daşların ecazkar harmoniyasını quran Cəlal Rzayev hazırda Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi, görkəmli memar Əcəmi Naxçıvaninin portretini, yaradıcılığından qısa fraqmenti daşların dili ilə ifadə etməyə çalışır. Məhəmməd Peyğəmbərin (s.a.s) hamımız üçün dəyərli hesab edilən “Beşikdən qəbrədək elm öyrənin” kəlamını xatırladaraq deyir ki, istənilən sənətdə uğur qazanmağın yolu yenilikçi olmaqdan keçir. Hər gün yeni bir çalar, naxış, incəlik öyrənib tətbiq etməlisən. Düzdür, həyatda heç bir uğur asan əldə olunmur, hər işin öz çətinliyi var. Əgər şair misraların ahəngini yaratmaqla oxucunun qəlbinə yol tapırsa, rəssam da rənglərin kompozisiyasını qurmaqla tamaşaçını təəccübləndirməyi bacarmalıdır.

Ola bilər ki, uzun müddət sənətlə məşğul olub bütün incəlikləri öyrənəsən, ancaq fantaziyan yoxdursa, yenilikçi deyilsənsə, o zaman sənətin zirvəsinə yüksəlmək, öz əl işlərinlə insanları heyrətləndirmək mümkün olmayacaq. Başqa sözlə, kətan üzərində çox rəssam qış fəslinin təsvirini yaradıb rəsmdə qar, buz naxışları vura bilər. Ancaq tamaşaçının qəlbinə yol tapmaq, onu həyəcanlandırmaq, qışın soyuğunu, çovğununu bircə anlıq da olsa, yaşatmaq hər sənətkara nəsib olmur. Əgər çəkilən rəsmdə hər hansı fikir, ideya varsa və bu hal rəsmə baxan insana öz emosional təsirini göstərirsə, demək ki, uğur qazanmısan.

Söhbətin bu yerində gənc rəssam Xalq şairi Səməd Vurğunun:

Xəyaldır dünyada ən böyük əsər,
Xəyal qanad verir qəlbə, vicdana,
Xəyal daşları da gətirir cana, –

misralarını xatırladaraq deyir ki, əl işinin ərsəyə gəlməsində xəyalının böyük rolu var. Belə ki, o yaratmaq istədiyi əsərin eskizini öncə xəyalında quraraq kətana köçürür. Daha sonra kompleksdə istifadəyə yararsız olan daşlardan lazım olanını seçib çalışdığı məkana gətirir. Qədim diyardan çıxarılan təbii sərvətlərimizdən travertin, oliv, siyonit, ağ və qara mərmər daşlarını xüsusi avadanlıqla 5 millimetr qalınlığında kiçik ölçüdə doğrayıb işlənmə vəziyyətinə salır. Daha sonra həmin daşlarla yeni bir əsər hazırlamağa çalışır. Gənc rəssamın artıq qısa müddətdə natürmort və portret janrlarında hazır­ladığı onlarla əl işi müəssisənin divarlarını bəzəyib. Deyir ki, daşlar kənardan soyuq, cansız varlıq kimi görünsə də, əslində, onların da dili var, danışa bilər, gərək onlarla dil tapmağı bacarasan:

– Aqillərimiz yaxşı deyiblər ki, ən böyük rəssam elə təbiətin özüdür. Bəli, hər fəsildə özünəməxsus ecazkar don geyinən təbiət gözlərimiz önündə rənglərin harmoniyası ilə bənzərsiz əsərlər canlandırır. Əsən sərin küləyin mehi ilə ağacların qol-budaq açması, suyun şırıltısı, quşların cəh-cəh səsləri, daşlardan yoğurulan, ətəyində çiçəklər açan, başı sis-dumanlı qarlı dağlar, yaşıl xalıya bənzər, köksünə al lalələr düzülən çəmənliklər həmin əsərin füsunkar çalarlarıdır. Təbiət ərməğanı daşlar da həyatımızın ayrılmaz bir parçasıdır. Doğma Naxçıvanımızın seyrinə çıxsaq, hər qarışda xüsusi incəliklə düzülən daşların ecazkar gözəlliyini görə bilərik. Bu təbii varlıqlar özündə həm də sirli-sehrli bir aləm gizlədib. Onun sirrini açmaq üçün qəlbinə toxunmadan nəvaziş göstərməyi bacarmalısan. Bir neçə vaxtdır ki, mən də daşların əsrarəngiz dünyasına səyahət edir, onların valehedici təsirini ortaya çıxarmağa çalışıram. Bu iş olduqca maraqlı və cəlb­edicidir. Məqsədim isə doğma diyarımın əvəzsiz nemətini sənətə çevirib, ulu torpağın tarixini, mədəniyyətini daşların dili ilə dünyaya bəyan etməkdir. Gələcəkdə ən böyük arzularımdan biri əl işlərimdən ibarət sərgi açmaqdır.

İstedadlı rəssam dövlətimizin gənclər üçün yaratdığı imkanlardan da söhbət açaraq qeyd edir ki, dünyanın bir sıra tanınmış sənət adamlarının taleyinə nəzər salanda onların keşməkeşli həyat yaşadığı, əzab-əziyyətlərə qatlaşdığı aydın olur. Lakin muxtar respublika gəncləri xoşbəxtdirlər ki, dövlətimiz onların qayğısına qalır, istedadlar, qabiliyyətlər vaxtında üzə çıxarılır. Gənc rəssamlara öz bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün emalat­xanalar verilir, fərdi sərgiləri təşkil olunur. Biz gənclər isə günü-gündən çiçəklənən Naxçıvanımızın hər qarışına vurulan naxışı rənglərin dili ilə daha dolğun şəkildə ifadə etməyə çalışmalı, qədim torpağımızın tarixini, mədəniyyətini rəsmlərdə yaşatmalıyıq.

Daşların ecazkar harmoniyasını yaradan bacarıqlı əllərin sahibi Cəlal Rzayevlə söhbətdən, sözün həqiqi mənasında, yorulmaq olmur. O, dövlətimizin yaratdığı imkanlardan lazımınca bəhrələnib öz istedadı ilə çoxumuzun biganə yanaşdığı daşlara yeni həyat bəxş edir, onları sənət əsərinə çevirir. İnanırıq ki, gənc rəssamın sənət dünyasının çalarları gələcəkdə böyük səhnələrdə, beynəlxalq sərgilərdə nümayiş olunacaq.

“Şərq qapısı” qəzeti
29.08.2019


      Naxçıvan tarixən İslam sivilizasiyasının öndə gedən mərkəzlərindən biri olub. Tarixi məscidlər isə bu sivilizasiyanın formalaşmasında mühüm rol oynayaraq mənəvi irsin qorunmasına öz töhfələrini veriblər. İslam mədəniyyətinin bu qiymətli abidələri əsrlərboyu mənəvi kamilləşmə, birlik, həmrəylik, sevgi, yardımlaşma kimi dəyərlərin təbliğ olunduğu məkanlar kimi tanınıb, eyni zamanda elm, maarif ocağı sayılıb.

Milli və mənəvi dəyərlərin hər zaman yüksək səviyyədə qorunduğu Naxçıvanda ilk məscidlərin yaranması İslam dininin yayılması dövrünə təsadüf edir və sovet dövrü istisna olmaqla, demək olar ki, bütün dövrlərdə aktuallıq kəsb edib. Hazırda bizə məlum olan ilk məscid nümunəsi XII əsrdə şəhərdə tikilmiş Cümə məscididir. Bu məscidi Naxçıvanda dini-memorial tikililərin ən gözəl nümunələrindən biri hesab edirlər. Ümumilikdə götürsək, muxtar respublikada istər Cümə, istərsə də məhəllə məscidlərinin xeyli hissəsinin tikintisi XVI əsrin sonu, XVII əsrin əvvəllərinə və XVIII əsrin ilk onillikləri dövrünə aid edilir. Əməkdar incəsənət xadimi, professor Vidadi Muradovun “Naxçıvan diyarında sənətkarlıq və ticarət (XVIII-XX əsrin əvvəlləri)” adlı monoqrafiyasında qeyd olunur ki, XVI əsrin sonu, XVII əsrin əvvəllərində Naxçıvan şəhərində adıçəkilən Cümə məscidindən əlavə, “Məhmət kətxuda”, “Cameyi-Şərif” adlı cümə məscidləri də fəaliyyət göstərib. Elə həmin dövrdə Naxçıvan şəhərində “Ağa məscidi”, “Hacı Xəlil məscidi”, “Keçəçi məscidi”, “Molla Əhməd məhəlləsinin məscidi”, “Bəsri məscidi”, “Şeyx Əminəddin məscidi”, “Hacı Sani məscidi” adlı məscidlər də mövcud olub.

Naxçıvanda məscid tikintisində milli memarlıq ənənələrindən də geniş istifadə olunub. Məsələn, məscid və tarixi tikililərdə müxtəlif həndəsi formalara malik bəzəkli kaşılardan, rəngli şüşələrdən istifadə olunması Səfəvi miniatür sənətinin yüksək inkişafının göstəricisi sayılır. Qeyd edək ki, bu təsir sonrakı dövrlərdə Osmanlı memarlığında da hiss olunur. Təbii ki, Naxçıvan məscidlərinin memarlıq elementləri bura yolu düşən səyyahların da nəzərindən qaçmamışdır. Naxçıvan şəhərində tikilmiş məscidlər haqqında Övliya Çələbi müfəssəl məlumat verərək bildirir ki, XVII əsrin ortalarında burada 40 məscid fəaliyyət göstərirdi. Səyyah Naxçıvanda tikilmiş məscidlərə heyranlığını isə belə ifadə etmişdir: “Naxçıvanın qəribə cümə məscidləri vardır ki, onların əksəriyyəti şirli, bəzəkli kaşılar, rəngarəng şüşələrlə bəzədilmişdir. Neçəsinin yarımdairə şəklində çatılmış tavan günbəzləri şirli kaşılarla bərkidilmişdir”.

Xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrlərdə milli-mənəvi dəyərlərə münasibət kökündən dəyişmiş, bu zəngin xəzinənin qorunmasına dövlət səviyyəsində böyük qayğı və diqqət göstərilmiş, qapıları uzun müddət bağlı qalan müqəddəs ibadət ocaqlarının fəaliyyəti bərpa edilmişdir. Xüsusilə müstəqillik dövründə Naxçıvan şəhərində 3, Şərur rayonunda 29, Babək rayonunda 31, Ordubad və Culfa rayonlarının hər birində 5, Kəngərli və Şahbuz rayonlarının hər birində 3, Sədərək rayonunda isə 1 məscid olmaqla, ümumilikdə, 80 məscid tikilmişdir. Muxtar respublikada mövcud olan 211 məscidin 159-u əsaslı şəkildə təmir olunmuşdur. Xatırladaq ki, muxtar respublikadakı məscidlərin 131-i keçmiş dövrdə tikilmiş məscidlərdir. Bu rəqəmlər onu göstərir ki, Naxçıvanda məscid tikintisinə böyük önəm verilmişdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri demişdir: “Məscidlər ibadət yeri olmaqla yanaşı, həm də mənəvi dəyərlərimizin yaşadıldığı məkanlardır. Məsciddə İslam dini və mənəvi dəyərlərimiz gələcək nəsillərə olduğu kimi öyrədilməli, saf əməllər naminə ibadətlər olunmalıdır”. Ali Məclisin Sədri digər bir fikrində vurğulayır: “Hazırda dünyanın bəzi ölkələrində müharibələr gedir, məscidlər və dini abidələr dağıdılır. Lakin Azərbaycanda sabitlikdir, bütün sahələr inkişaf etdirilir, məscidlər, yollar və digər sosial obyektlər istifadəyə verilir, dini-mənəvi dəyərlərimiz qorunub yaşadılır”.

Sevindirici haldır ki, bu gün muxtar respublikada fəaliyyət göstərən məscidlərdə heç bir məzhəb ayrılığına yol verilməyərək insanların ibadət azadlığı təmin olunur. Qaragüruhçu zehniyyətdən və mövhumatdan fərqli olaraq hər kəs dinimizin buyurduğu ayinlərin icrasında sərbəst iştirak edə bilir. Eyni zamanda məscidlərdə istər dini ayinlər, istərsə də dini bayramlar milli və mənəvi dəyərlərimizə, İslam ənənələrinə uyğun olaraq təşkil olunur və keçirilir. Muxtar respublikada dini mərasimləri idarə edən din xadimlərinin attestasiyadan keçirilməsi, onların vəsiqələrlə və geyim formaları ilə təmin olunması qəbul olunmuş müvafiq qaydalar üzrə aparılır. “Naxçıvan” Universitetində bir neçə ildir, Dinşünaslıq ixtisasının açılması isə dini sahədə işləyəcək ixtisaslı kadrların hazırlanması məqsədi daşıyır.

Yeri gəlmişkən onu da deyək ki, qədim diyarımızın İslam dininin və mədəniyyətinin inkişafında rolu nəzərə alınaraq ötən il Naxçıvan şəhəri İslam Mədəniyyətinin Paytaxtı kimi nüfuzlu beynəlxalq tədbirə ev sahibliyi etdi. Müxtəlif İslam ölkələrindən bura gələn qonaqlar Naxçıvanla tanışlıq zamanı həm də burada fəaliyyət göstərən məscidləri ziyarət etdilər. Hər kəs bir daha onun şahidi oldu ki, Naxçıvan, həqiqətən də, dini və mənəvi dəyərlərin tolerant ruhda qorunub saxlanıldığı, inkişaf etdirildiyi məkandır.

Bu gün Naxçıvan Muxtar Respublikasında iqtisadi və mədəni inkişafla yanaşı, dini-mənəvi dəyərlərin qorunmasına da xüsusi diqqət yetirilir. Dini dəyərlərin mahiyyətinə uyğun təbliğ olunmasına, dini-tarixi abidələrin bərpası və yeni məscidlərin tikilməsinə mühüm əhəmiyyət verilir. Hazırda Naxçıvan şəhərində inşası davam etdirilən yeni məscid də mənəvi dəyərlərimizin yaşadılacağı məkan kimi diqqəti cəlb edir. Məlumat üçün bildirək ki, məscid kompleksinin sahəsi 6400 kvadratmetrdir. Eyni vaxtda 5 min nəfərin ibadət edəcəyi məsciddə qadın və kişilər üçün nəzərdə tutulmuş ibadət zalları, eləcə də mədrəsə olacaqdır. İki minarəli və 15 günbəzli məsciddə əsas tikinti işləri başa çatdırılıb. Naxçıvan və Şərq memarlıq üslubunda inşa olunan məscidin günbəzlərinin hündürlüyü 12, minarələrinin hündürlüyü isə 40 metrdir. Kompleksdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Qazisi yanında Şura üçün ikimərtəbəli inzibati bina və ikimərtəbəli mərasim binası da inşa olunub. İnzibati binada iş, kəbin və digər xidməti otaqlar, mərasim binasında isə ayrı-ayrılıqda qadınlar və kişilər üçün zallar, texniki otaqlar və dəstəmazxanalar olacaqdır. Bütün bunlar bir daha onu göstərir ki, muxtar respublikamızda dini-mənəvi dəyərlərin qorunması və təbliği gələcəkdə də uğurla davam etdiriləcək.

“Şərq qapısı” qəzeti
27.08.2019


      Hər bir xalqın yaradıcılıq nümunələri onun tarixi taleyini, psixoloji xüsusiyyətlərini və həyat şəraitini özündə əks etdirir. Azərbaycan xalqının da tarixən özünəməxsusluğu ilə seçilən müxtəlif yaradıcılıq nümunələri olub ki, bunlardan biri də xalçalarımızdır. Azərbaycan xalçaları içərisində öz qədim tarixi, zəngin rəng çalarları və üzərində işlənmiş müxtəlif ornamentləri ilə seçilən Naxçıvan xalçaları xüsusi yer tutur. Həmin xalçaları tədqiq etməklə burada yaşayan insanların tarixi psixologiyası, onların xarakter xüsusiyyətləri və həyat şəraiti haqqında da mühüm məlumatlar əldə etmək mümkündür.

Belə ki, Naxçıvan xalçalarında bu sənətin təşəkkül tapdığı ilkin dövrlərdə – İslam dininin Azərbaycanda qəbul olunmasından əvvəl daha çox qədim türklərə məxsus təsvirlər və naxışlar təsvir olunub. Bu naxış və təsvirlərdə qədim türklərə məxsus xüsusiyyətlərin əksi olduqca ustalıqla verilməklə yanaşı, həm də o dövr yerli əhalinin hansı xüsusiyyətlərə daha çox üstünlük verdiklərinin şahidi oluruq. Bunlar mərdlik, igidlik, birlik, insansevərlik kimi xüsusiyyətlərdir ki, bu xüsusiyyətlər günümüzdə də milli psixologiyamızda mühüm xarakterik keyfiyyətlər kimi qiymətləndirilir. Qədim türklər bu xüsusiyyətlərin rəmzi olaraq öz möhürlərində və bayraqlarında əksini tapan şəkillərdə – qoç başı, boz qurd, qartal və digər təsvirlərdə ifadə etməyə çalışıblar.

İkinci dövr İslam dininin Azərbaycanda qəbul edilməsindən sonrakı dövrə təsadüf etməklə bu zənginliyə İslam mədəniyyəti nümunələrinə aid təsvirlərin də əks olunması ilə səciyyələnir. Belə ki, həmin dövrlərdən başlayaraq daha çox mavi, sürmeyi, qırmızı rəngli kolorit həlli, naxışların bədii quruluş üslubu, günbəzlərin təsviri ilə İslam mədəniyyətini əks etdirən “Namazlıq” xalçaların daha çox toxunduğunun şahidi oluruq.

Üçüncü dövr rus imperiyasının Azərbaycanı işğal etməsindən sonra başlayır ki, keçmiş sovet rejiminin qadağaları bu sənətdə də müəyyən deformasiyaların yaranmasına səbəb olub. Həmin dövrün təsiri altında qədim türklərə aid, eyni zamanda İslam mədəniyyətini özündə əks etdirən təsvir və naxışlar da müəyyən mənada görünüşü dəyişdirilmiş şəkildə müxtəlif naxışların arasında gizlədilib, sanki mənası aydın olmayan naxışlara bənzədilib.

Dördüncü dövr müasir dövrümüzdür ki, bu dövrdə xalqımız öz müstəqilliyini təkrar bərpa etdi və bununla da bütün sahələrdə olduğu kimi, xalçaçılıqda da yeni milli inkişaf mərhələsi başladı.

Naxçıvan xalçalarının üzərindəki təsvirləri rənglərin xüsusiyyətləri və onların insan psixologiyasına təsiri məsələlərini nəzərə almaqla iki istiqamətdə psixoloji təhlilə cəlb etmək olar.

Həmin xalçaların üzərindəki təsvirlərə fikir versək, görərik ki, daha çox həndəsi, antropomorf, zoomorf, nəbati naxışlardan istifadə edilib.

Gəlin bu naxışların tarixi və psixoloji xüsusiyyətlərini tədqiq etməklə naxçıvanlıların xalçalarımızda gizlənən xarakter xüsusiyyətlərini açmağa çalışaq.

Həndəsi fiqurlar. Müasir psixologiya elmi sübut edir ki, insanların çəkdikləri həndəsi fiqurlara görə onların psixoloji xüsusiyyətləri haqqında məlumat vermək mümkündür. Bu elmi biliklərə əsaslanaraq demək olar ki, Naxçıvan xalçaları üzərindəki konkret həndəsi fiqurlar bu xalçaları toxuyan insanların konkret adamlar olduğunun göstəricisidir.

Konkret adam dedikdə sözü ilə işi arasında heç bir ziddiyyət olmayan şəxslər başa düşülür. Cəmiyyətdə hər kəs ona inanır. Çünki o, verdiyi sözə əməl edir. Bu mənada, vaxtilə Qafqaza səyahət etmiş fransız səyyahı Aleksandr Düma ölkəsinə qayıtdıqdan sonra Qafqazda yaşayan millətlər haqqında yazaraq bildirirdi ki, azərbaycanlılardan sənəd almağa ehtiyac yoxdur, onlarda bir kişi sözü var. Onlar söz verdilərsə, qurtardı. Amma ermənilərdən sənəd alsan da, ehtiyatlı ol, sənəd də bəzən işə yaramır. Qədim türklərə məxsus olan bu keyfiyyətləri xalqımızın psixoloji xüsusiyyətlərində günümüzə qədər qorunub saxlanılır.

Eyni zamanda naxçıvanlıların xarakterində olan konkretlik onların yaşadıqları coğrafi mühit və iqlim şəraiti ilə də bağlıdır. Hamımıza məlumdur ki, Naxçıvanın çox kəskin coğrafi iqlim şəraiti var. Hər bir etnosun tarixi keçmişi ilə yanaşı, yaşadığı coğrafi şəraiti, iqlim xüsusiyyətləri onun şəxsiyyətinin əsas xüsusiyyətlərində, qabiliyyətlərində, yaradıcılıq ünsürlərində və məişətində öz əksini tapır. Bu mənada, kəskin kontinental iqlim şəraiti biz naxçıvanlıların xarakterlərində konkretlik kimi yüksək keyfiyyətləri formalaşdırmışdır ki, bunun nəticəsi olaraq Naxçıvan xalçalarında onların əks olunduğunu görürük.

Antropomorf təsvirlər. “Antropomorf” yunanca insana xas olan xassə və xüsusiyyətlərin xarici təbiət qüvvələrinə və başqa varlıqlara aid edilməsi mənasını verir. Naxçıvan xalçaları üzərində insana məxsus şəkillərin təsvir olunması məhz təbiətin ən ülvi və ali varlığının insan olması, qarşılıqlı münasibətlərin təcəssümü, dünyanı və kainatı dərk­etmənin insanın özünüdərki nəticəsində mümkünlüyü ismarıclarının gələcək nəsillərə ötürülməsi kimi də qiymətləndirmək mümkündür. Eyni zamanda Naxçıvan xalçaları üzərində qadın, uşaq, ailəni ümumilikdə təsvir edən şəkillərin olması burada yaşayan insanların psixologiyasında hələ çox qədim zamanlardan ailəyə bağlılıq, övlad sevgisi və qadına hörmətin üstün mövqedə olduğunu sübut edir.

Zoomorf təsvirlər. Bu təsvirlər adından da göründüyü kimi, qədim naxçıvanlıların məşğuliyyət və həyat şəraiti haqqında əsaslı məlumatlar verir. Naxçıvan xalçalarındakı zoomorf təsvirlər iki böyük qrupa bölünür: ev və yırtıcı heyvanlar. Onların içərisində isə ən çox təsadüf edilən qoç təsviridir. Bütün bunlar isə qədim naxçıvanlıların öz yaşam ehtiyaclarını heyvandarlıqla məşğul olaraq həmişə halal zəhmətlə gündə­lik tələbatlarını ödədiklərinə işarədir. Ulu babalarımız “Halallıq olan yerdə hər zaman xeyir-bərəkət olar”, – deyiblər. Deməli, müasir dövrdə milli, eləcə də naxçıvanlı psixologiyasında özünü göstərən halallıqla nəyəsə nail olmaq, özgəsinin malına göz dikməmək, yalnız özünə deyil, ümumilikdə, bəşəriyyətə xeyir vermək kimi gözəl xarakter xüsusiyyətlərin hələ qədim zamanlardan bəri daşıyıcıları olduğumuzu, əslində, xalçalarımızdakı təsvirlərdə açıq-aydın görmək mümkündür.

Nəbati təsvirlər. Nəbati təsvirlər xalçalardakı naxışların təbiətlə əlaqəsini birbaşa əks etdirir ki, bu da naxçıvanlılarda təbiəti sevmək kimi estetik hisslərin inkişaf səviyyəsinin əsas göstəricisidir. Belə ki, ictimai təcrübə əsasında dünyanı dərk edən naxçıvanlılar ətraf aləm haqqındakı estetik təsəvvürlərini məhz xalçalarda əks etdirməyə çalışıblar.

Xalçalarımızdakı füsunkar təbiət mənzərələri, yaşıl çəmənlər, güllü-çiçəkli yamaclar, şır-şır axan bulaqlar, aylı gecələr, quşların nəğməsi kimi ecazkar təsvirlər insanda estetik hisslər doğurur. Bu nəbati təsvirlər Naxçıvan təbiətinin zənginliyindən, gözəlliyindən xəbər verir ki, burada yaşayan insanlar bu təbiət zənginliyi içərisində mənəvi zənginliyin yüksək zirvəsinə çatıblar ki, bunları öz yaradıcılıq nümunələrinə köçürə biliblər. Naxçıvanlıların bu qabiliyyəti onların qədimdən günümüzə kimi gəlib çatan estetik duyumlarının və mənəvi zənginliklərinin göstəricisidir.

Yüksək estetik zövqə sahib olan naxçıvanlılar təbiətin gözəllik və rəngarəngliyini duyaraq oradakı rənglərdən bir-birinə bağlı şəkildə istifadə etməyə başlamışlar. Naxçıvan xalçalarındakı rənglərə nəzər salsaq, əsasən, əlvan rənglərdən istifadənin şahidi oluruq. Psixologiya elmi sübut edir ki, insan əlvan rənglərin əhatəsində olanda onda həyat enerjisini yüksəldən hisslərin yaranması baş verir. Bunun nəticəsində insan özünü daha yaxşı hiss edir. Onun psixoloji sağlamlığı bərpa olur, ətrafında baş verənlərə daha sağlam düşüncə ilə yanaşır, onlara obyektiv münasibət bəsləyir. Bütün bunlar isə şəxsiyyətlərarası münasibətlərin daha səmimi və işgüzar istiqamətdə formalaşması üçün əsas amil rolunu oynayır.

Naxçıvan xalçalarında istifadə olunan ağ rəng, əsasən, təmizlik, məsumluq, düzgünlük, səliqəlilik və aydınlıq rəngi kimi xarakterizə olunur. Xalçalarımızda bu rəngdən istifadə insanların xarakter əlamətlərində məhz həmin rəngin xarakterik cəhətlərinin çoxluğunun işarəsidir. Bunu bizim milli bayramımız olan Novruz bayramı adət və ənənələrində də görmək mümkündür.

Yaşıl rəng təbiətin əsas rənglərindən biri olub daha çox rahatlıq və sağlamlıq rəngi kimi qiymətləndirilir. İnsan yaşıl rəngin əhatəsində özünü olduqca sakit və rahat hiss edir. Eyni zamanda bu rəngi sevən insanlar prinsipiallıqları ilə də fərqlənirlər. Yəni onlarda xüsusi bir qələbə əzmi müşahidə olunur.

Naxçıvan xalçalarında rast gəlinən qırmızı rəng həyat rəngi olmaqla yanaşı, həmçinin güc, dinamizm, mətanət, əzm və məhəbbət rəmzi kimi də götürülür.

Mavi rəng isə təbiətdə daha çox üstünlük təşkil edən rənglərdəndir. Həm psixologiyada, həm də el arasında məsumluq, dürüstlük, sülhsevərlik, firavanlıq, sakitlik deməkdir.

Naxçıvan xalçalarındakı bu əlvan rənglər naxçıvanlıların xarakter xüsusiyyətlərində həyatsevərlik, gümrahlıq, yüksək enerji, sağlamdüşüncəli və səmimi, şəxsiyyətlərarası münasibətlərə sahib xüsusiyyətlərin üstünlük təşkil etməsinin sübutudur. Bütün bunlar təsdiq edir ki, xalçalarımız gözoxşayan zənginliyi ilə naxçıvanlıların psixoloji xüsusiyyətlərinin dərinliyini də özündə təcəssüm etdirir.

“Şərq qapısı” qəzeti
24.08.2019


      Məlum olduğu kimi, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri 2009-cu il 7 fevral tarixdə “Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi haqqında” Sərəncam imzalayıb. Həmin sərəncam xalqların, ölkələrin bir-birinə daha çox inteqrasiya olunduğu, dərin qloballaşma proseslərinin getdiyi indiki şəraitdə azərbaycanlıların milli kimlik pasportu olan xalq yaradıcılığının qorunub saxlanılması və inkişaf etdirilməsi, xalq sənəti nümunələrinin, milli mətbəxin, folklorun, milli rəqs və mahnı sənətinin geniş və sistemli şəkildə təbliğ olunması, gənc nəslə milli-mənəvi dəyərləri aşılamaq baxımından mühüm tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki hər bir xalqın varlığı onun sahib olduğu mənəvi dəyərləridir.

Sərəncamda da qeyd olunduğu kimi, xalqımızın müstəqillik yoluna qədəm qoyduğu indiki şəraitdə xalq yaradıcılığının, əsrlərboyu yaranan mənəvi və maddi mədəniyyət nümunələrinin öyrənilməsi, ənənəvi sənət sahələrinin dirçəldilməsi, onların geniş şəkildə tədqiq və təbliğ olunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Adıçəkilən sərəncamda deyilir: “Yurdumuzun qədim sakinlərinin, əcdadlarımızın dünyagörüşünün, bədii-estetik təfəkkürünün təzahür forması olan folklorun, musiqi və rəqs sənətinin ən qədim qaynaqları eramızdan əvvəl IV-I minilliklərə aid Gəmiqaya təsvirlərində, “Avesta” və “Kitabi-Dədə Qorqud” kimi qədim qaynaqlarda öz əksini tapmışdır. Dünyanın ən qədim kollektiv ifa növlərindən olan Azərbaycan xalq yallıları xoreoqrafiya, instrumental və vokal musiqisini özündə birləşdirən nadir yaradıcılıq nümunəsidir”.

Ən geniş yayılmış və ən qədim kütləvi xalq rəqsi olan yallı el şənliklərində, bayramlarda və toylarda ifa edilir. Yallı ölkəmizi dünyaya tanıdan, xalqımıza məxsus bütün xüsusiyyətləri, onun kimliyini, tarixini, mədəniyyətini, etnoqrafiyasını, mifoloji inanclarını aydın şəkildə çatdıran, dünənimiz və bu günümüzdən soraq verən milli rəqsimizdir. Tədqiqatçıların fikrincə, yallı rəqsdən xeyli əvvəl yaranıb. Heç şübhəsiz ki, onun yaranma tarixi əlifbanın, yazılı mədəniyyətin əmələ gəlməsindən əvvəlki dövrlərə təsadüf edib. Aparılan araşdırmalar təsdiq edir ki, ilkin yallı oyunları oda, atəşə pərəstiş dövründə formalaşıb. O, od-ocaq ətrafında toplanan mərasimlərdən ibarət olub. Sonralar isə əhalinin başlıca məşğuliyyət sahəsi olan ovçuluqla bağlı rəqs nümunələri yaranıb. Ovun, döyüşün uğurlu olmasını arzulayan, ovsuna, tilsimə arxalanan, fövqəltəbii qüvvələrə and vermək istəyənlər özlərinin bu münasibətlərini mərasimlərdə təqlid, təsvir yolu ilə ifadə etməyə çalışıblar. Yallılarda mərdlik , birlik, çağırış, sevgi və qalibiyyət hissləri xarakterizə olunur. Alimlərin fikrincə, oğuz ellərinin həyat tərzi, məişəti, dünyabaxışı “Dədə Qorqud” dastanlarında sözlə, fikirlə, yallılarda isə rəqslə, ritmik hərəkətlərlə ifadə olunub. Hər bir yallı növü də xüsusi məna və məzmun daşıyıb. Xalqımızın yaşam tərzini, adət-ənənəsini, mübarizliyini, qorxmazlığını, həmişə haqqa-ədalətə və sülhə can atmasını özündə yaşadıb. Yallılarımızın vaxtilə ovçuluq və atəşi qorumaq məqsədilə icra olunan mərasim oyunu növləri olması ilə bağlı təsvir və məlumatlara Qobustan və Gəmiqaya qayaüstü rəsmlərində, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında, Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasında da rast gəlinir.

Azərbaycanın tanınmış musiqiçisi, rəqslərimizin mahir ifaçı və tədqiqatçısı, Xalq artisti Əminə Dilbazinin fikrincə, yallılar qədər ölkəmizi dünyaya tanıdan ikinci bir vasitə yoxdur. “Söz demədən o, xalqımıza məxsus bütün xüsusiyyətləri, onun kimliyini, tarixini, mədəniyyətini bütün millətlərə aşılaya bilir”. Görkəmli sənətkar, bu mənada, Şərur yallılarını birinci sırada görür. Bu barədə fikir söyləyənlər heç də yanılmayıblar. Çünki Şərur yallılarının tarixi, ruhi-mənəvi qaynaqları, bədii-estetik gözəlliyi, min illərin düşüncə tərzini yaşatması, rəqs hərəkətlərinin rəmzləri, incə elementlərin izahı və öyrənilməsi, təhlil ediləsi cəhətləri haqqında deyiləsi fikirlərə bu gün də böyük ehtiyac vardır.

Rəqs sənətinin geniş yayıldığı ərazilərdən biri Naxçıvan diyarıdır. Doğma yurdumuzda ən qədim rəqs elementlərimiz bu gün də qorunub yaşadılır. Elə rəqs növlərimiz var ki, o, ancaq bu yurd üçün xarakterikdir. Naxçıvan rəqsləri birbaşa ənənələrə söykənir və müxtəlif elementləri özündə ifadə edir. Ta qədimdən bu günədək Naxçıvan toylarında mütləq yallı gedilir. Bu rəqsdə ifaçıların sayı 10-100 arası olur. Muxtar respublikamızda yallı sənəti daha çox Şərur, Ordubad və Şahbuz bölgələrində inkişaf edib. Vaxtilə bu ərazilərə məxsus yüzə yaxın yallı növündən 40-dan çoxu bu günümüzə gəlib çatıb. “Xələfi”, “Tənzərə”, “Tello”, “Nazilə”, “Çökəli”, “Üç addım”, “Şərani”, “Gülümhey”, “İki ayaq”, “Ürfanı”, “Qazı-qazı”, “Köçəri”, “Dördayaq”, “Arzumanı” yallıları bu gün də sevilərək ifa olunan rəqslərdir. Bu yallılarımız bir elin həm tarixini, həm də əcdadlarımızın həyat ritmini, sevincini, babalarımızın yertitrədən ayaq səslərini özündə yaşadır, hər kəsi Vətən uğrunda birliyə, döyüşə çağırır.

Yallı təkcə musiqi və rəqs növü deyil. O, eyni zamanda qədim oğuz-türk tarixinin başlıca möhürlərindən biri olmaqla yanaşı, xalqımızın həm də bugünkü varlığından soraq verir. Məhz bu mənəvi sərvətlərimiz ilə düşmənlərimizə də kimliyimizi, varlığımızı qürurla sübut edə bilirik.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin tapşırığına əsasən AMEA Naxçıvan Bölməsi və Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin yallı sənəti ilə bağlı tədqiqatlar aparması, bu irsin UNESCO səviyyəsində qorunması sahəsində tədbirlərin həyata keçirilməsi, “Şərur” Xalq Yallı Ansamblının fəaliyyəti və Naxçıvanda yallı sənəti ilə bağlı məlumatlar hazırlanıb aidiyyəti üzrə təqdim olunması dediklərimizin bariz nümunəsidir. Belə ki, 2018-ci ildə Mavriki Respublikasının paytaxtı Port Luis şəhərində UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin 13-cü sessiyasında qəbul edilən qərarla “Yallı” (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri” UNESCO-nun Təcili Qorunma Siyahısına daxil edilməsi biz gənc­ləri daha da fərəhləndirir. Burada əsas məqsəd ölkəmizin qədim və tarixi ərazisi olan Naxçıvanda yaşayan əhalinin ənənəvi mədəniyyətinə və xalq yaradıcılığına dünya miqyasında işıq salmaq, eyni zamanda bu ənənələri UNESCO səviyyəsində qorumaqdan ibarətdir. Qürurverici haldır ki, Şərur, xüsusən də “Köçəri” yallısını öz adına çıxmağa çalışan Ermənistanın “Yallı” (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri” nominasiyasına qarşı təxribat xarakterli cəhdlərinin qarşısı alınmış, növbəti dəfə bu ölkəyə layiqli cavab verilmişdir.

Naxçıvan yallıları bu qədim diyarın tarixi, etnoqrafiyası, mərasimləri, mifoloji inancları, adət-ənənələri, ifaçılıq mədəniyyəti ilə sıx bağlı şəkildə inkişaf edib. Naxçıvan əsrlərboyu istər Qafqaz, istər Yaxın və Orta Şərq, istərsə də Avropa xalqları arasında “yallıların vətəni”, “yallıların məskəni” kimi tanınıb. Məhz buna görə də Naxçıvan yallılarını “Naxçıvanın tacı” adlandıran xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyev deyirdi: “Yallılar bizim keçmişimiz, bu günümüz, gələcəyimizdir. Yallı Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq, mərdlik rəmzidir, tarixidir. Bu tarixi heç vaxt unutmaq olmaz. Naxçıvan torpağında bu tarix yaşayır, inkişaf edir və örnək olaraq gələcək nəsillərə qalır”.

Bir sözlə, yallı dünəndən bu günə uzanan bir yoldur. Qədim rəqs – musiqi tariximizin laləli düzəngahlarından, sel udan dərələrindən keçib gələn yol! Xalqın mənəvi inkişaf yolları onun açdığı coğrafi yollardan gəlib keçsə də, mənəvi sərvətlərimiz tarixin sel və gürşadlarına qarşı daha dözümlü olub. Bəli, nəsillərdən-nəsillərə ötürülən bu folklor nümunəmiz bu gün öz əzəməti ilə xalqımızın yenilməzlik, birlik, mərdlik və qəhrəmanlıq kimi keyfiyyətlərini xarakterizə edir. Bu milli özünəməxsusluğu, mənəvi dəyərlərimizi, xalq yaradıcılığımızı, bədii təfəkkürümüzün güzgüsü olan yallıları qoruyub yaşatmalı, gələcək nəsillərə olduğu kimi çatdırmalıyıq. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun dediyi kimi: “Naxçıvanın üç incisi bizim üçün xüsusilə əzizdir: Əshabi-Kəhf, Gəmiqaya və Şərur yallıları. Biz bu inciləri qoruyub saxlamalıyıq”.

“Şərq qapısı” qəzeti
22.08.2019


Təkcə cari ilin birinci yarısında bu müəssisəni 7244 tamaşaçı ziyarət edib

      Hər bir xalqın böyüklüyü əhali sayına və yaxud yaşadığı regiona görə müəyyən edilmir. Xalqların böyüklüyü yaratdığı mədəniyyətlə, dünyaya bəxş etdiyi böyük töhfələrlə, yetirdiyi dahi şəxsiyyətlərlə ölçülür. Eyni zamanda belə xalqların formalaşmasında həmin şəxsiyyətlərin böyük rolu olur. Buna görə də hər bir xalq onun tarixində müstəsna rolu olmuş dahi şəxsiyyətlərin xatirəsini həmişə uca tutaraq onlara həsr edilmiş müxtəlif xatirə kompleksləri və muzeylər yaradır, adını park və meydan, prospekt adlarında əbədiləşdirir. Belə şəxsiyyətlərin həyatı və fəaliyyəti tədqiq edilərək mənəvi dəyərlər kimi qorunub saxlanılır, böyüməkdə olan gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunması işində bu dəyərlər əsas meyar kimi təbliğ edilir. Xalqımızın tarixi taleyində mühüm və əvəzolunmaz rol oynayan ulu öndər Heydər Əliyev də məhz belə şəxsiyyətlərdəndir.

Təsadüfi deyil ki, bu gün ölkəmizdə Heydər Əliyev irsini təbliğ edən onlarla elm və mədəniyyət müəssisəsi var. Lakin Naxçıvan şəhərində yerləşən Heydər Əliyev Muzeyi digərlərindən fərqlənir. Ona görə ki, bu mədəniyyət müəssisəsi ulu öndərimizin doğulub boya-başa çatdığı, ilk əmək fəaliyyətinə başladığı, sonrakı illərdə isə daim inkişaf etdirdiyi doğma Naxçıvan torpağında yaradılmışdır. Digər tərəfdən isə bu muzey ümummilli liderin hələ sağlığında Azərbaycanda yaradılmış ilk muzeydir.

Qeyd etmək lazımdır ki, Heydər Əliyev şəxsiyyətinin böyüklüyünü, siyasi irsinin alternativsizliyini dəfələrlə öz çıxışlarında vurğulayan, əməli fəaliyyətində sübut edən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov hələ 1996-cı il may ayının 10-da “Naxçıvan” Sərhəd Dəstəsinin qərargahı önündə ulu öndərin büstünün açılış mərasimində demişdir: “...Bu gün biz, sadəcə olaraq, öz istəyimizi, məhəbbətimizi və onun gördüyü işləri qiymətləndirmək naminə bu kiçik işləri burada, Naxçıvan Muxtar Respublikasında həyata keçiririk... Dünya siyasət məktəbində, dünya kəşfiyyat məktəblərində böyük bir Heydər Əliyev kursu keçilir. Nəyə görə bizim özümüzdə bunlar olmamalıdır?.. Ancaq biz etməliyik. Bizim – naxçıvanlıların buna daha çox haqqı var. Haqqı var, həm də mənən borclarıdır. İnsanlara sağlığında qiymət vermək lazımdır...”

Heydər Əliyev şəxsiyyətinə, siyasi və mənəvi irsinə bu cür yanaşmanın nəticəsidir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 1999-cu il 18 fevral tarixli Sərəncamı ilə Naxçıvan şəhərində Heydər Əliyev Muzeyi yaradılmışdır. Eyni zamanda bu sərəncamın imzalanması Heydər Əliyev şəxsiyyətinə sonsuz ehtiramın bariz nümunəsi kimi tarixi, siyasi və mənəvi zərurətdən irəli gəlmişdir. Sərəncamın imzalanmasından ötən qısa zamanda Naxçıvan şəhərinin mərkəzində Heydər Əliyev Muzeyi yaradılmış və muzey 1999-cu il mayın 10-da fəaliyyətə başlamışdır.

Bu il isə Heydər Əliyev Muzeyinin yaradılmasının 20 ili tamam olur. Ötən illər ərzində muzeyə gələn çoxsaylı tamaşaçılar Türk dünyasının böyük oğlu, dünya siyasətinin nəhənglərindən olmuş Heydər Əlirza oğlu Əliyevin həyatı və fəaliyyəti haqqında maraqlı məlumatlar əldə edir, bu məlumatlarla yanaşı, həm də Azərbaycanın tarixini, mədəni və mənəvi irsini öyrənirlər. Əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi, bu ilin birinci yarısında da muzey fəaliyyətini günün tələbləri səviyyəsində qurmuş, nəzərdə tutulmuş tədbirlər müvəffəqiyyətlə yerinə yetirilmişdir.

Muzeyin direktoru Ramil Oruc­əliyev bizimlə söhbətində bildirdi ki, bəhs olunan dövrdə Heydər Əliyev Muzeyində dahi şəxsiyyətin həyatı və ictimai-siyasi fəaliyyətinə dair materialların toplanması, komplektləşdirilməsi, mühafizəsi, tədqiq və təbliği uğurla həyata keçirilmiş, hər bir eksponat ciddi mühafizə edilərək qorunmuş, zədələnməsinin və korlanmasının qarşısı alınmışdır. 2019-cu ilin ilk 6 ayı ərzində eksponatların sayı 4746-dan 4764-ə çatdırılmışdır. Bununla yanaşı, muzeyin fond otağı sistemləşdirilmiş, eksponatlar müəyyən sistem əsasında fondda yerləşdirilmişdir. Mütəmadi olaraq buradakı bələdçi mətninə yeni eksponatlar haqqında əlavələr olunmuş, sonradan mətn ingilis dilinə tərcümə edilmişdir.

Öyrəndik ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2014-cü il 19 dekabr tarixli “Muzeylərlə əlaqələrin daha da gücləndirilməsi haqqında” Sərəncamına uyğun olaraq hesabat dövründə qrafik əsasında muxtar respublikada fəaliyyət göstərən nazirlik, komitə və baş idarələrin kollektivləri muzeyi ziyarət etmiş, gələn qonaqların muzeylə tanışlığı zamanı onlara nümunəvi muzey xidməti göstərilməsi diqqət mərkəzində saxlanılmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi tərəfindən tərtib edilmiş qrafikə əsasən 2019-cu ilin altı ayı ərzində Naxçıvan Muxtar Respublikasında fəaliyyət göstərən 8 təşkilat Heydər Əliyev Muzeyində ekskursiyalarda iştirak etmişdir.

Müsahibimiz onu da qeyd etdi ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Mədəniyyət və Təhsil nazirliklərinin birgə təsdiq etdiyi “Təhsil və mədəniyyət müəssisələrinin qarşılıqlı fəaliyyətinin səmərəli təşkili ilə bağlı 2018-2019-cu tədris ili üçün tədbirlər planı”na əsasən tələbə və şagirdlər Heydər Əliyev Muzeyinə cəlb edilmiş, Naxçıvan şəhərində fəaliyyət göstərən orta və orta ixtisas məktəblərinin muzeydə açıq dərslərinin qrafiki təsdiq edilmiş, onlara muzey xidməti göstərilmişdir. Görkəmli dövlət xadiminin həyatı və ictimai-siyasi fəaliyyətinin öyrənilməsi və təbliği məqsədilə 3 yanvar 2019-cu il tarixdən 27 iyun 2019-cu il tarixədək Heydər Əliyev Muzeyində orta məktəb şagirdlərinin iştirakı ilə 33 saat, Heydər Əliyev adına Hərbi Liseyin kursantları ilə 6 saat, kollec tələbələrinin iştirakı ilə 13 saat açıq dərs keçilmişdir. Bundan əlavə, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Naxçıvan Muxtar Respublikasının təhsil müəssisələrində elektron təhsilin təşkili ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında ” 2014-cü il 20 iyun tarixli Sərəncamına uyğun olaraq Naxçıvan Muxtar Respublikasının Mədəniyyət, Təhsil, Rabitə və Yeni Texnologiyalar ­nazirliklərinin birgə tərtib etdikləri “Təhsil müəssisələri ilə muzeylər arasında 2018-2019-cu tədris ilində təşkil olunacaq distant dərslərin qrafiki”nə əsasən ümumtəhsil məktəbləri ilə Heydər Əliyev Muzeyi arasında 10 may 2019-cu il tarixdə 220 ümumtəhsil məktəbinin iştirakı ilə “Heydər Əliyev və müstəqil Azərbaycan”, 12 iyun 2019-cu il tarixdə isə Təhsil və Rabitə və Yeni Texnologiyalar nazirliklərinin birgə təşkilatçılığı ilə muzeydə 220 ümumtəhsil məktəbinin iştirakı ilə “Qurtuluşdan başlanan yol” mövzusunda interaktiv dərs keçilmişdir.

Qeyd edilən dövrdə muzeyin yaradılmasının 20 illiyinə həsr olunmuş tədbirin, o cümlədən ulu öndər Heydər Əliyevin anadan olmasının 96-cı ildönümünə həsr edilmiş konfransın, Yeni Azərbaycan Partiyası Naxçıvan Şəhər Təşkilatının təşkilatçılığı ilə “Milli Qurtuluş Günü – əbədi müstəqilliyə açılan qapı” mövzusunda elmi-praktik konfrans keçirildiyi barədə də məlumat aldıq. Muzey direktoru bələdçilərin peşə biliklərinin artırılması sahəsində görülən işlərdən də danışdı.

Təbii ki, görülən işlər ziyarətçi sayına da öz təsirini göstərmiş, 2019-cu ilin ilk altı ayı ərzində muzeyi 7244 tamaşaçı ziyarət etmişdir. Bu ziyarətçilərin 5353 nəfəri yerli, 1891 nəfəri isə xarici ölkələrdən gələn qonaqlar olmuşdur. Həmçinin muzeydə olan tamaşaçılara Azərbaycan və ingilis dillərində 759 ekskursiya keçirilmişdir.

Heydər Əliyev Muzeyi bu gün Naxçıvana gələn bütün qonaqların ilk ziyarət etdiyi elm və mədəniyyət müəssisəsidir. Dahi şəxsiyyətin zəngin irsinin qorunub saxlanıldığı bu müəssisə ziyarətçilərdə böyük təəssürat oyadır. Bu təəssüratları muzeyin “Xatirə kitabı”na köçürənlər də az deyil. Biz isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin muzeyin ekspozisiyası ilə tanış olduqdan sonra düşüncələrini ifadə etdiyi bu cümlələrlə yazını bitirmək istərdik: “...Ulu öndər Heydər Əliyev öz doğma Vətənini – Naxçıvanı çox sevirdi. Naxçıvanlılar da həmişə onu sevirdilər və fəxr edirlər ki, dünyaya Heydər Əliyev kimi dahi şəxsiyyəti bəxş etdilər. Bu gün Heydər Əliyev bizim qəlbimizdə yaşayır, onun ideyaları, siyasi kursu yaşayır və əbədi yaşayacaqdır”.

“Şərq qapısı” qəzeti
22.08.2019


      Bəli, Yaradanın nəsibini gözəl Naxçıvanımıza yazıb Haçadağla Nəhəcir dağının arasına sığdırdığı, “Qurani-Kərim”də də adıçəkilən bu abidə müqəddəs ocaq sayılır. Hətta 70 il əsarətində yaşamağa məhkum edildiyimiz Sovet hökumətinin qadağaları da insanları bu ibadətgaha pənah aparmaqdan çəkindirə bilmədi. Həmin dövrdə də ilin bütün fəsillərində yüzlərlə insan Əshabi-Kəhfə yolçuluğa çıxırdı. Elə o zamanlar buranı ziyarət edən insanlar ibadətgaha aparan yollardan tutmuş abidənin nə vəziyyətdə olduğunu da yaxşı xatırlayarlar. Bu ziyarətgaha gedən insanlar sübhçağı evdən çıxardılar. Çünki kələ-kötür, daşlı-çınqıllı, yazda-­payızda isə zığlı-palçıqlı yollar günortayadək onları ancaq mənzilbaşına çatdırırdı. Əshabi-Kəhfdə nə indiki pilləkənlər var idi, nə yorularkən istirahət etdiyimiz oturacaqlar. Nə təmizlik, səliqə-sahman bu gün gördüyümüz səviyyədə idi, nə də buradakı mədəni xidmət. İnsanlar uca bir dağın zirvəsinə sığınan ibadətgaha saatlarla, həm də böyük əziyyətlə uzaq yol qət edərək çatırdılar. Bu insanlar arasında yaşlılar da var idi, xəstələr də, uşaqlar da. “Cənnət bağı”na çıxanlar həyatlarını riskə atırdılar. Burada qurbanlıqlar harada gəldi kəsildiyindən, tullantılar hara gəldi atıldığından xoşagəlməz qoxu və mənzərə yaranırdı.

Tarixi-mədəni, dini abidələri, ziyarətgahları, məscidləri, pirləri ilə yer üzündə İslam mədəniyyətinin beşiyi kimi tanınan Naxçıvanın insanlarını da Tanrı bu diyara bəxş olunan dəyərlərin, gözəlliklərin qoruyucusu, yaşadanları olaraq yaratmışdır. Son illər muxtar respublikamızda abidələrin, ziyarətgah və məscidlərin bərpası bunun bariz nümunəsidir. Əshabi­-Kəhf dini abidəsində isə ilk dəfə 1998-ci ildə ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin tapşırıq və himayəsi ilə tikinti-abadlıq işləri görülüb. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust tarixli Qərarına əsasən bura ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarixi və mədəniyyət abidələri siyahısına daxil edilib. 2006-cı ildə burada “Əshabi-Kəhf Ziyarətgahı” Dini-Mədəni Abidə Kompleksi yaradılıb. Həmin ilin may ayında kompleksdə yenidən tikinti-abadlıq işləri görülüb. Burada maşınlar üçün dayanacaq, inzibati binalar, qonaq evi, mağazalar tikilib. Ziyarətgaha içməli su xətti çəkilib, ətrafında bağ salınıb, işıqlandırma sistemləri yenidən qurulub, zəvvarlar üçün hərtərəfli şərait yaradılıb.

Naxçıvan şəhərindən 12 kilometr məsafədə yerləşən “Əshabi-Kəhf Ziyarətgahı” Dini-Mədəni Abidə Kompleksinə getmək istəyən çoxsaylı turistlərin, zəvvarların, qonaqların, eləcə də muxtar respublika sakinlərinin rahat gediş-gəlişini təmin etmək məqsədilə yeni Naxçıvan-Əshabi-Kəhf-Naxçıvan marşrutu fəaliyyətə başlayıb. Həmin marşrut üzrə işləyən avtobuslar hər gün 2 reys olmaqla, saat 830 və 1400-da Naxçıvan şə­hərindəki avtovağzaldan Əshabi-Kəhfə, saat 1200 və 1700-da isə “Əshabi­-Kəhf Ziyarətgahı” Dini-Mədəni Abidə Kompleksindən əks-istiqamətə yola düşür. Sərnişin sıxlığı nəzərə alınaraq həftənin şənbə və bazar günləri dörd reys həyata keçirilir. Muxtar respublikaya gələn qonaqların bu marşrutdan səmərəli istifadə etmələri üçün “Təbriz” və “Grand” otellərinin, eləcə də “Cahan” Ticarət Mərkəzinin qarşısında avtobusların dayanacaq yerləri müəyyən olunub.

İndi illər öncəkindən fərqli olaraq bu müqəddəs ziyarətgaha gözəl, abad, geniş yollar aparır. Bu günlərdə həmin abad yollarla rahat avtobusda Əshabi-Kəhfə yolçuluğa çıxarkən yuxarıda sadaladıqlarımın hər biri yolboyu gözlərim önündə canlanırdı. Avtobusun pəncərəsindən Günəşin şüalarından parıldayan asfalt yolları, ətrafda göz baxdıqca uzanan yaşıllıqları seyr edərkən, bir də mənzil başında insanların rahatlığı üçün yaradılanların hər birini bir daha gözdən keçirərək, sadəcə, bunları düşünürəm: O illər, bu illər… O yolçuluq, bu yolçuluq…

“Şərq qapısı” qəzeti
22.08.2019


      Xalqımızın tarixi keçmişini, milli irsini əks etdirən mədəniyyət nümunələrindən biri də papaqçılıq sənətidir. Bu sənət xalqımızın məişəti və mədəniyyəti ilə sıx şəkildə bağlı olub, zamanın süzgəcindən keçərək böyük bir inkişaf yolu keçib. Əsas milli baş geyimlərindən olan papağa xalqımız hər zaman xüsusi ehtiramla yanaşıb. Papaq ta qədimdən cəsarət, ləyaqət, şərəf rəmzi hesab olunmaqla yanaşı, həm də hörmət simvolu sayılıb. Odur ki, papaqçılıq tarixboyu mühüm sənətkarlıq sahələrindən olub.

Milli mədəniyyətimizin digər sahələri kimi, qədim papaqçılıq sənəti də bu gün muxtar respublikamızda qorunub yaşadılır. Ömrünü bu sənətə həsr etmiş insanlardan biri də İsmayıl Babayevdir. 30 ildən artıqdır ki, Naxçıvan şəhərində papaqçılıqla məşğul olan İsmayıl usta deyir ki, bu sənəti seçən insanda gərək həvəs və istək olsun. Bunlarsız keyfiyyətli iş də ortaya çıxmaz.

Sənətini ürəkdən sevən İsmayıl Babayev gördüyü işdən həm də zövq almağı bacarır. Onun tikdiyi papaqlar gözəlliyi və keyfiyyəti ilə seçilir. Usta hazır papaq nümunələri ilə yanaşı, sifarişçinin zövqünə, sənətinə uyğun papaqlar da tikir. Deyir ki, əvvəllər kişilər daha çox buxara, çapma, şiş, sarıq kimi papaq növlərinə üstünlük verirdilər. Bu gün isə, əsasən, kepkatipli papaqları daha çox sifariş edirlər. Təbii ki, günümüzün dəb və zövqünə uyğun olaraq bu növlərin bir çoxu istifadə edilmir. Bununla belə, yaşlılar arasında buxara papaq tikdirmək istəyənlər də az deyil.

İsmayıl usta bizə bu sənətin tarixi barədə də məlumat verir. Onun dediklərindən: “Tarixboyu ölkəmizdə papağın bir çox növlərindən istifadə edilib. Onların müxtəlif formaları və özünəməxsus adları olub. Məsələn, oğlan uşaqları üçün hazırlanan papaqlara “tərlik” deyirlər. Ancaq tərlik papaq qədər qalın olmur və açıq qırmızı rəngdə bir qat toxunan formaya malikdir. Bu papaq formasının Səfəvi hökmdarlarının “Qızılbaş” ordusundan qalması ehtimal edilir. Milli geyimlərimizin mühüm elementlərindən biri olan araqçının isə forması onun daşıyıcısının sosial vəziyyətinin göstəricisi sayılırdı. Xalqımız arasında ən geniş yayılan papaqlardan biri də motal papağı olub. Ondan, əsasən, yoxsul təbəqəyə mənsub insanlar və çobanlar istifadə edərdilər. Bəy zümrəsinin nümayəndələri və varlı təbəqə isə buxara papaq geyinirdi. Onları Buxaradan gətirilmiş dəridən konus şəklində və ya itiuclu formada hazırlayırdılar. Buxara papağa “şiş papaq” və ya “bəy papaqları” da deyilirdi”.

Papaqçı onu da qeyd etdi ki, papaqların hazırlanmasında müxtəlif növ materiallardan istifadə edilsə də, dəridən hazırlanan papaqlar daha çox üstünlük təşkil edir.

Papaqlar milli geyimlərimizdə dərin kök salıb. Bu mədəni irsi qoruyub saxlamaq, inkişaf etdirmək qarşımızda duran mühüm vəzifələrdəndir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi haqqında” 2009-cu il 7 fevral tarixli Sərəncamı isə belə xalq yaradıcılığı nümunələrinin yaşadılmasına geniş imkanlar açıb. Bu sərəncamdan irəli gələn vəzifələr muxtar respublikada uğurla yerinə yetirilir, hər il bu istiqamətdə geniş tədbirlər keçirilir. Milli-mədəni dəyərlərə yüksək qiymət verilməsinin ifadəsidir ki, 8 sentyabr 2018-ci il tarixdə Naxçıvan şəhərindəki “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksində “Milli geyimlər” festivalı keçirilib. Festivalda milli baş geyimimiz olan müxtəlif papaqlar da nümayiş etdirilib və böyük maraqla qarşılanıb.

Qürurvericidir ki, bu gün doğma Naxçıvanımızda müxtəlif sənət sahələrinin qorunub yaşadılmasına və inkişafına göstərilən diqqət və qayğı davamlı xarakter alıb. Sənətkarlar üçün emalatxanaların yaradılması, onların sərgilərinin təşkil olunması bunun əyani göstəricisidir. Papaqçılıq da bu sahədə önəmli yerə malikdir.

Bir məsələni də vurğulayaq ki, bu gün Naxçıvan şəhərində, rayon mərkəzlərində çalışan dərzilər həm də papaq tikməyə maraq göstərirlər. Hazırda müasir dövrün tələblərinə uyğun olaraq yeni papaq növləri tikilir. Onu da qeyd edək ki, min illərlə yaşı olan papaqlarımız bu gün də öz dəyərini saxlayır.

“Şərq qapısı” qəzeti
21.08.2019


      Mütəfəkkir ədibimiz İmadəddin Nəsimi qədim və zəngin tarixə malik Azərbaycan ədəbiyyatının ən məşhur nümayəndələrindən biridir. Onun yaradıcılığı mövzu-ideya dolğunluğu, bədii mükəmməlliyi ilə səciyyələnir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyinin qeyd olunması haqqında” 2018-ci il 15 noyabr tarixli Sərəncamında deyildiyi kimi: “Nəsimi dünya poeziyasının ən kamil nümunələri sırasında diqqətəlayiq yer tutan əsərlərində daim insanın əzəmətini, insani məhəbbəti və şəxsiyyətin azadlığını tərənnüm etmişdir. Anadilli şeirin humanist ideyalarla, yeni məzmun, deyim tərzi və bədii lövhələrlə daha da zənginləşməsində unudulmaz şairin misilsiz xidmətləri vardır”. Azərbaycan Respublikasında 2019-cu ilin “Nəsimi ili” elan edilməsi də dahi sənətkarın sənətinə verilən böyük qiymətin ifadəsidir.

İmadəddin Nəsiminin dərin humanizm ifadə edən zəngin yaradıcılığında hürufilik təlimi, onun kamil insan konsepsiyası mühüm yer tutur. Fəzlullah Nəiminin banisi olduğu hürufilik təriqətinə gənclik illərindən qoşulub onun mahiyyət və prinsiplərinə dərindən yiyələnən Nəsimi qısa müddətdə bu hərəkatın aparıcı simalarından birinə çevrilmişdi. İnsanın haqqa çatması vasitəsi kimi ilahi eşq yolunu simvollaşdıran sufilərdən fərqli olaraq hürufilər zəkaya, elmə daha çox üstünlük verir, kamil insan idrakının qüdrətini önə çəkirdilər. Hürufilər bu fikirdə idilər ki, bəşəriyyətin səadəti, xoşbəxt cəmiyyət quruculuğu insanın mənəvi kamilliyi ilə bilavasitə əlaqədardır. Yaranmışların ən alisi, şərəflisi sayılan insan özünü dərk etməli, çirkin hisslərdən, nəfsdən, bəd duyğulardan uzaq olmalı, haqq yolunu seçməli, yüksək mənəvi dəyərlərə yiyələnməli, müdrikliyə çatmalıdır. Cəmiyyətdə kamil insanlar nə qədər çox olarsa, bu, həqiqətin, azadlığın, ədalətin təntənəsinə rəvac verər. Bütün bunları ümumiləşdirən Nəsimi yazırdı:

Ey Nəsimi, sən həqqi bil, həqqə iqrar eylə kim,
Çünki insanü bəşərsən, həq deyən insan mənəm!

Nəsiminin şeirlərində böyük vəcdlə tərənnüm edilən insan da məhz özünü anlayan, yaranmışların ən qiymətlisi olan ali şəxsiyyətdir. Şair dünyanı sədəfə, kamil insanı isə onun içərisindəki dürr danəsinə, inciyə bənzədir, arifləri ən böyük məhəbbətə, alqışa layiq sayaraq yazırdı:

Mərhəba, insani-kamil, canımın cananəsi,
Aləmin cismi sədəfdir, sənmisən dürdanəsi?

Şairin haqlı qənaətinə görə, arifliyə gedən yol insanın özünü dərk etməsindən başlayır. Özünü anlamayan cahil adamlar heç bir ali məqsədə çata bilməzlər:

Kim əzəl tanımadı kəndi vücudu şəhrini,
Ol gədahimmət nə yoldan vara sultan istəyə?

Nəsimi şeirlərində vurğulayırdı ki, insanı mənəvi kamilliyə çatdıran haqq yoludur, ona görə də əsl sadiq aşiqlərin ən böyük sevgisi də bu haqqa bəslənilən hüdudsuz eşqdir. “İnsan bu hüsni-lütf ilə gövhər dеgilmidir?” – deyən şair insanı ali varlığın bir zərrəsi sayır, onun qüdrət və əzəmətinə böyük inam və ehtiram bəsləyirdi. Şairin fikrincə, kamil insan elə bir mənəvi zənginliyə malikdir ki, onda hər iki cahan – maddi və mənəvi aləm sığışa bilər, belə insan elə ilahi dəyərə malikdir, məkansız gövhərdir:

Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam,
Gövhəri-laməkan mənəm, kövnü məkana sığmazam.
Ərşlə fərşü kafü nun məndə bulundu cümlə çün,
Kəs sözünüvü əbsəm ol, şərhi-bəyana sığmazam.

Arif insanların könlünü “ərşi-həqq” sayan İmadəddin Nəsimi şeirlərində nəzərə çatdırırdı ki, mənəvi cəhətdən naqis olanlar bəlalara, nöqsanlara tuş gələrlər, ona görə də hər bir şəxs idrakın gücü ilə kamilliyə qovuşmağa can atmalıdır:

Naqis vücuda çün kim, nöqsan gəlir həmişə,
Cəhd eylə, kamil ol kim, gəlməz kəmalə nöqsan.

Nəsimi şəxsiyyət azadlığına xüsusi önəm verir, obrazlı şəkildə “müqəddəs bülbül” adlandırdığı insanın qəflətdə qalıb qəfəsə giriftar olmasını məqbul saymır, onu buxovlardan çıxmağa, azadlığa, sərbəstlik məkanı kimi yeni gülüstana səsləyirdi:

Ey bülbülü-qüdsi, nə giriftari-qəfəssən,
Sındır qəfəsi, tazə gülüstan tələb eylə.

Humanist sənətkar olan Nəsimi insanlarda düzlüyü, doğruçuluğu vacib şərt sayırdı. Hər cür saxtakarlığın, süniliyin əleyhinə çıxan şair əyri dil sahiblərini, yəni könlündəki düşüncələri ilə danışığındakı sözləri bir-biri ilə uyğun gəlməyən riyakarları “dil bazarçısı” adlandıraraq tənqid edirdi:

Dil bazarçısı yalandır, varmazam bazarına,
Gerçək olmaz əgri dil, inanmazam iqrarına.
Sadiq oldur, dilini könlü ilə bir eyləyə,
Əgri dildən nəsnə gəlməz, durmuşam inkarına.

Şairin haqlı qənaətinə görə, hər bir insanın düşüncəsi, sözü və əməli bir-birini tamamlamalıdır və bunların hamısı məhz saf, ülvi mahiyyət daşımalıdır. Humanist sənətkar maddi nemətlər əsiri olan, mənəvi dəyərlərə yox, yalnız mal-mülkə yiyələnməyə can atanları da pisləyir, onları haqq yola çağırırdı:

Dünyəvü mülkü malinəmеylü məhəbbət еyləmə,
Çün gеdisərsən, еy məlik, aхirətin sarayinə.

Mütəfəkkir şair haqq yolunun yolçusu olanların nəfsdən uzaq olmasını da ayrıca nəzərə çatdırırdı. Bildirirdi ki, əsl aşiqliyin sirrini haqqı dərk edənlər anlayar. Nəfsinin əsiri olanlar, həqiqət məfkurəsinin məğzindən bixəbərlər bu feyzdən məhrumdurlar:

Aşiqin əsrarını, həqqi bilən arif bilir,
Aşina halın nə bilsin nəfsini bilməz qərib.

Nəsimi hürufilik təriqətinin müddəalarına uyğun olaraq ustad-şagird, mürşid-mürid münasibətlərinə də xüsusi əhəmiyyət verirdi. Şairin fəlsəfi-poetik qənaəti belədir ki, ariflik yolçuları məramlarına çatmaq, haqqı dərk etmək, mənəvi ucalığa, müdrikliyə qovuşmaq üçün kamil mürşidlərin, böyük ustadların, ağıllı rəhbərlərin ardınca getməli, naqislərdən uzaq durmalıdırlar. Əks halda, onlar xoş aqibətdən məhrumdurlar:

Yoхdur nəsibi еşqi-həqiqətdən, еy könül,
Şol kimsənin ki, mürşidi naqisüqul ola.

Şair onu da vurğulayırdı ki, mənəvi kamillik yolunu seçənlər, həqiqət naminə çalışanlar bu əzablı yolun sınaqlarına mətanətlə sinə gərməli, hər cür bəlaları dəf etməyi bacarmalıdır, əks təqdirdə, onlar məqsədlərinə çata bilməzlər:

Çəkməyən еşqin bəlasın, görməyən hicrin qəmin,
Dərdi dərmansızdır anın, çarə yoх dərmanına...

Nəsiminin fikrincə, ariflik yolunun sədaqətli aşiqi böyük amal naminə lazım gələrsə, şəhidliyə də hazır olmalıdır. Onun ucalığı, mənəvi dəyəri də bununla bağlıdır:

Aşiqi-sadiq oldurur həq yoluna şəhid ola,
Həq dеyəni alır anun durmuş anun bəhayinə.

Yaxud:

Canını qurban еdəndir yar içün gеrçək şəhid,
Səd həzaran rəhmət olsun ol şəhidin canına.

Humanist sənətkarın təbliğ etdiyi nəcib ideyaların ifadəsi baxımından haqq yolunun sadiq yolçularına, əsl möminlərə xitabən yazdığı aşağıdakı parçalar da maraq doğurur. Şair həqiqi səadətə qovuşmaq istəyənlərə tövsiyə edirdi ki, incə davranışlı, xoş xasiyyətli, səxavətli olsunlar, ibadəti də unutmasınlar:

Əya, mömin, gər istərsən səadət,
Özünə peşə qıl daim se adət.
Əvvəl təbi-lətifü xülqi-niku,
İkinci həm kərəm, cudü səxavət.
Üçüncü, olma hərgiz bivüzu sən,
Yeri, həq buyruğun tut, qıl ibadət.

Nəsiminin şeirlərində gözəllik anlayışı da onun humanizm konsepsiyasının üzvi tərkib hissəsi kimi diqqəti çəkir. Əsl gözəlliyi bilavasitə mənəvi ləyaqətlə əlaqədə qiymətləndirən sənətkar burada da bir ali təzahür görürdü. “Kəbə üzündür, еy sənəm, üzünədir sücudumuz”, – deyən şair kamil insanın simasında haqq nurunun varlığını iddia etməklə müəyyən idealizə və simvolika vasitəsilə mahiyyətcə yenə də yüksək insani dəyərlərin tərənnümçüsü kimi tanınırdı. Hürufi ədibin fikrincə, kamil insanların sifətindəki haqq nurunu yalnız pak, saf nəzər sahibləri görə bilərlər. Beləcə, şair gözəlliyin dərkini də bila­vasitə kamillik konsepsiyası kontekstində mənalandırırdı:

Hüsnü cəmalə baхmağa ari səfa nəzər gərək,
Düşməsin arisiz nəzər ayinənin səfasinə.

Bir çox şeirində məhəbbəti, gözəlliyi hürufilik təliminin mahiyyət və prinsiplərinə uyğun şəkildə, simvolik örtükdə diqqətə çatdıran şairin dünyəvi sevgiyə həsr olunmuş əsərləri də az deyil. Maraqdoğuran cəhət həm də odur ki, İmadəddin Nəsiminin dünyəvi məzmunlu şeirlərində vəsf etdiyi sevgili də məhz doğma xalqın övladıdır, Azərbaycan-türk gözəlidir. Şairin aşağıdakı misralarda könül evini talan edən alagözlü türk gözəlindən söz açması da bu baxımdan təsadüfi deyil:

Şol alı çoх ala gözün könlüm еvin yəğmaladı,
Yəğmaçı türkün adəti hər qandasa yəğma imiş.

Başqa bir şeirdə aşiqi qəmlərə salan gözəlin pəri övladı, türk qızı kimi obrazlı ifadə ilə təqdimi də diqqəti çəkir:

Bu nə adətdir, еy türki-pərizad,
Qəmindən olmadım bir ləhzə azad.

İmadəddin Nəsimi Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında da böyük xidmətlər göstərmiş, poetik üslubun təkmilləşməsinə, duyum və deyim tərzinin cilalanmasına mühüm töhfələr vermişdir. Sayru (xəstə), uçmaq (behişt), damu (cəhənnəm), qaranqu (qaranlıq), ayıtmaq (demək), irişmək (yetişmək, çatmaq), tanıq (şahid) və digər çoxsaylı qədim leksik vahidlərə Nəsiminin şeirlərində tez-tez rast gəlinməsi də şairin doğma dilimizin ulu yaddaşına bağlılığının əyani təzahürüdür. Qəzəl, rübai, tuyuq və sair janrlarda yazdığı şeirlərində onun işlətdiyi rəngarəng bədii təsvir və ifadə vasitələri də dolğunluğu, orijinallığı, semantikası, məntiqi baxımdan sistematikliyi ilə diqqəti çəkir, ana dilimizin poetik imkanlarının genişliyini nümayiş etdirir. Nəsimi müxtəlifməzmunlu şeirlərində bir sıra hallarda bədii deyimə konkretlik çaları qatmaqla həm də vətənimizin bəzi tarixi, coğrafi koloritini də misralarda poetikləşdirir. Məsələn, şair vəsf etdiyi gözəlin gül yanağının həsrəti ilə gözlərindən axan yaşları təşbeh əsasında poetikləşdirərkən onu məhz doğma yurddan axan Araz çayına oxşadır:

Sənin gülgün yanağın həsrətindən,
Aхar çеşmim yaşı həm çün Ərəsvar.

Belə mükəmməl duyum və deyim tərzi şairin şeirlərində çox geniş yer tutur. Ümumiyyətlə, Nəsiminin hər bir əsəri həm mövzu-ideya, həm də sənətkarlıq baxımından dolğun və təsirlidir.

İmadəddin Nəsiminin yüksək humanist qayəli dolğun əsərləri hələ öz sağlığından başlayaraq dillər əzbəri olmuş, əsrlərboyu ədəbiyyatın inkişafına mühüm təsir göstərmiş, mütəfəkkir söz ustadının yaradıcılığı Azərbaycanda və bir sıra xarici ölkələrdə geniş şəkildə tədqiq olunmuş, onun haqqında dəyərli bədii əsərlər də yazılmışdır. Tanınmış alimlərimizdən S.Mümtazın, H.Araslının, M.Quluzadənin, C.Qəhrəmanovun və başqalarının elmi tədqiqatları, həmçinin Nəsimiyə həsr olunmuş çoxsaylı ədəbi nümunələr, o cümlədən çoxsaylı şairlərin şeirləri, eləcə də bir sıra irihəcmli bədii əsərlər – Ə.Salahzadənin “Od heykəli”, Qabilin “Nəsimi”, S.Tahirin“Karvan gedir”, R.Rzanın “Son gecə”, N.Xəzrinin “Mənim babam baxan dağlar”, M.Yaqubun “Şirvan alverçisi və Nəsimi” kimi poemaları, İ.Hüseynovun “Məhşər”, M.İsmayılın “İki od arasında” romanları, H.Mirələmovun “Son səfər” povesti, B.Vahabzadənin “Fəryad”, F.Aşurovun “Nəsimi” pyesləri bu baxımdan xatırladıla bilər. Yeri gəlmişkən onu da qeyd etmək istərdik ki, İmadəddin Nəsimi haqqında ədəbiyyatımızda ilk dramatik əsər Naxçıvanda yazılmışdır. Bu, həmyerlimiz Əkbər Məftunun 1946-cı ildə qələmə aldığı ikipərdəli “Nəsimi” mənzum dramıdır.

Əsrlər öncə İmadəddin Nəsimi insanlara üz tutaraq onları xeyirxah işlər görməyə, xoş əməllərlə, yaxşı adla tanınmağa səsləyirdi:

Bir еyü ad еdin fani cahanda,
Ululardan cahanda qaldı bir ad.

Böyük şairin özü də həqiqət, ədalət və mənəvi kamillik uğrunda mübarizələrdə keçən mənalı ömrü, dərin humanizmdən yoğurulmuş möhtəşəm yaradıcılığı ilə bəşər tarixində silinməz ad qoymuş, mənəviyyat mücəssəməsi kimi tanınmışdır. “Еy Nəsimi, cahanı tutdu sözün”, – deyən şair yenilməz şəxsiyyəti, yüksək ideya-bədii dəyərə malik əsərləri ilə solmayan şöhrət və mənəvi ölümsüzlük qazanmışdır.

“Şərq qapısı” qəzeti
21.08.2019


      Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun xalqımızın tarixi-mədəni irsinin toplanılması, tədqiqi və təbliğindəki əhəmiyyətini nəzərə alaraq Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında 2019-cu il 2 avqust tarixdə imzaladığı Sərəncam muzeylərimizə göstərilən dövlət qayğısından, muzey işçilərinə olan böyük hörmət və ehtiramdan xəbər verən mühüm dövlət sənədidir.

Qeyd etmək yerinə düşər ki, 25 ildən artıq Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində muzey işi, muzey quruculuğu sahəsində müxtəlif vəzifələrdə çalışan biri kimi muzeyin əsl tərbiyə, maarifçilik məktəbi olduğunu daim hiss etmişəm. Muzeyin fəaliyyətini araşdırarkən çoxlu dəyərli faktlara və maraqlı məlumatlara rast gəlmiş, bu tarixi mənbələrdən 30-a yaxın elmi-tədqiqat məqaləsinin yazılması zamanı bəhrələnmişəm.

Araşdırmalardan məlum olur ki, 1924-cü ildən başlayaraq tariximizin öyrənilməsi və təbliğində mühüm rol oynayan Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin uğurlu fəaliyyəti 1969-cu ildən sonrakı dövrə təsadüf edir. Görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin respublika rəhbərliyinə gəlişindən sonra muzeylərin inkişafı və onların nüfuzunun artırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirilir. Nəticədə, Azərbaycan muzeyləri kimi, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi də nəinki mədəni-xidmət ocağı, həm də elmi-tədqiqat bazası kimi fəaliyyət göstərməyə başlayır, muzeyin digər elmi-tədqiqat müəssisələri ilə əlaqələri genişləndirilir. Həmin dövrdən etibarən muzeyin fəaliyyətində bir çox yaddaqalan hadisələr və əlamətdar günlər baş verir. Belə ki, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası yaradıldıqdan sonra onun tərkibinə daxil edilən bu mədəniyyət müəssisəsi elmi-kütləvi, elmi-nəzəri konfransların keçirildiyi mərkəzə çevrilir. İlk dəfə olaraq 1969-cu ilin oktyabr ayında Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutu tərəfindən tariximizin elmi əsaslarla yenidən öyrənilməsi və tədqiq edilməsi ilə bağlı Naxçıvana elmi ekspedisiya təşkil olunur və Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində ekspedisiyanın ilk elmi-nəzəri konfransı keçirilir. Həmin konfransda diyarımızın tarixi ilə bağlı maraqlı elmi məruzələr dinlənilir və müzakirələr aparılır.

Məlumdur ki, bəşər tarixinə böyük töhfələr bəxş edən qədim Naxçıvanın tarixi uzun illər yad ölkələrdən, xüsusilə çar Rusiyası tərəfindən göndərilən müxtəlif əqidəli insanların səthi və yanlış məlumatları əsasında öyrənilməyə çalışılıb. Onlar real faktları, tarixi həqiqətləri bir kənara qoyaraq özlərinə sərf olunan şəkildə məlumatlar verir, əldə etdikləri maddi sübutları öz ölkələrinə daşıyıb aparırdılar. Ötən əsrin əvvəllərinə qədər çar üsul-idarəsinin, sonralar isə Sovet hökumətinin yürütdüyü ideoloji siyasətin nəticəsi idi ki, yerli mütəxəssislərin yetişməsinə imkan verilməyib, nəticədə, Naxçıvanın tarixinin öyrənilməsinə, tədqiq edilməsinə daha çox yad qüvvələr müdaxilə ediblər.

XX əsrin 20-30-cu illərindən etibarən Sovet hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi məqsədilə siyasi təbliğat aparılır, sosialist ideologiyası tüğyan edirdi. Buna baxmayaraq, 60-cı illərin sonunda Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mühüm dəyişikliklər baş verdi. Ulu öndər Heydər Əliyevin 1969-cu ildə Azərbaycana siyasi rəhbər seçilməsi ilə Vətən tarixində yeni inkişaf dövrünün əsası qoyuldu. Nəticədə, qədim tarixi və mədəni irsimizin yenidən öyrənilməsi və tədqiqi sahəsinə də yaşıl işıq yandırıldı. Elmi potensialın inkişaf etdirilməsi, xüsusilə yerli mütəxəssislərin hazırlanması və onların elmi-tədqiqat işlərinə cəlb olunmaları üçün şəraitin yaradılması tariximizin köklü şəkildə araşdırılmasına və yeni tarixi faktların üzə çıxarılmasına zəmin yaratdı.

Həmin dövrdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutu tərəfindən Naxçıvan tarixinin yenidən araşdırılması məqsədilə 20 gün müddətinə Naxçıvana elmi ekspedisiya təşkil olunur. Əsas məqsəd isə Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasının 50 illik və Naxçıvanın muxtariyyətinin 45 illik yubileyləri ilə əlaqədar keçiriləcək dövlət tədbirlərinə qədim diyarın tarixi haqqında elmi məruzələr təqdim etməkdən ibarət idi. Tanınmış tədqiqatçı-alim Osman Həbibullayevin rəhbərliyi ilə akademiyanın elmi əməkdaşlarından Məhəmməd Nəsirli, Rəbiyyə Qasımova və ekspedisiyanın digər üzvləri 1969-cu ilin oktyabrında Naxçıvana ezam olunurlar. Həmin elmi ekspedisiya Naxçıvanın tarixinin yenidən tədqiqində yerli kadrların da imkanlarından geniş istifadə edir. Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Naxçıvan Filialının direktoru, tarix elmləri namizədi Əli Əliyev, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin direktoru Əbülqasım Sultanov, həmçinin həvəskar tədqiqatçılardan muzeyin elmi katibi Məmməd Məmmədov, baş elmi işçi Kamal Qasımov və başqaları ekspedisiya işlərinə cəlb olunaraq Naxçıvan ərazisində, o cümlədən Şahbuz rayonunda birgə tədqiqat işləri aparılır.

1969-cu ilin noyabrında Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutu elmi-tədqiqat işlərinin yekunu olaraq elmi-nəzəri konfrans keçirir. Konfransda Naxçıvanın qədim tarixinin öyrənilməsinin aktual problemləri, Azərbaycanda antropologiya elminin inkişaf məsələləri, muxtar respublikanın etnoqrafiya tarixinin və sovet dövrünün tədqiqi məsələləri geniş müzakirə edilir.
Məruzələrin icmallarından məlum olur ki, elmi ekspedisiyanın rəhbəri O.Həbibullayev Naxçıvanın tarixi ilə bağlı maraqlı faktlara söykə­nərək bildirib ki, şəhərlərin yaranması tarixini yazılı məlumatlarla dəqiqləşdirmək mümkün deyildir. Naxçıvanın qədimliyini sübuta yetirmək üçün şəhərin maddi mədəniyyət qalıqları ilə zəngin olan abidələrini qoruyub saxlamaq və onların ətrafında geniş arxeoloji qazıntılar aparmaq lazımdır. Ekspedisiya rəhbəri qeyd edib ki, XIX əsrin 90-cı illərində Naxçıvan ərazisində təsadüfən aşkara çıxarılmış qədim maddi mədəniyyət nümunələri sonralar Naxçıvanın tarixinin daha dərindən öyrənilməsinə maraq doğurub. 1926-cı ildə sovet alimlərindən İ.İ.Meşşaninov, A.A.Miller, 1934-cü ildə Azərbaycan arxeoloq-etnoqrafı Ə.Ələkbərov, 1950-1964-cü illərdə akademiyanın Tarix İnstitutunun əməkdaşları qədim diyarın ərazisində tədqiqat işləri aparıb, eramızdan əvvəl ikinci minilliyin birinci yarısında Naxçıvan şəhəri ərazisində yüksək mədəniyyətin təşəkkül tapdığı sübut edilib. Ekspedisiya rəhbəri onu da bildirib ki, 1968-ci ildə Naxçıvan şəhərinin şimal hissəsində torpaq işləri apararkən 2 metr dərinlikdən çıxarılmış arxeoloji materiallar böyük əhəmiyyətə malik olmaqla bərabər, tapılmış 59 ədəd rəngli boyalı qab, tunc bəzək əşyaları, muncuqlar Naxçıvan mədəniyyətinin eramızdan əvvəlki XVII-XV əsrlərə aid olduğunu göstərir.

Ekspedisiya üzvü, tədqiqatçı-alim Məmməd Nəsirlinin məruzəsində bəzi Qərb alimlərinin Qafqaz ərazisində ilk insanların – Paleolit dövrü insanlarının mövcud olmamaları fikirlərinə aydınlıq gətirərək sübut edib ki, bəşər övladının ilk yaşayış məskəni kimi Naxçıvan bütün tarixi dövrlərdən, o cümlədən Qədim Daş dövründən üzübəri ardıcıl olaraq insanların yaşadığı yurd yeri kimi tanınıb.

Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində keçirilmiş elmi-nəzəri konfransda ekspedisiya üzvü, bioloq-alim R.Qasımova bildirib ki, sovet antropologiya elmi ən qədim dövrlərdə yaşamış insanla müasir insanın kəllə sümüklərində baş verən bioloji dəyişiklikləri öyrənib. Məlum olub ki, Qafqazda dörd əsas antropoloji qrup mövcuddur. Naxçıvan kaspi antropoloji tiplərin ən çox müşahidə edildiyi ərazilərdən biridir. Ona görə də buranın şəhər mədəniyyətinin dərindən öyrənilməsi tarix elmi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Naxçıvanlı tarixçi-alim Əli Əliyev həmin konfransda Naxçıvan tarixinin çox mühüm məqamlarına toxunub, kiçik əraziyə malik, lakin böyük tarixi hadisələrə şahidlik edən Naxçıvanın muxtariyyət statusuna sahib olmasını böyük tarixi hadisələrin nəticəsi kimi qiymətləndirib. O qeyd edib ki, 1917-ci ildə çar Rusiyasının devrilməsindən istifadə edən Naxçıvanın demokratik qüvvələri – Mirzəlibəy Bəktaşi, Hacı Mirbağır Mirheydərzadə, Məmməd Rəhimov, Məşədi Əhməd Əzimov və başqaları əhalini demokratik hərəkata qaldırıb, imperialist təcavüzkarlarına və daşnaklara qarşı 1918-ci ildə ciddi müqavimət göstəriblər. Ölkəyə yeridilən ingilis-amerikan hərbi qüvvələri Naxçıvan ölkəsinin “bitərəf zona” adı altında müstəmləkələşdirilməsinə cəhd göstərsələr də, həm onlara, həm də erməni daşnaklarına qarşı Naxçıvanda, Ordubadda özünümüdafiə hərəkatı başlanıb, silahlı müdafiə dəstələri təşkil edilib. 1919-1920-ci illər hərəkatında sıravi əhalinin, o cümlədən Hüseyn və Rəcəbalı Salman oğlanlarının, Heydərqulu Həsənovun, Həsən Şahverdioğlunun, Qasım Hüseynovun, Ələkbər Sadıqovun, İbrahim Fərzəliyevin, Yetimqulu Əkbərin,Yusif Seyidovun, Yusif Salayevin, Həsən Əliyevin, Fərəməz Mahmudbəyovun və başqalarının böyük xidmətləri olub. “Qırmızı tabor” və “Naxçıvan polku” Şahtaxtı, Xok, Oğlanqala məntəqələrində yerləşən daşnak qoşunlarının məhv edilməsində xüsusi hünər göstəriblər.

1969-cu ilin oktyabr ayında Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində keçirilən konfransda iştirak edən muzeyin əməkdaşlarından Kamal Qasımov və Məmməd Məmmədov öz çıxışlarında Şahbuz rayonuna təşkil edilmiş elmi ekspedisiya işlərindən danışıb, rayonun kəndlərinin tarixini, mədəniyyətini, iqtisadi və məişət həyatını, həmçinin qədim, orta və yeni dövrə aid olan təpələrin, abidələrin, qədim yaşayış məskənlərinin yerini öyrənmək, gələcəkdə tədqiq etməkdən ibarət olduğunu bildiriblər. Qeyd olunub ki, tədqiqatlar Kükü kəndində əhalinin əsas məşğuliyyətinin maldarlıq olduğunu müəyyən edib.

Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin direktoru Ə.Sultanov Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin 50, Naxçıvan muxtariyyətinin isə 45 illiyi ərəfəsində Naxçıvana təşkil edilən elmi ekspedisiyanın əhəmiyyətindən danışıb, ekspedisiya müddətində qədim insanların məişətini, təsərrüfatını, peşə mənsubiyyətlərini əks etdirən çoxlu maddi mədəniyyət nümunələri əldə etdiyini bildirib. Bu mənbələrin həm də muzey tamaşaçılarının xalqımızın qədim mədəniyyət xəzinəsinə nüfuz etmələrini asanlaşdıran ən qiymətli sərvət olduğunu qeyd edib.

Göründüyü kimi, diyarşünaslıq tariximizin öyrənilməsində, əhəmiyyətli arxeoloji və etnoqrafik tədqiqatların aparılmasında Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi elmi-tədqiqat müəssisəsi kimi də mühüm rol oynayıb. Milli tariximizin təbliği və nümayişi zəminində Azərbaycanda muzey işinin yenidən qurulması, geniş muzey şəbəkəsinin yaradılması istiqamətində görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi tədbirlərin davamı olaraq ölkə Prezidentinin bu sahənin inkişafı ilə bağlı imzaladığı qərar və sərəncamlar, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin gördüyü ardıcıl işlər nəticəsində qədim diyarımızdakı muzeylər nəinki muxtar respublika səviyyəli tədbirlərin, hətta 1996-cı ildən bu günə qədər ayrı-ayrı dövlət başçılarının, səfirlərin, Naxçıvanda keçirilən beynəlxalq simpozium, konfrans və seminar iştirakçılarının, çoxsaylı turistlərin və beynəlxalq idman yarışı nümayəndələrinin maraqla ziyarət etdikləri məkana çevrilib. Muzeylərimizin nüfuzunun artması, muzey sərvətlərinin araşdırılması, tədqiqi əsasında xarici dillərdə müxtəlif elmi kitabların nəşr edilərək yayımlanması dünya xalqlarının tariximizlə yaxından tanış olmalarına şərait yaradıb.

95 illik muxtariyyətimiz dövründə tariximizin öyrənilməsi, təbliği və tanıdılması istiqamətində bütün muzeylərimizlə bərabər, muxtariyyət yaşıdı Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin də xüsusi rolu olub. Həmin mədəniyyət müəssisəsinin 95 illik yubileyinin Ali Məclis Sədrinin tarixi Sərəncamı ilə dövlət səviyyəsində qeyd olunması diyarşünaslıq və muzeyşünaslıq tarixinin, bütövlükdə isə milli-mədəni irsimizin tədqiqi və təbliğinə öz layiqli töhfəsini verəcək.

“Şərq qapısı” qəzeti
21.08.2019


      Muzey — tarixi, maddi və mənəvi dəyərlərin saxlandığı, qorunduğu, öyrənildiyi məkandır. Bu baxımdan muzeylərin öyrənilməsi son dərəcə əhəmiyyətli mövzudur. Mən öz adıma deyim ki, hansı ölkəyə səfər edəcəyəmsə, getməzdən öncə həmin ölkənin tarixi, ədəbiyyatı, incəsənəti ilə maraqlanıram, ələlxüsus da muzeyləri ilə. Qeyd edim ki, gəzdiyim məşhur Luvr muzeyində rastlaşdığım insan izdihamı hələ xatirimdən çıxmır. Muzeylərə insanlar zorla getmirlər, sevərək, könüllü olaraq, səyahət etdikləri ölkənin tarixinə, incəsənətinə, ədəbiyyatına hətta idarə etmə sisteminə bələd olmaq üçün ziyarət edirlər muzeyləri.

Bu gün Naxçıvan Muxtar Respublikasında da muzeyçilik sahəsində əhəmiyyətli işlər görülüb və davam edir. Naxçıvanlı mütəfəkkirlərin istedadının, əməyinin qiymətləndirilməsi həm də gələcək istedadlara stimul verir. Dövlətin qayğısı sövq edir ki, hər bir vətəndaş yadda qalmaq üçün əhəmiyyətli işlərlə məşğul olsun. Bu isə həqiqətən də qələbədir.

Bu yazımızda sizə haqqında danışacağımız muzey Naxçıvan şəhərində, 1981-ci ildə “Hüseyn Cavidin anadan olmasının 100 illiyi haqqında” qərar ilə böyük Azərbaycan şairi və dramaturqu Hüseyn Cavidin doğulduğu məhəllədə yaradılan Hüseyn Cavidin ev muzeyidir.

Mütəfəkkir şair, görkəmli dramaturq Hüsеyn Cavid Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində orijinal ədəbi simalardan biridir. Minillik Azərbaycan ədəbiyyatının növbəti inkişaf mərhələsi sayılan XX əsr Azərbaycan romantizmi hamıdan çox Hüsеyn Cavidin adı ilə bağlıdır. Onun qələmə aldığı “Şеyx Sənan” və “İblis”, “Xəyyam” və “Səyavuş” bizim dramaturgiyamızda romantizmin bütün problеmatikliyi, idеya və məzmun xüsusiyyətləri ilə təzahür еtdiyi əsərlərdir. Öz yaradıcılığı ilə H.Cavid Azərbaycan dramaturgiyasının mövzu sərhəddini gеnişləndirir, tragik xaraktеrin, romantik qəhrəmanın, dramatik konflikt və kolliziyaların yеni tiplərini yaradır, qəhrəmanı qadın olan ilk Azərbaycan faciəsini qələmə alır, onu humanist, nəcib və bəşəri idеyalarla daha da zənginləşdirir. H.Cavid bizim dramatik poеziyada qüvvətli bir faciənəvis, mənzum və romantik dramın yaradıcısı kimi unikal və şərəfli bir yеr tutur.

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin yüksək dəyər verdiyi sənətkarlardan olan Hüseyn Cavid Naxçıvanda doğulub, burada təhsil alıb, sonralar təhsilini Türkiyədə davam etdirib. Ümumtürk bəşəri fəlsəfi fikrini qədim Naxçıvan torpağından bütün dünyaya yayaraq Avropa demonist fəlsəfəsindən önə keçən bu dahi sənətkar 1937-ci illərin repressiyasının güdazına getdi. 1941-ci ildə repressiya qurbanı olan Cavidin nəşi də Sibirdə torpağa verilmişdi. Amma ona isti münasibət bəsləyən Ümumilli liderimizin təşəbbüsü ilə Azərbaycan fəlsəfi fikrinin inkişafında böyük xidmətləri olan sənətkarın cənazəsi Sibirdən ölkəmizə gətirildi və Naxçıvanda torpağa tapşırıldı.

...Zaman keçdi və ümummilli lider Heydər Əliyevin səyi nəticəsində Naxçıvanda Hüseyn Cavidin məqbərəsi tikildi, məqbərənin açılışında iştirak etmək üçün Naxçıvana gələn Ümummilli lider məqbərənin açılışında iştirak etdi, geniş nitq söylədi, açılışı bildirən lenti kəsdi və Hüseyn Cavidin məqbərəsini ehtiramla ziyarət etdi. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri cənab Vasif Talıbov öz nitqində Heydər Əliyevin misilsiz xidmətlərindən bəhs edərək dedi: “Bu gün açılışına toplaşdığımız Hüseyn Cavidin məqbərəsi Azərbaycan Prezidentinin milli mədəniyyətimizə göstərdiyi yüksək atalıq qayğısının yeni və bənzərsiz təzahürüdür. Möhtərəm Heydər Əliyevin adı ilə bağlı olan Hüseyn Cavid məqbərəsi zəngin və çoxəsrlik Naxçıvan memarlıq məktəbi tarixində yeni hadisədir”.
“Hüseyn Cavidin 130 illik yubileyinin Naxçıvan Muxtar Respublikasında keçirilməsi ilə əlaqədar Tədbirlər Planı” təsdiq edilməsi diqqətləri bir daha dahi dramaturqa yönəltdi.

Bütün bu sadaladıqlarımızın işığına bürünüb Nuh yurdu Naxçıvanın fəxrlərindən olan Cavidi ziyarət etmək üçün yola çıxdıq. Qeyri-iradi olaraq ruhumuza hopan“Rəqs” şeiri səsləndi dilimizdə:

Ruhum yеnə ləbrizi-səadət...
Ya Rəb, bu nə tufani-lətafət!?
Göydən yеrə еnmiş kibi cənnət,
Yеr-yеr saçılır nuri-məsərrət.
Həp qol-qola pürşеvqü şətarət
Rəqs еtmədə-azadеyi-sənət –
Ərvahi-lətifi-mələkiyyət.

Cavidin məqbərəsinə salamlarımızı çatdırıb, izin istədik ocağına daxil olmaq üçün. Muzeydə Hüseyn Cavidin “Ömür yolu” tamaşası sərgilənirdi elə bil. Burada Cavid böyüklüyünün hiss edildiyi hər dəyərlə tanış olduq. Muzeyin fondunda 9 minə yaxın eksponat toplanıb. Onların arasında Hüseyn Cavidin həyat və yaradıcılığını əks etdirən fotoşəkillər, əsərlərinin ilk nəşrləri, üzərində müəllifin avtoqrafı olan, 1926-cı ildə nəşr edilmiş “İblis” və 1934-cü ildə çapdan çıxmış “Səyavuş” əsərlərinin nüsxələri, böyük sənətkarın yubileylərinin, müxtəlif teatrlarda tamaşaya qoyulmuş dram əsərlərinin afişa və proqramları, müxtəlif xatirə və ev əşyaları var. Hüseyn Cavidin İstanbuldan Qurbanəli Şərifzadəyə göndərdiyi və ədibin yaxın dostu Əziz Şərifin şəxsən üzünü köçürüb muzeyə bağışladığı məktublardan ibarət dəftər, şairin qızı Turan Cavidin hədiyyə etdiyi “Knyaz” əsərinin əlyazması da bu muzeydə nümayiş olunur. Hüseyn Cavidin həyatının Naxçıvan dövrü ilə bağlı sənədlər, muzeyin ekspozisiyasında nümayiş etdirilən qiymətli əşyaların əksəriyyəti də Turan Cavidin hədiyyələridir. Turan Cavid eyni zamanda muzeyin yaradılmasında da yaxından iştirak edib.

Ekspozisiyada cavidşünasların- Məmməd Cəfər Cəfərov, Abbas Zamanov, Mehdi Məmmədov, Yaşar Qarayev, Rafael Hüseynov, Yavuz Axundlu, İsa Həbibbəyli, Zahid Əkbərov, Əjdər İsmayılov, Hüseyn Həşimli və başqalarının muzeyə bağışladığı kitablar yer alıb.

Muzeyin direktoru Bəhruz Axundovun verdiyi məlumatlarla müasir zamanədən qopub, “Keçmiş günlərə” döndük. Cavid nəfəsinin duyulduğu bu muzeydə səmimilik, hər əsərə duyulan dərin məhəbbət var idi. Xatirə dəftərinə diləklərimizi yazdıq. Turan Cavidin muzey haqqındakı fikirləriylə tanış olduq. Azər Turanın Cavid haqqında yazdığı səmimi etirafları ilə Cavid əfəndinin fərqli tərəflərini kəşf etdik. Bura həqiqətən də bizim üçün çox doğmadır.

Dilimizin əzbəri olan:

- Başqa sevdiklərin nasıl, yoxmu?

-Var...

- Kimdir onlar? Anam, babam, müəlliməm, bir də bütün insanlar...-misralarını xatırlayaraq vida etdik Cavid ocağına.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
20.08.2019


      Məişət əşyaları olan oraq, bıçaq hələ metalın kəşf edilmədiyi dövrdə obsidiandan (dəvəgözü), çaxmaqdaşından düzəldilirdi. Yumşaq daşlardan, xüsusən, mərmərdən bəzək əşyaları–qolbaq, sırğa və başqa əşyalar alınırdı. Toxuculuqda daşdan və sümükdən hazırlanmış teşilərdən geniş istifadə edilirdi. Un əldə etmək üçün dən daşlarından, baltaları düzəltmək üçün çay daşlarından istifadə olunurdu. Eneolit dövründə saxsıdan hazırlanan küpə, kasa, çölmək, müxtəlif su qabları və başqa məişət əşyaları üstünlük təşkil edirdi. Maraqlıdır ki, bu əşyalar bu gün də rastımıza çıxmaqdadır. İstər muzeylərdə, istərsə də mətbəx ənənələrimizi qoruyan adamlar bu əşyalardan istifadə edirlər. Digər tərəfdən məişətdə bir çox alətlər var idi ki, onlardan gündəlik həyatda zəruri idi. Bəs onlar hansılardır?

Dən daşları: Dən daşlarını sonralar daha təkmil əl dəyirmanı (Naxçıvanın bir çox yaşayış məntəqələrində buna “əl daşı”, “kirkirə” də deyirlər) əvəz etdi. Daşlarda olan təbii çalalar, sonradan isə daşdan yonulub hazırlanmış dibək (həvəng) daşları da əsas məişət əşyalarından olub. Ağacdan hazırlanan əşyalar da məişətdə geniş istifadə edilib. Bərk ağacdan dibəklər, təknələr, tabaq və başqa məişət əşyaları düzəldilirdi.

Tuluq: Tuluqlarda su daşınırdı. Tuluğu hazırlamaq daha çox zəhmət tələb edirdi. Tuluq əsasən, qoyun və ya keçi dərisindən hazırlanardı. Bunun üçün Naxçıvanda “qızıl qoyun”un (yerli balbas cinsli qoyunlara qızıl qoyun deyərdilər) dərisini üstün tutardılar. Tuluq hazırlamaq üçün heyvanın dərisini bütöv soyardılar. Heyvanın başın kəsdikdən sonra arxa hissədən, paçadan kəsib corab kimi çevirərək dərinin arasını açmadan çıxarardılar. Bu zaman dərini əsasən, yumruqla soyardılar ki, bıçaq dərini zədələməsin. Dərinin ayaqları biləklərdən kəsilərdi. Aşılanmadan öncə dərinin üzərində qalan piy qatını bıçaqla qaşıyardılar. Aşılanıb tükü tökülmüş dərini arpa unundan hazırlanmış horraya zəy və duz qataraq isladar, sonra isə ovardılar. Bu cür aşılanmış dərilər yumşaq olardı. Sonradan isə dərinin alt hissəsini və ayaqlarını tikərdilər.

Eymə: Eymə də tuluq kimi hazırlanırdı. Eymə hazırlanacaq dərinin ayaqları dirsəkdən yox, dibdən kəsilirdi. Eymədə qatıq saxlanardı. Bu cür qatığa “qara qatıq ” deyərdilər. Eymədəki qatığa duz da atardılar. Duzlu qatıq daha çox qalır, xarab olmurdu. Eymə qatığın suyunu süzdürür, bərk hissəsi isə qalırdı. Eymədə qatıq “dəyməli” idi, yoxsa çalxayan zaman yağ yaxşı ayrılmazdı.

Nehrə: Qatığı çalxamaq üçün nehrədən istifadə edirdilər. Nehrələr saxsıdan və ya ağacdan düzəldilirdi. Saxsı nehrələr küpəyə oxşasa da, ondan fərqli idi. Nehrə təkqulplu olub, qulp tərəfdə (üstdə qalan hissə) kiçik deşik olurdu. Ağac nehrələr bir metr uzunluğunda ağac gövdəsindən hazırlanırdı. Yan tərəflərinə qapaq düzəldilir, üstdən kəsilərək ağız qoyulurdu. Üstdən künclərinə əlavə taxta vurulurdu ki, çalxayan zaman həmin hissədən yapışsınlar.

Çaxmaq qov: İnsanların həyatında odun əhəmiyyəti misilsizdir. Müasir zamanda od əldə etmək üçün kibritin çöpünü qaraya çəkmək və ya çaxmağın düyməsini basmaq kifayətdir. Son zamanlara qədər od əldə etmək üçün çaxmaq daşından, polad çaxmaqdan və qovdan istifadə edilirdi. Çaxmaqdaşı Naxçıvanın müəyyən yerlərində təbii şəkildə geniş yayılıb. Çaxmaq isə təxminən 7-8 santimetr uzunluğunda, 4-5 santimetr enində, 0,5 santimetr qalınlığında poladdan hazırlanırdı. Çaxmağı çaxmaqdaşına vuranda qığılcım alınırdı. Bu zaman çaxmaqdaşının üzərinə qoyulmuş qov od alır. Sonradan onu üfləyərək odu qızışdırırdılar. Burada əsas məsələlərdən biri qovun hazırlanması idi. Qov (pambıq) müxtəlif üsullarla hazırlanardı. Tut ağacının budaqlarını yaralayaraq pambığı axan şirədə isladırdılar, sonra isə qurudaraq qov kimi istifadə edirdilər. Qoyunun üz və boyun hissəsini su ilə isladıb sürtdükdə sabun kimi köpüklənir. Pambığı bu köpükdə isladaraq qurudur və qov hazırlayırdılar.

Milaxın hazırlanması: Əvvəllər qış üçün müxtəlif meyvələri qurudaraq çərəz hazırlayardılar. Üzümün qurudulmuşundan əlavə, qışa üzüm saxlamaq üçün milaxlardan istifadə edilirdi. Milax hazırlamaq üçün əsasən “at pıtrağı” (el arasında buna “qaraxot” da deyirlər) bitkisindən istifadə edirdilər. Şaxəli qolları olan bu bitki 1-2 metr boyunda qalxır. Quruduqdan sonra yüngül olmasına baxmayaraq, bitkinin budaqları 3-4 kiloqram yükü saxlaya bilir. Qolları 40-50 santimetr uzunluqda kəsilir, orta özəyin üst hissəsinə asmaq üçün ip bağlanır. Üzümün salxımları budaqlara düzülür. Hər milaxa 10-15 kiloqram üzüm asılırdı.

Daraq: Alt oturacağın üstündə üçbucaq şəkilli vurulan iki taxtadır. Üçbucağın üst hissəsində iki cərgə ucu iti polad məftildən ibarətdir. Yunu daramaq üçün istifadə edilirdi.

Teşi: İnsanlar çox qədim zamanlardan yun əyirib, əyrilmiş ipdən müxtəlif geyimlər toxuyublar.İp əyirmək üçün ilk primitiv alət olan teşi günümüzə qədər gəlib çatıb. Arxeoloji tədqiqatlar Eneolit dövrünə aid “Zirincli” abidəsində keramikadan bişirilmiş teşi, “Bəydilli sarıları”nda (Dəmir dövrü) daşdan düzəldilən, Sirab kəndindəki (Tunc dövrü) “Qızıl qaya” yaşayış yerində isə inəyin çanaq sümüyündəki yumrudan düzəldilmiş sümük teşi aşkarlanıbmışdır. Sonralar isə ip daha səmərəli üsulla – cəhrə ilə əyrilməyə başlandı.

İy: 50-60 santimetr uzunluqda polad məftildən düzəldilərdi. İyin arxa hissəsində yerində durmaq üçün kəsim edilərdi.

Tağalaq: İyin üzərinə tağalaq salınar, cəhrəyə tərəf sıxışdırılardı. Tağalaq ipi bir yerə toplardı və düyçələr tağalaq tərəfi oturaq olmaqla konusa oxşayardı. Əyrilmiş düyçələri açıb kələfləyər, boyadıqdan sonra kələfləri açıb düyçə edərdilər.

Kirgit: Xalça-palaz toxumaq üçün lazım olan bu alətlə toxunan ilmələri və ya arğacı bərkidib yerinə oturdurdular. Qədimdə əsasən, sümükdən, daha doğrusu, keçi buynuzundan ikidişli kirgitlər hazırlanardı. Son dövrlər çoxdişli dəmir kirgitlərdən də istifadə olunur.

Həvə: (Həvəng-dəstə) Kirgitə nisbətən çox və qısadişli, ağır toxuculuq alətidir. İlmə və arğacları döyüb bərkitmək üçündür.

Qılınc: Yer hanasında arqacları döyüb bərkidir. Bir metrə yaxın, 10-20 santimetr enində, bir tərəfi nisbətən iti, ağır taxtadır. Toxucu hananın üstündə aşırma formasında oturur və toxuduğunu qılıncla döyüb bərkidirdi.

Vəl (gəm): Əllə biçilən və ya yolunan taxılı gəm ilə döyərdilər. Gəm ağır ağacdan (əsasən, qaraağac) yonulmuş, təxminən 1.5 metr uzunluqda iki ədəd taxtadan ibarətdir. Gəmin ayaqqabı kimi sağ və sol tayı olurdu. Yonan zaman burun hissə nisbətən yuxarı qalxır, üst hissədə isə zəncir bağlamaq üçün deşik yonulurdu. Gəmin alt hissəsində deşiklər açılır, deşiklərə daş və ya dəmir çalınardı.

Sesi: Kəsici alətdir. Nə qədər ağır zəhmət, çox vaxt tələb etsə də, taxta əldə etmək üçün ya balta, ya da kərki ilə ağacın hər iki üzü yonulur, bir ağacdan bir taxta alınırdı. İkinci üsul isə “sesi” adlanan xüsusi mişarla kəsmək idi. Sesi ilə ağacı uzununa kəsmək isə çox ağır iş idi.

Öküz kotanı: Əkinçiliyə başlayan ibtidai insanları bir sual düşündürürdü: yeri necə şumlamalı? Hər kəsin bildiyi kimi, toxa əkinçiliyindən sonra “xış” ixtira olundu. Xışdan son dövrlərə – XX əsrin ortalarına kimi istifadə olunurdu. Xışı sonralar daha təkmil dəmir kotanlar əvəz etdi. Xışdan fərqli olaraq kotanın iki təkəri var idi. Digərinə nisbətən iri təkər əvvəlki şumun izi ilə, kiçik təkər isə şumlanmayan sahə ilə gedir, tarazlıq alınırdı. Şum ilə gedən təkər həm də kotanın kənara çıxmasına imkan vermirdi. Arada şumlanmayan hissə qalmırdı. Hər kotana iki öküz qoşulurdu. Kotanın “mac”ını (dəstəyini) tutana “macğal”, “garvan”, öküzlərin başını çəkənə isə “hodaq” (xödək) deyirdilər.

Müasir dövrdə bu alətlərin yerinə yetirdiyi funksiyalar bir çoxumuz, xüsusən, gənclər və yeniyetmələr üçün primitiv görünə bilər. Amma bu bir faktdır ki, tarixin yadigarı olan qədim məişət əşyalarından ata-babalarımız istər təsərrüfatda, istərsə də məişətdə geniş istifadə ediblər. Bu gün həmin əşyaların böyük əksəriyyəti tarixin saxlanc yeri olan muzeylərimizdə qorunur, hifz olunur. Fikrimizcə, bu nümunələrin toplanıb muzeylərə verilməsində hər birimiz fəallıq göstərməliyik. Bu gün evlərimizdə istifadə olunmayan hansısa dəmir parçası muzeydə qiymətli eksponat kimi nümayiş oluna, gələn qonaqların, şagirdlərin, gənclərin marağına səbəb ola bilər.

“Şərq qapısı” qəzeti
18.08.2019


      Ulu əcdadlarımız duzla bağlı çoxlu təsəvvürlər yaradıb. Bu da səbəbsiz deyil. Çünki duz qədim diyarımız Naxçıvanda xalqımızın ən dəyərli sərvətlərindən biri hesab olunur. Naxçıvan duzunun şöhrəti ta qədimdən bu ellərdən kənara çıxıb, başqa ölkələrə tonlarla duz ixrac olunub. Naxçıvan duzu öz əksini milli folklorumuzda, yəni xalq ədəbiyyatında da tapıb.Duz və bununla bağlı yaranan nümunələr olduqca maraqlıdır. Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinin yaradılmasının 40 illiyi münasibətilə Naxçıvanda duz və onunla bağlı yaranmış deyimlər, alqış və qarğışlar, eləcə də atalar sözləri ilə bağlı deyimləri təqdim edirik:

Atəş daşı, duz daşı,
Gəl yeyək bulqur aşı.
Əl-ələ tutaq gedək,
Dosta, düşmənə qarşı.

***

Duz kəsən düz olar,
Duz kəsən namərd olmaz.

***

Aşın tamı duz ilə,
Adamı tanı söz ilə.

***

Əlinin duzu yoxdur və yaxud çörəyinin duzu yoxdur.

***

Duzu yeyib duzlağı batırma.

***

Duzsuz adam üzsüz olar.

***

Duzsuz adamdan düzlük görməzlər.

***

Duz-çörəyim haqqı.

***

Duzdan duzlu olma, baldan şirin.

***

Ömrün duz dağına dönsün.

***

Adamı tanımaq üçün onunla bir pud duz yemək lazımdır.

***

İnək duza aldanar, insan sözə.

***

Süfrəni necə düzəltsən də, duzsuz keçinə bilməyəcəksən.

***

Qız yükü, duz yükü.

***

Dostsuz başım, duzsuz aşım.

***

Duz-çörək borcdur.

***

Duzluğa düşən duz olar.

***

Hələ duza gedirsən.

***

Ətə qurd düşəndə duz vurarlar, bəs duza qurd düşsə, nə edərlər?

***

Duzu ölçüb at, yağı yox.

***

Ata duzlu yeyib, oğlunu susuzluq yandırır.

***

Duz yalamış inək quyuya baxan kimi baxır.

***

Duza dönük çıxan murada çatmaz.

***

Balama nəzər edənin gözləri duz kimi çırtıldasın.

“Şərq qapısı” qəzeti
18.08.2019


      Naxçıvanın tarixi haqqında fikir yürüdən tədqiqatçılar haqlı olaraq hər zaman qeyd edirlər ki, bu qədim diyar, sadəcə, tarixi zənginliklərə deyil, həm də böyük mədəni irsə malikdir. Bu irsin bir hissəsini günümüzədək gətirib çatdıran isə ata-babalarımızın əli toxunmuş, hər daşına Naxçıvan sevgisi hopdurulmuş tarixi abidələrimizdir. Bu Ana yurdun hansı səmtinə üz tutsan, orada mütləq bu cür abidələrlə qarşılaşacaqsan. Türbətipli abidələr isə Naxçıvan memarlığının ən gözəl nümunələridirlər, – desək, yəqin ki, yanılmarıq. Böyük ustad Əcəminin yaradıcılığında əsas ana xətt təşkil edən türbə memarlığı nümunələri artıq xalq və region çərçivəsindən çıxaraq dünya memarlıq inciləri sırasında özünəməxsus yer tutub. Belə incilərdən biri də Naxçıvan şəhərində yerləşən Yusif Küseyir oğlu türbəsidir. El arasında bu türbəyə “Atababa günbəzi” də deyirlər.

Yusif Küseyir oğlu haqqında mənbələrdə geniş məlumat yoxdur. Bu bilgilərə, hələlik, yalnız bu türbənin kitabəsində qısa olaraq rast gəlinir. AMEA Naxçıvan Bölməsi Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü Fəxrəddin Səfərli bir neçə dəfə mətbuata açıqlamalarında bildirib: “Yusif Küseyir oğlu türbəsi 1162-ci ildə Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani tərəfindən tikilib. Digər qaynaqlardan Yusif Küseyir oğlu haqqında bizə məlumatlar gəlib çıxmadığı üçün onun şəxsiyyəti haqqında aydın təsəvvür yaratmaq mümkün deyildir. Ancaq kitabənin verdiyi məlumatlar müəyyən fikir söyləməyə imkan verir. Kitabədə o, “xacə, ər-rəis əl-əcəl” (“xacə” – tanınmış rəis) titulları və bir sıra epitetlərlə (“mömin”, “islamın gözəlliyi”, “şeyxlərin başçısı”) təqdim olunub. Orta əsrlərdə “xacə” titulu ilə böyük tacirlərə, görkəmli alimlərə müraciət edilirdi. Bu titulu daşıması onun tacirlər gildiyasının başçısı, “rəis” titulunu daşıması isə Atabəylər dövlətinin paytaxtı olarkən Naxçıvan şəhərinin rəhbəri olduğunu göstərir. Eldənizlərin hakimiyyəti (1136-1225) dövründə şəhərləri hökmdarın müavini sayılan valinin adından idarə edən rəislər, bir qayda olaraq, yerli, tanınmış nəsillərdən seçilirdi. Göründüyü kimi, Yusif Küseyir oğlunun tutduğu şəhər rəisi vəzifəsi kifayət qədər nüfuzlu vəzifə imiş. Həmçinin kitabədə adına əlavə olunan “şeyxlərin başçısı” sözləri isə Yusif Küseyir oğlunun şəhərdə yaşayan, ali ruhani təbəqəsinə və həmin vaxt Naxçıvan şəhərində fəaliyyət göstərən müxtəlif sufi təriqətlərinə məxsus xanəgahların başçılarına rəhbərlik etdiyini göstərir”.

Qeyd edək ki, Yusif Küseyir oğlu türbəsi Şərqin böyük memarı Əcəminin bu günümüzə gəlib çatan ilk böyük əsəri kimi qiymətlidir. Türbə sərdabə və yerüstü qülləvarı hissədən ibarətdir. Türbənin kitabəsində onun kimin şərəfinə və hansı tarixdə inşa edildiyi öz əksini tapıb: “Bu türbə xacə, şanlı rəis, dinin zəkası, İslamın camalı, şeyxlər başçısı Yusif Kuseyir oğlunundur”. Digər kitabədə isə “Bənna Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin əməlidir” sözləri yazılıb.

Türbə haqqında yazılı ədəbiyyatlarda maraqlı fikirlərə rast gəlmək mümkündür. Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru Qadir Əliyevin “Memar Əcəmi Naxçıvani yaradıcılığında ahəngdarlıq” adlı kitabında oxuyuruq: “İlk baxışdan təmiz həndəsi biçimi və gözəl harmonik quruluşu ilə diqqəti cəlb edən türbə ikiqatlıdır. Türbənin hər iki qatı planda düzgün səkkizbucaqlıdır. Səkkizüzlü plana uyğun olan sərdabə yastı günbəzlə örtülüb. Yüksək mühəndis həllinin nəticəsidir ki, Yusif Küseyir oğlu türbəsi Azərbaycanın qülləvarı türbələri içərisində üst piramidal örtüyü 800 ildən artıq bir müddətdə salamat qalan tək abidədir”. Və yaxud Rahibə Əliyevanın “Memar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani” adlı kitabında qeyd olunur ki, Yusif Küseyir oğlu türbəsi həcm etibarilə bir o qədər böyük tikinti olmasa da, ümumi kompozisiya aydınlığı, yüksək səviyyəli inşaat işləri, gözəl daş nəqqaşlıq işləri memar Əcəminin yüksək sə­nətkarlığından xəbər verir. Türbənin taxçalarının səthində kərpic dekorun “girih” adlanan xüsusi həndəsi ornamentlərindən istifadə edilib. Girih naxışlarını əmələ gətirən elementlər həndəsi formalardan (çoxbucaqlar, yaxud ulduzlardan) ibarətdir. Ciddi riyazi qanuna tabe olan bu naxışlar bütünlüklə xətlərin bir-biri ilə bağlı ahəngdar birləşməsindən yaranır.

Bəli, Əcəmi yaradıcılığının gözəl nümunələrindən olan türbənin həndəsi quruluşu heyrətamizdir. Abidənin bütün səkkiz səthi müxtəlifşəkilli həndəsi ornamentlərlə bəzədilib. Bu ornamentlər bişmiş kiçik kərpiclərdən quraşdırılıb, sonra gəc məhlulu ilə birləşdirilərək səthlərin üzərində möhkəmləndirilib. Eyni zamanda Yusif Küseyir oğlu türbəsinin həm əsas tikintisi, həm də bəzək hörgüsü yalnız eyni materialla – keyfiyyətli bişmiş kərpiclə işlənib. Bu da abidənin aydın və təmiz həndəsi biçiminin bütövlüyünü yaradır.

Bu gün muxtar respublikamızda tarixi abidələrə göstərilən dövlət qayğısı nəticəsində belə memarlıq nümunələrimizə ikinci həyat verilir, onlar ciddi mühafizə olunaraq gələcək nəsillərə ötürülür. Sevindirici haldır ki, bu qayğıdan Yusif Küseyir oğlu türbəsinə də böyük pay düşüb. Artıq cari ilin iyun ayından burada abadlıq-bərpa işlərinə başlanılıb. Hazırda abidənin müəyyən qisim divarlarından düşmüş kərpiclər və kompozisiyadakı bəzi naxışlar bərpa olunur, bura yeraltı elektrik xətti çəkilir, türbənin ətrafındakı müəyyən qismi əhatə edən hissədə mühafizə divarları ucaldılır. Görülən işlər Yusif Küseyir oğlu türbəsinin yerləşdiyi ərazinin abadlığı ilə yanaşı, abidəyə turistlərin cəlbini də artıracaqdır. Nəticədə, muxtar respublikamıza gələn qonaqlar ustad memarın daha bir yaradıcılıq nümunəsi ilə ətraflı tanış olmaq imkanı əldə edəcəklər.

“Şərq qapısı” qəzeti
17.08.2019


      Naxçıvan ədəbi mühitinin Azərbaycan ədəbiyyatına bəxş etdiyi görkəmli sənətkarlar içərisində Xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimovun özünəməxsus yeri var. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin “Hüseyn İbrahimovun 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında” 2019-cu il 18 may tarixli Sərəncamında görkəmli yazıçının yaradıcılığı, ədəbi mühitin formalaşmasındakı xidmətləri yüksək dəyərləndirilib: “Hüseyn İbrahimov yarım əsrdən artıq bir dövrü əhatə edən səmərəli ədəbi fəaliyyəti ilə müasir Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına töhfələr vermiş özünəməxsus yaradıcılıq üslubuna malik simalardandır. Ədibin uğurlu axtarışlarının nəticəsi kimi müxtəlif janrlarda meydana gətirdiyi əsərlərdə müasirlərimizin zəngin mənəvi aləmi dolğun əks etdirilmiş, mədəniyyət tariximizin yetirdiyi bir çox görkəmli simaların işıqlı obrazları parlaq bədii boyalarla təcəssümünü tapmışdır. Uzun illər Naxçıvanın ictimai-siyasi həyatının fəal iştirakçısı olmaqla Hüseyn İbrahimov regionda mədəni mühitin tarixi ənənələrinin qorunub saxlanılması və eləcə də müstəqillik ideallarına sadiq yaradıcı ədəbi qüvvələrin öz potensiallarını lazımınca gerçəkləşdirə bilmələri üçün böyük əmək sərf etmişdir”.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali ­Məclisi Sədrinin “Xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimovun 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 13 may tarixli Sərəncamında deyilir: “Zəngin yaradıcılıq fəaliyyətinə malik Hüseyn İbrahimov ədəbi fəaliyyətə ötən əsrin 40-cı illərindən başlamışdır. Xalq yazıçısının tarixi keçmişimizdən bəhs edən əsərləri oxucular tərəfindən həmişə rəğbətlə qarşılanmış, gənclərin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsində əhəmiyyətli rol oynamışdır”.

Azərbaycan nəsrinin inkişafında böyük xidmətləri olan Xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimov 1919-cu il may ayının 23-də o zamanlar Şərur rayonunun inzibati ərazisinə aid edilən Şahtaxtı kəndində anadan olub. Qeyd edək ki, Azərbaycanın ictimai-siyasi və mədəni həyatında çox mühüm rol oynayan Şahtaxtı kəndinin onlarla yetirməsi ilə xalqımız həmişə fəxr edir, öyünür.

1944-cü ildə Hüseyn İbrahimov “Ədəbiyyat qəzeti”ndə “O, düşməndə qoymadı anasının qanını” adlı ilk şeirini dərc etdirir. 65 ilə yaxın bədii yaradıcılıqla məşğul olan yazıçının bu illər ərzində beş povesti, beş romanı, üç dram əsəri, yüzdən artıq hekayə və novellası oxuculara təqdim olunur.

Hüseyn İbrahimov “Ədəbiyyat milli sərvətdir” adlı məqaləsində yazırdı: “Yaradıcılığa başladığım gündən ədəbiyyata bir həyat fənni kimi baxmışam. Fikirləşmişəm ki, ədəbiyyatı təkcə şagirdlər, tələbələr, ziyalılar deyil, bütün xalq, millət oxuyur, öyrənir”.

O, bir vətəndaş yazıçı kimi Naxçıvanda ədəbi mühitin formalaşmasına, yeni yazıçıların, şairlərin ədəbiyyata gəlişinə həssaslıqla yanaşıb. Hüseyn İbrahimov 1954-1960-cı illərdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının Naxçıvan filialının, 1980-1997-ci illərdə isə Yazıçılar Birliyi Naxçıvan şöbəsinin məsul katibi, 1997-2007-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Yazıçılar Birliyinin sədri vəzifələrində çalışıb. Bu illər ərzində onun təşkilatçılığı ilə Naxçıvanda gözəl bir ədəbi mühit formalaşdırılıb.

1958-ci ildə ermənilərin Naxçıvan iddiaları başladığı bir dövrdə muxtar respublikada əsas ideoloji sahə olan ədəbiyyatı inkişaf etdirmək məqsədilə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının Naxçıvanda səyyar plenumu keçirilir. Həmin dövrdə Naxçıvanda SSRİ Yazıçılar İttifaqının yaşayıb-yaradan üzvləri dörd nəfər idi: Hüseyn İbrahimov, Məmmədəli Tarverdiyev, Müzəffər Nəsirli və Hüseyn Əzim. Səyyar plenumda Rəsul Rza, Mehdi Hüseyn, Əli Vəliyev və digər görkəmli şair və yazıçılarımız iştirak edirlər. Həmin dövrdə Naxçıvanda ədəbi mühiti canlandırmaq məqsədilə Hüseyn Razi, Əliyar Yusifli, Əhməd Mahmud, Məşkur Əkbər və Kəmalə Ağayeva SSRİ Yazıçılar İttifaqına üzv qəbul olunurlar. Beləliklə, Naxçıvanda ittifaq üzvlərinin sayı ona yaxınlaşır.

1955-ci ildə Hüseyn İbrahimovun təşəbbüsü ilə Naxçıvan yazıçılarının əsərlərindən ibarət “Səadət mahnıları” adlı ədəbi almanax çap olunur. 1958-ci ildə Naxçıvan mətbəəsində ilk dəfə olaraq Hüseyn İbrahimovun təşəbbüsü ilə üç kitab nəşr edilir. Bu kitabların biri Hüseyn İbrahimovun “Baharın hekayəsi” povesti idi ki, bu əsər onun ilk uğurlu povesti hesab olunur. Həmin ildə Müzəffər Nəsirlinin “Mənim muxtar respublikam”, Hüseyn Razinin isə “Kəndimizin səhəri” adlı ilk şeir kitabları çap olunur.

Hüseyn İbrahimov məsul vəzifəyə irəli çəkildiyi üçün 1960-1980-ci illərdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Naxçıvan şöbəsinə şair Müzəffər Nəsirli rəhbərlik edir. Həmin illərdə bir neçə ədəbi almanax nəşr olunur. 1980-ci ildə tanınmış yazıçı yenidən Yazıçılar Birliyinə məsul katib seçilir. Bu illərdə Hüseyn müəllimin təşəbbüsü ilə “Araz-1”, “Araz-2”, “Araz-3”, “Qoy tanısın dünya səni”, “Şəhidlik – ömrün nur çağı”, “Araz-4”, “Səhər nəğmələri” adlı ədəbi almanaxlar nəşr olunur. Bu nəşrlər Naxçıvan ədəbi mühitinin canlanmasına geniş imkanlar açır.

Ötən əsrin 80-ci illərində Naxçıvanda Yazıçılar Birliyinin 18 nəfər üzvü var idi. 1998-ci ilin əvvəllərində Hüseyn İbrahimovun təşəbbüsü ilə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının Naxçıvan şöbəsi müstəqil təşkilata çevrilərək Naxçıvan Muxtar Respublikası Yazıçılar Birliyi adlandırılır və Hüseyn müəllim yenidən birliyin sədri seçilir. Həmin dövrdən başlayaraq birliyə yeni üzvlər qəbul olunur və onların sayı 62 nəfərə çatdırılır. Bu gün muxtar respublikamızda Azərbaycan və Naxçıvan Yazıçılar Birliyinin 80-ə yaxın üzvü fəaliyyət göstərir ki, onların da əksəriyyəti şair və yazıçı kimi ilk xeyir-dualarını məhz Hüseyn İbrahimovdan alıblar.

Bu gün Naxçıvan və Azərbaycan ədəbi mühitində tanınan və sevilən onlarla yazıçı və şairin ilk kitablarının nəşrinə hələ ötən əsrin 80-90-cı illərində ilk qayğını da məhz Hüseyn İbrahimov göstərib. Güllü Məmmədova, Elman Həbib, Həmid Arzulu, Muxtar Qasımzadə, Asim Yadigar, Akif Axundov, Vaqif Məmmədov və başqaları ilk kitablarının sevincini məhz Hüseyn İbrahimovun Yazıçılar Birliyinin sədri kimi fəaliyyət göstərdiyi dövrdə onun qayğısı sayəsində yaşayıblar. Sonrakı illərdə də ilk kitablarını çap etdirən Xanəli Kərimli, Həsənəli Eyvazlı, Elbəyi Maqsudov, Rəhilə Elçin, Fərəc Fərəcov, Şirməmməd Qüdrətoğlu və onlarla digər şair və yazıçımız Hüseyn müəllimi yaradıcılıq dəstəyinə görə bu gün də minnətdarlıq duyğusu ilə xatırlayırlar.

Ayrı-ayrı dövrlərdə bir sıra qüdrətli şair və yazıçılar, tənqidçilər Hüseyn İbrahimovun yaradıcılığı barədə xoş sözlər deyiblər. Xalq şairləri Rəsul Rza, Fikrət Qoca, Nəriman Həsənzadə, Xalq yazıçıları Mirzə İbrahimov, Süleyman Rəhimov, Qılman İlkin, alimlərdən Məmməd Arif, İsa Həbibbəyli, Kamran Əliyev, Yavuz Axundlu, Qulu Xəlilov və başqaları ayrı-ayrı dövrlərdə görkəmli yazıçının yaradıcılığı barədə mətbuatda çıxış ediblər.

Akademik Məmməd Arif yazırdı: “Hüseyn İbrahimovun müsbət qəhrəman uğrundakı axtarışları, mənəvi intellektual keyfiyyətlərə malik surətlər yaratmaq təşəbbüsü qiymətlidir. Yazıçı səmimiyyətlə təsvir etdiyi təmiz vicdanlı qəhrəmanları oxucuya sevdirə bilir”.

Hüseyn İbrahimovun müxtəlif povestləri ədəbiyyatşünaslarımız tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. Xalq şairi Rəsul Rza 50-ci illərdə müəllifin yaradıcılığı haqqında yazırdı: “Hüseyn İbrahimovun “Baharın hekayəsi” povesti ciddi yaradıcılıq işinin məhsuludur. Buradakı hadisələrin həyatiliyi, ayrı-ayrı obrazların inandırıcılığı, məqsəd aydınlığı və əsərin ümumi ruhundan çıxan tərbiyəvi mənası bizə bu əsəri son vaxtlarda yaranmış əsərlərimizin yaxşı nümunələri sırasına qoymağa haqq verir”.

Müəllif bir yazıçı kimi insanları mənən saf, təmiz, vicdanlı, ləyaqətli görmək istəyirdi. Məhz ona görə də yazıçının yaratdığı müsbət obrazlar namərdlərə, əli­əyrilərə, vicdansızlara qarşı mübarizə aparır və öz müsbət iradi keyfiyyətləri ilə həmişə qalib gəlirlər.

Hüseyn İbrahimov böyük müşahidə qabiliyyətinə malik olan yazıçılarımızdan biri idi. Onun tarixi keçmişimizdən bəhs edən “Günəş doğan yerdə” romanı ötən əsrin 60-cı illərinin sonlarında ilk dəfə “Şərq qapısı” qəzetində çap olundu. Mən o romanı hələ orta məktəbdə oxuduğum illərdə böyük maraqla mütaliə etmişdim. Sonra isə müəllifin ən gözəl romanlarından biri olan, müəllimlərimizin həyatından bəhs edən “Sabahın sorağında” romanını oxumuşdum. Sonralar iş elə gətirdi ki, 1982-ci ildə Hüseyn müəllim məni Naxçıvan Yazıçılar İttifaqına işə dəvət etdi və düz yeddi il onunla birlikdə burada fəaliyyət göstərdim. Müəllifin melioratorların həyatından bəhs edən “Bahar yağışı” romanını da orada işləyən zaman oxudum. Hüseyn müəllimin “Əsrin onda biri” və “Böhtan” romanları isə mənim gözümün qarşısında yazılıb. Və böyük fəxr hissi ilə deyirəm ki, həm də o iki romanın ilk oxucuları Hüseyn müəllimin kiçik oğlu Munis və mən olmuşam. Hər iki romanı əlyazma şəklində ilk dəfə oxuyanda fikirləşirdim ki, bu romanlar müəllifinə böyük şöhrət gətirəcək. Həqiqətən də, elə oldu. Hər iki roman 40 min tirajla çap olunsa da, tez bir zaman içərisində oxucular tərəfindən alınaraq sevilə-sevilə oxundu. Yaxşı xatırlayıram ki, Hüseyn müəllim “Əsrin onda biri” romanını “Atabəylər dövləti” kimi sanballı bir əsərin müəllifi, görkəmli akademik Ziya Bünyadova göndərdi. Ziya müəllim Atabəylər dövründən, böyük memar Əcəmi Əbubəkr oğlunun həyatından bəhs edən bu tarixi romanı çox böyük diqqətlə oxuyub hadisələrlə, həmin tarixi dövrlə bağlı qeydlərini müəllifə göndərmişdi. Mən deyərdim ki, görkəmli akademikin həmin qeydləri müəllifə çox gərək oldu və Hüseyn müəllim heç bir tarixi yanlışlığa yol vermədən böyük memar Əcəmi ilə bağlı gözəl bir roman ortaya qoya bildi. Bu əsər ədəbi ictimaiyyətin diqqətini daha çox cəlb etdi, mətbuatda filoloq alimlərin, müəllifin qələm dostlarının çox dəyərli resenziyaları dərc olundu.

Hüseyn İbrahimov romantik poeziyamızın ölməz korifeyi Hüseyn Cavidin taleyindən bəhs edən “Böhtan” romanını əlyazma şəklində böyük şairin fədakar qızı Turan Cavidə göndərmişdi. Onun tövsiyələri əsasında yenidən işləyərək əsəri təkmil və maraqlı bir şəkildə oxucularına təqdim etdi.

Şairlərdən Balaş Azəroğlu, Nəriman Həsənzadə, Kəmalə Ağayeva, Vaqif Məmmədov, Həsən Valeh, İbrahim Yusifoğlu və başqaları ayrı-ayrı dövrlərdə Hüseyn İbrahimova maraqlı şeirlər həsr ediblər.

Hüseyn İbrahimov 33 il Naxçıvan Yazıçılar Birliyinə rəhbərlik edib. Ədəbi mühitin formalaşmasında onun çox böyük xidmətləri olub. Müəllifin bu əməyi, bədii yaradıcılığı dövlətimiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. O, “Şöhrət” ordeninə, “Xalq yazıçısı” fəxri adına layiq görülüb, Prezidentin fərdi təqaüdünü alıb.

Xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimovun 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında verilən tarixi sərəncamlar Naxçıvan ədəbi mühitinin bu görkəmli nümayəndəsinin həyat və fəaliyyətinin, bədii irsinin yeni müstəvidə elmi tədqiqinə və təbliğinə rəvac verəcəkdir.

“Şərq qapısı” qəzeti
16.08.2019


Şərur rayonunda da bəşər sivilizasiyasına dəyərli töhfələr verən və qiymətli incilər kimi bu gün də öz dəyərini saxlayan maddi mədəniyyət nümunələri çoxdur. Onlardan birinin - eramızdan əvvəl II-I minilliyə aid «Oğlanqala» yaşayış yerinin tədqiqi ilə məşğul olan alimlər və tarixçilər çoxlu elmi araşdırmalar aparıb, bu barədə kitablar, monoqrafiyalar, məqalələr dərc edilib. Ali Məclis Sədrinin məlum sərəncamından sonra isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşları AMEA-nın müxbir üzvü, Akademiyanın Naxçıvan Bölməsindəki Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun şöbə müdiri Vəli Baxşəliyevin rəhbərliyi ilə abidənin daha dəqiq tarixini araşdırmaq məqsədilə «Oğlanqala»da geniş şəkildə tədqiqat işlərinə başlanıb. Vəli Baxşəliyevlə birlikdə, həmyerlimiz, Azərbaycan MEA-nın əməkdaşı Səfər Aşurov və Amerika Birləşmiş Ştatlarının Pensilvaniya Universitetinin tarixçi alimi, məşhur Corciya Universitetinin tədqiqatçı-alimi Lauren Rissvelt Arpaçayın sahilində yerləşən Qaratəpə dağındakı bu abidədə yenidən araşdırmalar aparmağa başlayıblar.

Öz möhtəşəmliyinə və tikinti əzəmətinə görə daha çox diqqəti cəlb edən bu arxeoloji abidə eyni adlı kəndin ərazisindəki Qaratəpə dağının üzərində yerləşir. Tarixi mənbələrdə Oğlanqala abidəsinin e.ə. II-I minilliyə aid olduğu, eyni zamanda, tikili baxımdan Assuriya qala tikililərinə bənzərliyi bildirilir.

Bu il ABŞ-Azərbaycan müştərək Beynəlxalq Arxeoloji Ekspedisiyası qədim şəhər-dövlətin mərkəzi olan Oğlanqala yaşayış yerində yenidən tədqiqat işləri aparıb. 400 kvadratmetr ərazidə aparılan qazıntı işlərinin əsas məqsədi Naxçıvanın antik dövrə aid tarixi və mədəniyyətinin öyrənilməsidir.

Qeyd edək ki, Oğlanqala eramızdan əvvəl IV əsrdə Azərbaycanda formalaşan Atropatena dövlətinin əsas inzibati-siyasi mərkəzlərindən biri olub. Ötən illərdə qədim yaşayış yerində aparılan tədqiqatlar zamanı Atropatena dövrü ilə bağlı müəyyən tapıntılar əldə edilsə də, həmin dövrə aid yaşayış binalarının, qala divarlarının planları tamamilə aşkara çıxarılmayıb. Ancaq bu aparılan növbəti tədqiqatlar zamanı ərazidə antik dövrə aid yaşayış binalarının qalıqları, qəbir abidələri və müxtəlif formalı keramika nümunələri aşkar edilib.

Tarixçi alim, arxeoloq Lauren Rissvelt bu yaşayış yerinin böyük sahəyə malik olduğunu və Oğlanqala mərkəz olmaqla, ərazidə bir çox qala-şəhərlər yerləşdiyini bildirib, buranın bütün Qafqaz regionunun mərkəzlərindən biri olduğunu və mühüm ictimai-siyasi əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib. Aparılan arxeoloji qazıntılar Oğlanqala abidəsinin açılmamış sirləri haqqında çox şeyləri deyəcəkdir.

Arpaçayın sol sahilindəki Ovçular təpəsindəki eyni adlı yaşayış yerinin tarixi isə eramızdan əvvəl IV-III minilliklərə aid edilir. 2006-cı ildə aparılmış qazıntılar nəticəsində burada Eneolit və Tunc dövrlərinə aid mədəni təbəqələr aşkar edilib, eyni zamanda badya tipli gil qab qırıqları, dairəvi-diskvari gil qapaq, küplər, həvəngdəstə, dən daşları, daş yonmaq üçün alətlər tapılıb götürülüb.

Ovçular təpəsində beynəlxalq ekspedisiya qazıntı işlərini yenə də davam etdirir. Ekspedisiyanın tərkibinə Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsi Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun elmi işçiləri ilə bərabər, Fransa Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin əməkdaşı Katerina Maro da daxildir.

Tədqiqatlar nəticəsində ərazidən Eneolit dövrünə aid olan çoxlu sayda keramika məmulatları, yaşayış və təsərrüfat tikililərinin qalıqları, metal əşyalar, ocaqlar və sair aşkar edilib.

Qədim abidələr xalqın tarixinin, mədəniyyətinin, kimliyinin təsdiqidir. Bu mənada rayonumuzda minilliklərlə yaşı olan onlarla tarix və mədəniyyət abidələri mövcuddur. Abidələri öyrəndikcə Şərur tarixinin çox qədim olduğunun, bu torpaqda zəngin mədəniyyətin və mənəvi irsin toplandığının şahidi olursan. Dünən yaradılan hər bir abidə zamının izidir. Beləcə, babaların yaratdıqlarını qorumalı, gələcək nəsillərə isə öz yaratdıqlarımızı yadigar qoymalıyıq.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
11.08.2019


Azərbaycanın dilbər guşələrindən biri olan Ordubad Naxçıvan Muxtar Respublikasının qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Cənubdan İran İslam Respublikası, şimaldan və qərbdən Ermənistanla həmsərhəd olmaqla, şərqdən Culfa rayonu ilə qonşu olan Ordubad rayonunun sahəsi 972 kvadrat kilometr, əhalisi 50 min nəfərdən artıqdır.

Rayonun inzibati mərkəzi – Ordubad şəhəri öz əhəmiyyətinə görə Naxçıvan Muxtar Respublikasının mühüm şəhərlərindəndir. Ordubad rayonu həm də dünyada ən qədim insan məskənlərindən və bəşəriyyətin yaranma ocaqlarından biri sayılır.

Gəmiqaya Ordubad rayonu ərazisində-Tivi və Nəsirvaz kəndlərindən şimal-şərqdə yerləşir. Yalçın, şiş qayalı zirvəsi daim qarla, ağ buludlarla örtülü olan bu dağ Naxçıvanın bir çox yerindən aydın görünür. Təbiətin möcüzəli biçimində yaranmış Gəmiqaya, uzaqdan mavi səma fonunda bir növ dərin ümmanlara baş vurub üzən nəhəng gəmiyə bənzəyir. Kim bilir, bəlkə də ulu nəsillər belə zahiri oxşarlığa əsasən Qapıcıq dağının zirvəsinə (ən yüksək nöqtəsi – 3904 metrdir) Gəmiqaya adı veriblər.

Ordubad bağlar diyarı, güllər, bülbüllər şəhəridir. “Dübəndi” və “Gənzə” çaylarının sahilində dəniz səviyyəsindən 850 metr yüksəklikdə yerləşən Ordubad şəhəri orta əsrlərdən məşhurdur.

Ordubad sözünün mənşəyi barədə mülahizələr müxtəlifdir. Bəziləri bunu "ordu" və "bat", "pat"( və ya aba) hissələrindən ibarət sayır. Mənası "ordu yeri" deməkdir. Mənbələrin məlumatına görə, bu toponim müxtəlif vaxtlarda “Orbad”, “Urdubad”, “Orduvad” və s. adlandırılıb. Tədqiqatçı Ə. Hüseyni isə bu toponimin əvvəl "Ordubad" adlanıb, "Bəyin qalası" mənasını verdiyini bildirir. "Bəy qalası" böyüyüb şəhərə çevrilib. Hələ VII əsrdə tarixçi Sebeosun Naxçıvan ərazisində "Ordobad" adlı şəhərin olduğunu qeyd etməsi onun daha qədimliyini göstərir. Ordubadın salındığı dəqiq tarix müəyyən olunmayıb. Lakin bu ərazi dünyada ən qədim insan məskənlərindən biri, bəşəriyyətin yaranma ocağı sayılır. Ordubad adına ilk dəfə VII əsr yazılı mənbələrində təsadüf olunur. Qeyd etdiyimiz kimi, Qədim dünyanın ən müqəddəs panteonlarından biri sayılan Gəmiqaya dağı da Ordubad rayonundadır. Dağın üzərindəki təsvirlər və buradakı yurd yerləri Ordubad ərazisində e.ə. VII-I minilliklərdə yaşamış qədim əhalinin həyat tərzini və mədəni inkişaf yollarını izləməyə imkan verir. Ordubadın yaşayış məntəqələrindən olan Sabirkənd, Plovdağ və Xarabagilan ərazisində eramızdan əvvəl II-I minilliklərə aid mədəniyyət qalıqları ilə zəngin olan yaşayış yerləri və nekropollar mövcuddur.

Ordubadın möcüzəli təbiəti, sirli aləmi və təbii gözəlliyi XIX-XX əsrlərdə buraya səyahət etmiş bir sıra səyyahları təəcübləndirmişdir. Rus alimi İ.Şopen, polyak tədqiqatçısı A.Petzold, fransız yazıçısı Ä.Düma və başqaları öz yazılarında bu gözəlliyi vəsf etmiş, Ordubada heyran qaldıqlarmı bildirmişlər.

Kiçik Qafqaz sıra dağlarının ən uca zirvəsi sayılan Qapıcıq dağından, başları qarlı Soyuq, Əjnövür, Bəlkə dağlarından, "Şıxı yurdu", "Qurban yurdu" və "Salabun"dan keçərək "Zəvvar" arxı ilə gəlib kiçicik şəlalə kimi çaylarımıza tökülən qar sularından mayalanan buz kimi sərin çeşmələr, kəhrizlər, təmiz dağ havası, bol məhsullu meyvə bağları, göz oxşadıqca uzanan əkin sahələri, qədim Şərq üslubunda tikilmiş memarlıq abidələri, zəhmətkeş insanları, istedadlı ziyalıları, ismətli, gözəl qızları, igid oğlanları, qonaqpərvər, saf ürəkli, təmiz məhəbbətli əhalisi olan Ordubad tarixən bura gəlib-gedən səyyahları, qonaqları valeh edib. Şairanə aşırımlı qayalar, qoca çinarlar, cəviz ağacları, həzin səsli bulaqlar, qədim məscidlər ordubadlılar üçün dünyanın ən gözəl yeridir.

Ordubad əriyinin, şaftalısının dünyada misli-bərabəri yoxdur. Abutalıbi, badamı, şalağı, limonnu ərik, ağ ərik, növrəstə, balyarım ərik, şaftalı, nazlı, güştü, hulu, salamı, şərəlli, tərəlli, Şəkəri armud, kağızı cəviz öz şöhrəti ilə rayonumuzun sərhədlrini çoxdan aşıb.

Ordubad təbii sərvətləri, gur kəhrizləri, çeşmələri, gözəl təbiəti ilə yanaşı keyfiyyətli ipəyi ilə də tanınıb. Ordubadlı mərhum yazıçı və alim Əliqulu Fərəcov Ordubadı Azərbaycanın ipəkçilik beşiyi adlandırıb.

Mühüm ticarət yolu ayrıcında yerləşən Ordubad Yaxın və Orta Şərq ölkələri ilə ticarət əlaqələri saxlayıb. Ordubad öz uzunömürlü çinar ağacları ilə də məşhurdur. Ordubad həm də ipək qurdu yetişdirməsi üzrə ən qədim mərkəzdir. Hələ XVI əsrin ikinci yarısından başlayaraq Ordubaddan Venesiyaya, Marsel, Amsterdam və s. Avropa şəhərlərinə ipək ixrac olunurdu. XX əsrin əvvəllərində keçirilmiş beynəlxalq sərgi və baxışlarda Ordubad ipəyi 13 dəfə qızıl medalla təltif edilib. Bundan başqa vaxtilə rayonda 40 növdə üzüm yetişdirilirdi.

Ötən əsrin məşhur səyyahı Hacı Zeynalabdin Şirvani "Bustanüs-səyahət" kitabında yazır: "Ordubad ürəkaçan gözəl bir qəsəbədir. Ora adama fərəh verən yerdir. Onun möhkəm qalası, bol suyu və çoxlu bağları vardır. Meyvəsi bol və dadlıdır. Havası insana sağlıq verir. Adamları surətcə gözəldir."

Hazırda Şərq aləminin canlı muzeyi hesab olunan Ordubad öz tarixini və dünya mədəniyyətinə bəxş etdiyi töhfələri ləyaqətlə qoruyaraq nəsillərdən-nəsillərə ötürür.

Orta əsr şəhər quruluşunu tamamilə qoruyub saxlayan Ordubad ulu öndər Heydər Əliyevin göstərişi ilə 1977-ci ildə qoruq şəhəri elan edilib. Ulu öndərin “Azərbaycanın incisi” adlandırdığı Ordubad bu gün özünün qədim məhəllələri, müasir görkəmi, keçmiş ənənələri yaşatmaqla bu adı doğruldur.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
11.08.2019


Adı dünyanın ölməz sənətkarları sırasında şərəfli yer tutan, poeziyamızda yeni, çox əlamətdar bir dövrün başlanğıcı olan, Azərbaycan dilini ədəbi-bədii dil səviyyəsinə yüksəldən qüdrətli sənətkar İmadəddin Nəsimi zəngin irs qoyub. O, doğma dilimizdə sanballı əsərlər yaradan ilk sənətkarlardandır.

İmadəddin Nəsimi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində ən uca zirvələrdən biridir. Nəsimi elmlilik, əxlaq, əqidə, inam, mərdlik və dözüm nümunəsi olub. Şairin həyatı və yaradıcılığı haqqında nəinki doğma Vətənində, hətta uzaq-uzaq diyarlarda da geniş məlumatlar əldə etmək olar.

Nəsimi kimi dahinin yetişməsi üçün elmi - ədəbi ictimai mühitin olması vacib şərt idi. Belə bir mühitdə boy atan Nəsimi gənc yaşlarından dövrünün böyük filosofu, hürufi təriqətinin banisi Fəzlullah Nəimi ilə görüşür, ona mürid olur və sonralar hürufi təlimini zirvəyə qaldıranlardan birinə çevrilir. Nəsiminin həyata yeni baxışlarının, fəlsəfi təfəkkürünün və dünyagörüşünün formalaşmasında, təsəvvüf fəlsəfəsinin mahiyyətinə varmasında, eləcə də həyat tərzinin yeni meyarlarla zənginləşməsində Nəiminin rolu danılmazdır. Şair müəlliminə böyük hörmət bəsləyib və özünü qürurla “Fəzl övladı” adlandırıb, bu qismətin Allahdan olduğunu bildirərək deyirdi:

Çün Nəsiminin Əbülfəzl oldu həqdən künyatı,
Cümla əsmanın hürufi eyn-əlqabindədir.

Nəsimi fəlsəfəsini, onun əqidə və xarakterini dərk etmək üçün onun həyat və yaradıcılığını öyrənmək, anlamaq olduqca vacibdir.

Vücudin zati mütləqdir, məgər kim,

Nəyə kim baxar isəm anda sənsən - deyərək, Allahın varlığının mütləq bir başlanğıc olduğunu, hər baxdığında onu gördüyünü bildirir. Poeziyasında təsəvvüf mahiyyətindən, eləcə də hürufi rəmzlərilə bağlı ortaya çıxan bəzi məqamlar o dövrün adi dindarları tərəfindən anlaşılmaz olduğuna görə, şair təqiblərə məruz qalmış, hətta ruhanilər tərəfindən dinsiz adlandırılaraq edam olunmuşdur. Onun bu səpkidən olan bəzi beytlərinə nəzər salaq:

Gəl “ənəlhəq” sirrini meyxanəvü meydən eşit,
Ey düşən inkarə, neyçün münkiri meyxanəsən.

İlk baxışda, “ənəlhəq”, “mey” və ”meyxanə” islam nöqteyi-nəzərindən küfr kimi qəbul oluna bilər. Şair yaratdığı dərviş ordenində, yəni dərvişlərin cəm olduğu məclisdə meyxanə söyləyərkən bədahətən “ənəlhəq” haqq məndədir, yəni, İlahi, nurla nurlanmışam, söyləyib. “Meyxanə” sözünün bir mənası isə şərab paylanan yer, digər mənası isə bədahətən deyilən, Allahı, dini və Peyğəmbəri vəsf edən şeir növüdür. Mey, şərab, məst olmaq isə sufilər üçün uyğun olaraq elm və kamillik anlamındadır. Bunları nəzərə alsaq, beytin şərhi belə olar:

“Gəl ilahi nurlanmanın sirrini bizim elm ocağında təbliğ olunan elmdən öyrən. Ey bizi qəbul etməyən, nə üçün elm ocağımızı, elmimizi inkar edirsən”.

Necə gizlədəyim, məndən səniyçün,
Nəyə kim baxıram, anda əyansan.

Səni özümdən necə gizlədə bilərəm ki, nəyə baxıramsa, onda səni görürəm,- deyən şair varlıqların birliyi fəlsəfəsinə əsaslanaraq Allahdan qopmuş hər zərrəciyə qiymət verməyi bacarırdı. Təəssüf ki, çoxları dərk etməyərək onu yanlış olaraq panteist adlandırırlar.

Ancaq Nəsimiyə bir mənalı olaraq panteist deyil, yaradanı göydə, təbiətdə, hətta hər yerdə görən bir övliyadır desək, bəlkə də az demiş olarıq. Nəsimi təkcə Azərbaycan ədəbiyyatına deyil, bütün dünya ədəbiyyatına ərəb, fars və türk dillərində biri-birindən gözəl poeziya nümunələri gətirib. Şair-filosof dəyərini şairin özü belə qiymətləndirirdi:

Əlfazi-Nəsimi bu gün ol möcüzədir kim,
Bənzər ona bir lölövü şəhvar ələ girməz.

Onun yaradıcılığının ana xəttini təşkil edən poeziyası, şeirləri ilə tanış olduqca hər bir oxucuya aydın olur ki, şairin zəngin irsi bütün türk xalqları ədəbiyyatına və bütövlükdə klassik Şərq poeziyasına ciddi təsir göstərib. Nəsimi ana dilində ilk dəfə müstəzad, mürəbbe, tərcibənd nümunələri yazmış, rübai və tuyuqlarında sadə xalq dilindən istifadə edib. Onun şeirlərində istifadə etdiyi dərin təsəvvüfi düşüncəsi sonralar bir çox böyük mütəfəkkirə təsir göstərib. Nəsimi dilin zənginliklərindən qəzəllərində özünəməxsus bir ustalıqla istifadə edir. O, dilləri elə yaxşı öyrənmişdi ki, Azərbaycan, fars və ərəb dillərində eyni dərəcədə gözəl şeirlər yaza bilirdi. Onun azərbaycanca şeirlərinin dili həm zənginliyi, həm də xalq nitqinə yaxınlığı ilə seçilir, atalar sözləri, zərb-məsəllər, hikmətli sözlər burada çoxluq təşkil edir. Nəsiminin rübailəri Azərbaycan xalq şeiri nümunələri olan bayatılara çox yaxındır. Bəzən şair şeirlərini yalnız xitab və ifadəli təkrarlar üzərində qurur.

Filosof-şairin poeziyası çox tez bir zamanda Orta Asiya, Türkiyə və İran xalqları arasında populyarlıq qazanır. Və öz poeziyasında Azərbaycanın, eləcə də digər Şərq ölkələrinin məşhur alim və şairlərinin adlarını tez-tez xatırlayır. Bunlardan İbn Sinanı, Xəqanini, Nizamini, Fələkini, Mənsur Həllacı, Fəzlullah Nəimini, Şeyx Mahmud Şəbüstərini, Övhədi Marağayini və başqalarını misal göstərmək olar. Filosof-şairin adı tez bir zamanda bu xalqlar içərisində öz əqidəsi uğrunda qeyri-adi sədaqət və cəsurluq göstərən insan rəmzinə çevrilir. Onun əsərləri bir çox dillərə tərcümə edilib və həmin dillərdə yazıb-yaradan şairlər onu təqlid edirlər.

Nəsimi poeziyası bu gün elə bir ucalığa yüksəlib ki, ona bənzər layiqli inci tapmaq mümkün deyildir. Hələ şairin sağlığında əsərləri Azərbaycan, Yaxın Şərq, İraq, Suriya, Orta Asiyada geniş yayılmışdı. Nəsimi, sadəcə, Azərbaycan ədəbiyyatına deyil, XV əsrdən etibarən bütün türk ədəbiyyatına güclü təsir göstərmişdir. Ölümündən sonra şairin əsərləri dönə-dönə çap edilmiş, barəsində tədqiqat əsərləri yazılmışdır. Bir çox əsərləri əlyazmalar şəklində dünyanın bir sıra kitabxanalarında qorunaraq saxlanılır.

Nəsimi irsinin Azərbaycan xalqının mənəviyyat xəzinəsində layiqli yerini tutması, ötən əsrin 70-ci illərində öz geniş fəaliyyəti sayəsində tarixi-mədəni dəyərlərimizə münasibətdə əsaslı dönüş yaratması ümummilli lider Heydər Əliyevin adı ilə bilavasitə bağlıdır. Məhz Ulu öndərin təşəbbüsü ilə Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən ilk dəfə Nəsiminin 600 illik yubileyi UNESKO-nun tədbirləri siyahısına daxil edilib və 1973-cü ildə beynəlxalq miqyasda qeyd olunub. Həmin dövrdən etibarən Nəsimi irsinin və bütövlükdə klassik Azərbaycan mədəniyyətinin daha əhatəli araşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənətində Nəsiminin yaddaqalan obrazı yaradılıb, Bakının mərkəzində şairin əzəmətli heykəli ucaldılıb. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Dilçilik İnstitutu Nəsiminin adını daşıyır. 2017-ci ilin may ayında Parisdə UNESKO-nun baş qərargahında Nəsiminin vəfatının 600 illiyinin qeyd edilməsi və 2018-ci ilin sentyabr ayında ölkəmizdə Nəsimi şeir, incəsənət və mənəviyyat festivalının təntənəli şəkildə keçirilməsi ölməz şairin xatirəsinə dərin ehtiramın ifadəsi hesab oluna bilər.

Bildiyimiz kimi, bu il böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri İmadəddin Nəsiminin anadan olmasının 650 illiyi tamam olur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyini nəzərə alaraq 2019-cu ili ölkəmizdə “Nəsimi ili” elan edib.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
11.08.2019


1991-ci ilin sərt qışı idi. Mən “20 Yanvar” faciəsinin ildönümü münasibətilə yaradıcı şagirdlər arasında keçirilən şeir müsabiqəsinə öz şeirimi təqdim etmək məqsədi ilə Naxçıvan Yazıçılar Birliyinə (o vaxt hələ Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Naxçıvan filialı adlanırdı) üz tutmuşdum. O zaman Naxçıvan Yazıçılar Birliyi indiki Türk Konsulluğunun yerində, bəlkə də yanında yerləşirdi və mənim üçün – bir kənd məktəbinin 9-cu sinfində oxuyan Qafar Qərib üçün bu binanı tapmaq heç də asan olmamışdı. Mənə çox-çox əlçatmaz bir zirvə kimi görünən və ilk dəfə qapısını döydüyüm o Ocaq yaddaşıma elə köçüb ki, bu gün həmin binanın sözlə şəkilini belə çəkə bilərəm.

Hər gecə xəyalını qurduğum bu müqəddəs məkanın qapıları, sən demə, oxuduğum kənd məktəbinin qapılarından heç nəyi ilə fərqlənmirmiş. Böyük həyəcanla döydüyüm və on qat sürətlə döyünən ürəyimin səsində döyüldüyünü belə hiss etmədiyim bu qapı üzümə asanlıqla, həm də çox asanlıqla açıldı.

Həmin gün ilk dəfə Naxçıvan Yazıçılar Birliyinə daxil olanda qapının önündə düşündüklərimdə – yəni, buranın bir məktəbə oxşaması ilə bağlı fikirlərimdə yanılmadığımı hiss etdim. Çünki otağa daxil olduqda biri qocaman, digəri isə ona nisbətən cavan olan iki nəfər (Sonradan bildim ki, onlardan biri Tanınmış yazıçı Hüseyn İbrahimov, digəri isə şair Əliyar Yusiflidir…) qarşılarında oturan iki uşağa “yol göstərir”, şeirin qanun-qaydalarından danışır, bir sözlə, onlara dərs verirdilər. Sonralar bildim ki, bu uşaqlardan, daha doğrusu, həmyaşıdlarımdan biri Zaur Vedili, digəri isə qardaşı Məhəmməddir. Hüseyn İbrahimov mənim gəlişimin səbəbini öyrənib mənə Zaurgilin yanında yer göstərdi. Mən onların – “şagirdlərin” yanında əyləşdim. Hüseyn müəllim yarımçıq qalmış söhbətini – dərsini tamamlayıb üzünü mənə tutdu:

– Sən oxu, görüm!...

Bu əmr cümləsi çox qəfil gəldi. Həyəcandan dilim tutuldu. Birtəhər özümü ələ alıb bir il sonra – 1992-ci ildə “Zaman” qəzetinin Naxçıvan postunda keçirilən şeir müsabiqəsində ikinci yerə və böyük mükafata layiq görüləcək “Şəhidlər” şeirimi oxudum. Bəzi iradlar olsa da, şeir “müəllimlər” tərəfindən “Yaxşı” qiymətləndirildi. Və sözsüz ki, tövsiyələrsiz də ötüşmədi.

Düzdür, mənim şeirim müsabiqənin şərtlərinə cavab vermədiyindən (yazılan şeirlər ünvanlı olmalı imiş…) ümumiyyətlə, müsabiqəyə buraxılmadı. Və beləcə, mən nəinki qalib, heç müsabiqənin iştirakçısı belə ola bilmədim.

Müsabiqədə hər hansı bir yer tuta bilməsəm də, bu görüşün digər tərəfdən qazancı böyük oldu. Xoş xatirələrlə yanaşı, bu görüş nəticəsində mən üç gözəl qələm dostu qazandım. Bir müddət sonra Əliyar müəllim dünyasını dəyişdi. Ancaq Hüseyn İbrahimov və Zaur Vedili ilə dostluğumuz davam etdi.

Məndən 57 yaş böyük olmasına baxmayaraq, Hüseyn İbrahimovla dostluğumuz, münasibətimiz daha səmimi oldu. Daha doğrusu, bu münasibətlər ən əvvəl müəllim-tələbə münasibətlərindən heç nə ilə fərqlənmirdi. Mən demək olar ki, bu qocaman el ağsaqqalından, sənət müəllimimdən hər gün nə isə öyrənirdim. Öyrəndiklərimin ən başında isə sənətkar qüruru, sənətkar əyilməzliyinin sirləri dururdu. Bu mənada, mənim bir şair kimi formalaşmağımda, yetişməyimdə Hüseyn İbrahimovun böyük rolu oldu. O, mənim sənətdə ilk müəllimim olmasa da, demək olar ki, ən böyük müəllimim, yolgöstərənim oldu.

Uzun illər Hüseyn İbrahimovun “fikri” mənimçün bir “çəki”, “ölçü” vahidi oldu. Mən yazdıqlarımı onun fikri ilə “çəkir”, şeirlərimin hansı dəyərdə olduğunu onun fikri ilə “ölçürdüm”. Əgər o, bir şeirimi bəyənmirdisə, mən o şeirin üstündə təkrar-təkrar işləyir, bəzən isə həmin şeiri “gözdən çıxarırdım”. Onun xoşuna gələn bir şeir isə mənə çox böyük görünürdü. Axı, həmin şeirə böyük bir yazıçı qiymət verirdi…

Mən Hüseyn müəllimin xoşuna gələn şeirlər yaza-yaza, zaman-zaman ədəbiyyatda ona oxşadığımı, ona bənzədiyimi də hiss edirdim. Daha sonra bunun bir ədəbi təsir olduğunu başa düşdüm və düzü bundan qaçmağa da çalışdım. Ancaq öz yolumu tapanadək, kiminsə yolu ilə getməyin heç də qəbahət olmadığı qənaətinə gəldim. Çünki Hüseyn İbrahimov nasir olsa da, nəzm sahəsində də mənə faydalı məsləhətlər verirdi.

Düzdür, bu gün mən sənətdə, demək olar ki, öz yolumu tapmışam. Hətta bir zamanlar mənim Nüsrət Kəsəmənlinin yolu ilə getdiyimi deyən Hüseyn İbrahimov da ömrünün son illərində onunla olan görüşlərimizdə mənim barəmdə bu qənaətə gəlmişdi. Ancaq mənə elə gəlir ki, mən bu gün də Hüseyn İbrahimov kimi düşünmək, onun kimi yazmaq, bir sözlə, onun kimi olmaq istəyirəm. Qəribə burasıdır ki, mən bu gün də həmin təsirdən çıxa bilməmişəm. Mən bu gün də yazdığım hər şeirin, hər poemanın, artıq hər hekayənin, yaşasaydı, Hüseyn İbrahimov tərəfindən necə qiymətləndiriləcəyini düşünmədən yaza bilmirəm.

Şəxsiyyət və sənət anlayışları məni hər zaman düşündürüb. Apardığım uzun araşdırmaların nəticəsində mən bu qənaətə gəlmişəm ki, sənətkarın əməli, onun ideyaları ilə, yazdığı əsərlərin ideyası ilə üst-üstə düşmürsə, o, həqiqi sənətkar deyil. Mən sonralar yəqinləşdirdim ki, əsl sənətkarlarda axtardığım bu keyfiyyətlər Hüseyn İbrahimovda vəhdət təşkil edirmiş. Yaradıcılığı ilə yaxından tanış olduğum Xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimov bütün ömrü və yaradıcılığı boyu bu vəhdəti pozmamış, daima ona sadiq qalmışdır. Məsələn: Hüseyn İbrahimovun yaradıcılığında Vətən sevgisi üstündür və bu sevginin təsdiqi kimi, o meydan hərəkatı zamanı özünü düşmən tankının, düşmən gülləsinin önünə atıb. Onun yaradıcılığında namus, qeyrət, nəciblik, təmizlik, saflıq, məhəbbət və bu kimi digər insani keyfiyyətlər təbliğ olunub, əyrilik, pislik, namussuzluq pislənib. Bütün bunlar Hüseyn İbrahimov şəxsiyyəti ilə səsləşən, üst-üstə düşən cəhətlərdir. Bu mənada, Hüseyn İbrahimov yaradıcılığında məhz onun özünü görmək, onun öz obrazını müəyyənləşdirmək heç də çətin deyil.

O, bütün yaradıcılığı boyu, sanki öz portretini çəkməyə çalışmış və buna ustalıqla nail olmuşdur. Onun sənəti şəxsiyyətini tamamlayırdı. Elə onu bütün oxucularına sevdirən də məhz bu “tam”lıq, bu “bütöv”lükdür. Elə ona görə də Xalq yazıçısının tarixi keçmişimizdən, sadə xalq həyatından bəhs edən əsərləri oxucular tərəfindən həmişə rəğbətlə qarşılanmış, gənclərin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsində əhəmiyyətli rol oynamışdır. Onunçün də yazıçının “Sabahın sorağında”, “Günəş doğan yerdə”, “Bahar yağışı”, “Əsrin onda biri”, “Böhtan” adlı irihəcmli əsərləri geniş oxucu kütləsinin sevə-sevə oxuduğu əsərlərə çevrilib. Yazıçının “Ölməz mahnılar” kino-povesti, “İtirilən sağlıq”, “Torpağın övladları” pyesləri, “Baharın hekayəsi”, “Qu quşları öləndə oxuyurlar” povestləri insanları mənəvi kamilliyə çağırır. Xalq yazıçısının müxtəlif illərdə nəşr olunmuş “Zərifənin çiçəkləri”, “Şirin xatirə”, “Nəciblik”, “Göyərçinin məhəbbəti”, “Səhv edəndə” və başqa kitabları oxucular tərəfindən bu gün də maraqla qarşılanır. Onun bir sıra əsərlərinin rus, fransız, tatar və başqa dillərə tərcümə edilməsi isə yazıçının əsərlərinə ölkə xaricində də böyük maraq olduğunu göstərir .

Xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimov XX əsr Naxçıvan ədəbi mühitinin yetişdirdiyi böyük söz adamlarından biridir. Yarım əsrdən artıq dövrü əhatə edən çoxşaxəli fəaliyyətində 100-ə yaxın hekayə, 20-dən çox novella, 3 pyes, 8 povest, 5 roman və dünya ədəbiyyatının dəyərli nümunələrini tərcümə edən Hüseyn İbrahimovun ədəbi fikrin inkişafındakı xidmətləri çox böyükdür. Bütün bunlar nəzərə alınaraq yazıçının ədəbiyyat sahəsindəki fəaliyyəti dövlətimiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, o, “Şöhrət” ordeni ilə təltif edilmiş, “Xalq yazıçısı” adına layiq görülmüşdür. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimovun 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 13 may 2019-cu il tarixli Sərəncamı da, bu mənada, Hüseyn İbrahimov irsinə dövlət səviyyəsində verilən ən böyük qiymətdir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
11.08.2019


Azərbaycan mədəniyyətində hər bir sahənin özünəməxsus təbiiliyi, fərqliliyi və gözəlliyi var. Bütün sahələrdə olduğu kimi Azərbaycan kino sənəti də onun mədəniyyətində xüsusi yer tutur. Çünki, Azərbaycan kinosu yarandığı gündən xalqın milli şüurunun formalaşmasında, hazırki gənc nəslin maariflənməsində və tərbiyəsində vacib rol oynayır. Sadəcə ötən əsrə nəzər salsaq görərik ki, Azərbaycan kinoları təkcə Qafqaza, Şərqə deyil, bütün dünyaya səs salıb. Sovet dönəmi olmasına baxmayaraq, həmin dövrdə çəkilən filmlərimiz və bu filmlərdə rol alan dəyərli aktyor və aktrisalarımız çəkilən filmlərdə bütün milli-mənəvi dəyərlərimizi, adət-ənənələrimizi elə gözəl təbliğ edir-canlandırırdılar ki, filmlərin üzərindən uzun illər keçməsinə baxmayaraq, onlar hələ də baxımlı və sevimli olaraq qalmaqdadırlar.

Azərbaycan kino sənətinin tarixi 1898-ci ildən başlayır. İlk filmlər fotoqraf və nasir Aleksandr Mişon tərəfindən çəkilmiş “Bibiheybətdə neft fontanı yanğını”, “Qafqaz rəqsi”, “Şəhər bağında xalq gəzintisi” bir bədii kinosüjetdən ibarət idi. Nəhayət, 20-ci əsrin əvvəllərində isə ilk Azərbaycan bədii filminin çəkilişlərinə başlanılıb.

Azərbaycanın məşhur teatr aktyoru, kino redaktoru, Azərbaycan SSR Əməkdar və xalq artisti, ilk kino rejissorumuz Abbas Mirzə Şərifzadənin də dediyi kimi: “Kino musiqidi, teatrdı, ədəbiyyatdı, bir sözlə, özgə aləmdi”. Elə Azərbaycan kinosu, görkəmli mədəniyyət xadimi A.Şərifzadənin qeyd etdiyi cümlədə göstərilən bütün nüansların hamısını özündə əhatə edirdi. Çünki həmin dövr Azərbaycan kinolarının bir qismi istər musiqi, istərsə də ədəbiyyatla sıx əlaqəli idi. Buna bir çox filmlərimizi misal çəkmək olar.

Hamıya məlumdur ki, ölkəmiz şərqdə, ümumiyyətlə dünya miqyasında hər sahədə olduğu kimi mədəniyyətin bir çox sahələrində də ilklərə öz imzasını atıb. Müsəlman Şərqində ilk opera yazan bəstəkar da bildiyimiz kimi “Leyli və Məcnun” operası ilə dahi Üzeyir Hacıbəyovdur. EləNaxçıvan torpağının yetirdiyi görkəmli sənətkarlardan olan, rejissor Rza Təhmasib Ü. Hacıbəyovun eyniadlı operettası əsasında “Arşın mal alan” filmini çəkib. Film kinostudiyanın 1941-ci il planına salınsa da, İkinci Dünya müharibəsinin başlanması ilə çəkilişi təxirə salınıb. Musiqili-komediya janrında olan bu filmin istehsalına ancaq 1945-ci ildə nail olunur və film ekranlaşdırıldığı vaxtdan bu günə qədər həm ölkədə, həm də xaricdə ən çox baxılan Azərbaycan filmi olmaqla yanaşı, məşhur kino mütəxəssislərin rəyi ilə "Qızıl Siyahı"ya daxil edilib. Eyni zamanda filmSovet dövründə 136 ölkədə nümayiş etdirilib və 86 dilə tərcümə olunub.“Arşın mal alan” filminin çəkilişindən sonra Azərbaycan kinosunda musiqili ekran janrına meyl artmış və daha sonralar bu janrda“Qayınana”, “O olmasın bu olsun” və s. kimi unudulmaz ekran işləri məharətlə işlənərək hazırlanıb.

Bundan başqa, həmin illərdə “Bəxtiyar”, “Səbuhi”, “Bakı döyüşür”, “Bakı neftçiləri” və s. bunun kimi 60-a yaxın bir çox bədii və sənədli filmlər ekranlaşdırılıb. Göründüyü kimi İkinci Dünya müharibəsi illərinin çətinliyinə və ağırlığına baxmayaraq Azərbaycan kinosu yenə də öz işini davam etdirib və bir-birindən gözəl filmləri ərsəyə gətirib.

Uzunömürlü və dünyaşöhrətli kino sənətimizdə Azərbaycanın ayrılmaz-tərkib hissəsi olan Naxçıvanın da böyük rolu olub. Hürufiliyin bütün şərqə səs salan təbliğatçılarından biri, bu ideyaların yayılmasında əvəzsiz rolu olan, Azərbaycan xalqının görkəmli şair və filosofu Nəsiminin 600 illik yubileyi ilə əlaqədar olaraq çəkilmiş “Nəsimi”, eyni zamanda Xürrəmilər hərəkatının görkəmli rəhbəri, Ərəb Xilafətinə qarşı Azərbaycandakı azadlıq müharibəsinə rəhbərlik etmiş böyük sərkərdə Babəkin həyatı və apardığı azadlıq mübarizəsinə həsr olunmuş “Babək”, uşaqlar üçün xalq nağılının mptivləri əsasında çəkilən “Əzablı yollarla”, “Doğma sahillər”, “Gümüş gölün əfsanəsi” filmlərinin bir çox hissələrinin çəkilişləri Naxçıvanın müxtəlif yerlərində aparılıb.

Qısacası, bu torpaqlardan tüğyan edən, şərqə və dünyaya səs salan və xalqın şüurunun inkişaf etməsinə, haqq və ədalətin bərqərar olmasına, cəmiyyət arasındakı münasibətlərin daha da gözəlləşməsinə səsləyən Nəsimi qəzəllərinin səsləndirildiyi, Babəkin qılınclanaraq azadlıq şüarları altında igidliklə xalqının müdafiəsinə qalxdığı unudulmaz səhnələr gerçəkdə də Naxçıvan torpağında yaşandığı kimi bu torpaqlarda da ekranlaşdırılıb.

Bu gün Azərbaycan mədəniyyətinə göstərilən diqqət və qayğı onu təcəssüm etdirir ki, ölkə mədəniyyətinin digər sahələri kimi Azərbaycan kinosu da yalnız tarixdə qalmayacaq, unudulmayacaq və günü-gündən daha da inkişaf edəcək. Çünki zamanında bu qədər gözəl ekran işlərini yaradan bir xalq, bu gün həmin kinolar kimisini, hətta, bundan da gözəlini böyük ustalıqla ərsəyə gətirə bilər. Çünki bizim kino tariximizdə Rza Təhmasib, Eldar Quliyev, Tofiq Tağızadə kimi unudulmaz kinorejissorlarımız, Nəsibə Zeynalova, Həsənağa Turabov, Rasim Balayev, Leyla Şıxlinskaya, Leyla Bədirbəyli, Naxçıvan teatrının yetirməsi olan və filmlərdə müxtəlif xarakterli rollar oynayan Əli Xəlilov, Rza Xudiyev, Rövşən Hüseynov və adını sadalamadığım saysız-hesabsız, dəyərli sənətkarlarımız olub və yenə olacaq!

İncəsənət, yüksək mədəniyyət biz bir millət kimi var olandan bəri qanımızda, genimizdə var və biz gənclərin üzərinə isə sadəcə bunu təbliğ edib, dəyərini bilmək vəzifəsi düşür.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
11.08.2019


Bərəkətli torpağı, saf suyu, təmiz havası, bol Günəşi və füsunkar təbiəti olan Naxçıvan bu qədim diyara üz tutan hər kəsi heyran edir. Xüsusən də son illərdə muxtar respublikada turizmin inkişafı sahəsində görülən işlərin nəticəsi olaraq buraya səfər edən turistlərin sayı ildən-ilə daha da artır. Naxçıvana səfər edən hər bir turist burada tarixilik və müasirliyin vəhdətinə valeh olur.

Turistlər həm də informasiya təbliğatçılarıdır. Muxtar respublikaya üz tutan hər bir xarici ölkə vətəndaşı sosial şəbəkələr vasitəsilə Naxçıvanın gəzməli-görməli yerlərində çəkdikləri şəkilləri paylaşır, daha geniş auditoriyada müzakirələr aparır və gəzdikləri yerləri daha çox insanın tanımasına, maraq göstərməsinə səbəb olur. Digər tərəfdən, muxtar respublikaya gələn turistlər öz ölkələrinə qayıtdıqdan sonra ətraflarındakı insanlara Naxçıvan haqqında təəssüratlarını danışmaqla yurdumuzun gözəlliklərini təbliğ edirlər.

Naxçıvana səfər edən Türkiyə Cümhuriyyətinin vətəndaşı Bekir Şenyıldızın dediyinə görə, muxtar respublikamıza gəlməsinin əsas səbəbi məhz sosial şəbəkələrdə və tele­viziyalarda bu qədim diyar haqqında gördüyü məlumatlardır.

Qonağımızın burada olduğu günlər mənim məzuniyyət vaxtıma təsadüf etdiyindən ona bələdçilik etmək, gəzməli-görməli yerlərə birlikdə getmək imkanım oldu. Doğma yurd yerini onunla birlikdə bir daha kəşf etmək, gedəcəyimiz yerlər haqqında əvvəlcədən məlumat vermək məni daha çox sevindirirdi. Türkiyəli turistimizin muxtar respublika haqqında öyrəndiyi məlumatları daha da genişləndirmək istəyini nəzərə alaraq ilk olaraq muzeylərimizə üz tutduq. Daha sonra Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzi, “Əshabi-Kəhf” Ziyarətgahı Dini-Mədəni Abidə Kompleksi, “Əlincəqala” tarixi abidəsi və muzeyi, Nuh Peyğəmbərin məzarüstü türbəsi və digər yerlərdə olduq.

Türkiyəli qonağımızla Naxçıvan gəzintimiz bitdikdən sonra onun muxtar respublikamız haqqında təəssüratlarını öyrəndim. O, söhbətimiz zamanı dedi:

– Dünyanın bir çox ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanın digər rayonlarında olmuşam. Əvvəllər bir neçə dəfə qardaş ölkəyə səfər etsəm də, Naxçıvana gəlmək şansım olmayıb.

Bekir Şenyıldız bunu bir az da məlumatsızlıqla əlaqələndirir:

– Bu ilin əvvəlində televiziyada qədim diyarınız haqqında çəkilmiş sənədli filmə baxdım və Nuh Peyğəmbərin yaşadığı torpağı görmək qərarına gəldim.

“Naxçıvan məni valeh etdi”, – deyən müsahibim bildirdi ki, Azərbaycan çox gözəl ölkədir və mən deyərdim ki, Naxçıvan Azərbaycanın incisidir. Bura, həqiqətən də, dünyada insanların arzuladığı sakit, təmiz, gözəl yerlərdən biridir. Sakinləri mehriban, gülərüzdür. Muxtar respublikanın bölgələri də öz gözəlliyi ilə insanı heyran edir. Burada milli adət-ənənələr təkcə muzeylərdə yox, hər bir evdə yaşadılır. Mənim üçün bu diyardakı muzeylərə ekskursiyam da maraqlı oldu. Naxçıvan Dövlət Tarix və Ədəbiyyat muzeyləri, Açıq Səma Altında Muzey, bir sözlə, bütün mədəniyyət müəssisələri türklərin yaşadığı qədim yurd yeriniz haqqında məlumatlar əldə etdim. Mən ədəbiyyat müəllimi olduğum üçün Ədəbiyyat Muzeyi daha çox diqqətimi çəkdi. Bu torpaqda böyük şairlərin, yazıçıların, elm adamlarının yetişdiyini öyrəndim.

“Naxçıvan qadına ehtiramın vətənidir”, – söyləyən Bekir Şenyıldız onu da dedi ki, ümumiyyətlə, türk xalqları həmişə qadına-anaya hörmətlə yanaşıblar. Mən gəzdiyim ölkə­lərdə qadınlara hörmət və ehtiramın ifadəsi olaraq inşa edilən bir çox abidələr görmüşəm, ancaq Naxçıvandakı Möminə xatın türbəsi hamısından fərqlənir. Buraya ilk gəlişimdə türbənin gözəlliyi məni valeh etdi. Bu abidə, sanki Naxçıvanın mirvarisidir. Abidənin tarixini ­öyrəndikdən sonra isə daha çox heyrətləndim.

Burada məni təəccübləndirən yerlərdən biri də Duzdağ mağarası oldu. Dünyada belə müalicəvi məkan, demək olar ki, yoxdur. Orada olarkən öyrəndim ki, dünyanın bir çox ölkə­lərindən Duzdağa müalicə məqsədilə insanlar axın-axın gəlir. Əminliklə deyə bilərik ki, Duzdağ insanlar üçün bir nemətdir.

Müsahibim dedi ki, qədim diyardakı Əshabi-Kəhf mağarası bütün İslam aləmi üçün önəmli bir ziyarətgahdır. O vurğuladı ki, dünyada bir neçə belə mağara var, eləcə də Türkiyənin Tarsus şəhəri yaxınlığında. Mən orada da bir neçə dəfə olmuşam. Ancaq Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı “Əshabi-Kəhf” Ziyarətgahı Dini-Mədəni Abidə Kompleksinə gəldikdə bu yerin, həqiqətən də, möcüzəvi aurasına qapıldım. Mağaranı bir az gəzdikdən sonra özümü sirli-sehrli bir aləmdə hiss etdim. Naxçıvan, həqiqətən də, möcüzəvi bir diyardır.

Son olaraq müsahibim bildirdi ki, yamyaşıl parkları, bağçaları, təmiz küçələri, rahat yolları, yaraşıqlı binaları, təmiz havası, gözəl təbiəti olan ecazkar Naxçıvana yenidən gəlmək, buranı təkrar görmək istəyirəm və hər kəsə öz səfərlərini mütləq bu qədim yurd yerindən salmalarını tövsiyə edəcəyəm. Çünki Naxçıvan dünyanın naxışı – cənnətməkandır...

“Şərq qapısı” qəzeti
10.08.2019


Yurdumuzun şanlı tarixinə adını qızıl hərflərlə yazmış elə nəsillər, elə sərkərdələr olub ki, onlar öz mərdliyi, igidliyi ilə Vətənimizin azadlığına, müstəqilliyinə mühüm töhfələr veriblər. Azərbaycanın hərb tarixində görkəmli rol oynamış belə sərkərdələrdən biri də milli hərb tariximizə 6 general bəxş etmiş Kəngərlilər nəslinin sonuncu generalı Cəmşid xan Naxçıvanskidir.

O, 10 avqust 1895-ci ildə Naxçıvan şəhərində ehtiyatda olan zabit Cəfərqulu xan Naxçıvanskinin ailəsində dünyaya göz açıb. 12 yaşı olarkən hərbi təhsil alması üçün atası Cəmşidi Tiflis Kadet Məktəbinə gətirir. Cəmşid burada 7 il ilkin hərbi təhsil aldıqdan sonra 1914-cü ildə Qərbi Ukraynanın Yelizavetqrad şəhərindəki Qvardiya Məktəbinə daxil olur. Amma I Dünya müharibəsinin başlaması ilə ölkədə vəziyyət dəyişir. Cəmşidə bu məktəbdə oxumaq cəmi 4 ay qismət olur. 1914-cü ilin dekabrında Cəmşid Naxçıvanskiyə proporşik hərbi rütbəsi verilərək çar Rusiyasının müsəlmanlardan təşkil etdiyi Qafqaz Süvari Diviziyasına xidmətə göndərilir. 1915-ci ilin qışında Cəmşid xan süvari alayı ilə birlikdə I Dünya müharibəsinin cənub-qərb cəbhəsində gedən qızğın döyüşlərə qatılır. Bu müharibə zamanı Brusilov cəbhəsinin yarılması, Kosovo, Novoselka kənd­ləri və Lutks şəhəri uğrunda, İnquş Süvari Alayının mühasirədən azad edilməsi əməliyyatında və onlarla digər döyüşlərdə Cəmşid Naxçıvanski qəhrəmanlıqla vuruşur. O, 4 il davam edən bu amansız döyüşlərdə 3 dəfə ağır yaralanır, hərbi hospitallarda müalicə alaraq təkrar döyüşlərə qatılır. Cəmşid Naxçıvanskinin döyüş meydanlarında göstərdiyi cəsarət və igidlik imperiya rəhbərliyi tərəfindən yüksək qiymətləndirilir, rütbəsi ştabs-rotmistrə qədər yüksəldilir, qiymətli hədiyyələrlə mükafatlandırılır.

Cəmşid Naxçıvanskinin xidmət etdiyi Qafqaz Süvari Diviziyası geriyə – Qafqaza qayıdır. Onun da manqa komandiri olduğu Tatar (azərbaycanlı) Süvari Alayı Gəncə ətrafında yerləşdirilir. Cəmşid Naxçıvanski Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-ci ilin yazından təşkil etdiyi milli ordu quruculuğunda fəal iştirak edir. Həmin ilin sentyabrında onun alayı Qafqaz İslam Ordusu ilə birlikdə Gəncədən Bakıya yürüş edərək Bakını daşnak-bolşevik hərbi birləşmələrindən azad edir. Bakı Kommunasının əsgərləri qovulandan sonra şəhərə ingilislər daxil olurlar. Növbəti döyüşü Cəmşid xan Sentrokaspi qüvvələri ilə aparmalı olur. Şəhər azad olunaraq paytaxt Gəncədən Bakıya köçürülür. Cəmşid Naxçıvanski bu tarixi döyüşlərdə Kəngərlilərin döyüş ənənələrini məharətlə tətbiq edərək 2 şotland rotasını büsbütün əsir götürür. Cəmşid Naxçıvanskinin hərbi istedadını görən Səməd bəy Mehmandarov hələ çox gənc olmasına baxmayaraq, onu Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin I Süvari Alayına komandir köməkçisi təyin edir. İngilislər də Bakıdan çıxarılandan sonra paytaxta növbəti təhlükəni şimaldan Ağqvardiyaçılar gətirirlər. Denikinçilərin qarşısını ləyaqətlə ala biləcəyinə əmin olan komandanlıq Cəmşid xanı Dağıstan ilə sərhəddə mühafizə rəisi təyin edir. Cəmşid xan hərbi xidmətini burada da uğurla davam etdirir.

1918-1920-ci illərdə Cəmşid Naxçıvanski kimi milli hərbi kadrlara böyük tələbat var idi. Buna görə də Səməd bəy Mehmandarov ona podpolkovnik rütbəsi verərək 24 mart 1920-ci il tarixli 163 nömrəli əmrlə II Qarabağ Süvari Polkunun komandiri təyin edir. Bu, o vaxt idi ki, bolşe­viklərin təhriki ilə ermənilər Qarabağda üsyan qaldıraraq Azərbaycan torpaqlarını işğal etmişdi. Cəmşid xan təcili olaraq Qarabağa yollanır. Ermənilər daha çevik tərpənərək onun yolunu kəsmək üçün Əsgəran qalasını tutub Xankəndinə gedən yolu bağlayırlar. Daşnaklar yaxşı bilirdilər ki, Cəmşid xan Xankəndinə yetişib yenicə komandir təyin edildiyi II Qarabağ Süvari Polkunun başına keçsə, hadisələr onların əleyhinə sürətlə dəyişəcək. Cəmşid Naxçıvanski öz hərbi şücaəti və sərkərdəlik məharəti sayəsində qısa vaxt içərisində Ağdamı, Əsgəran qalasını, Xankəndini və Şuşanı erməni quldurlarından təmizləyərək Qarabağı 1919-1920-ci illər işğalından azad edir. Bu şərəfli tarixi döyüşlərdə o zaman polkovnik rütbəsində olan Həbib bəy Səlimov Cəmşidin kiçik qardaşı, Şəki polkunun komandiri III Ehsan xan və onlarla naxçıvanlı igid misilsiz qəhrəmanlıqlar göstəriblər. AXC Milli Ordusunun komandanı Səməd bəy Mehmandarov Xankəndinə gedərək Qarabağda döyüşən əsgər və zabitlər önündə təntənəli çıxış edib bu tarixi qələbə münasibətilə onları mükafatlandırıb.

Azərbaycanda Sovet hökuməti qurulanda Cəmşid Naxçıvanski Nəriman Nərimanovun dəvəti ilə Qarabağdan Bakıya qayıdır. Sovet Azərbaycanının Hərbi-Dəniz Xalq Komissarı Əliheydər Qarayevin əmri ilə Cəmşid Naxçıvanski əvvəlcə Azərbaycan Sovet Hərbi Məktəbinə təsərrüfat rəisi təyin edilir. Sonra Naxçıvanski Azərbaycan Birləşmiş Hərbi Məktəbin rəisinin birinci köməkçisi təyin edilir. Cəmşid xan əsas vaxtının böyük hissəsini milli müdavimlərlə keçirib, onların peşəkar hərbçi kimi yetişmələri üçün var gücü ilə çalışırdı.

Cəmşid Naxçıvanskinin təşəbbüskarlığı və təşkilatçılığı Zaqafqaziya Hərbi Dairəsi tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Onu 1921-ci il sentyabrın 10-da Azərbaycan Atıcı Briqadasına komandir təyin edirlər və briqadanın bazası əsasında Atıcı (dağatıcı) Diviziya yaratmağı tapşırırlar. Naxçıvanski taktiki və texniki göstəricilərinə, həmçinin sıra və döyüş hazırlığına görə Zaqafqaziyada öndə olan Azərbaycanın ilk Milli Atıcı Diviziyasını yaradır. Bu işinə görə Zaqafqaziya Hərbi Dairəsi ona təşəkkür bildirərək gümüş dəstəkli qılınc hədiyyə edir. Akademik təhsili olmadığı üçün Silahlı Qüvvələrin nizamnamə və əsasnaməsinə görə, Naxçıvanskinin diviziya komandiri olması qeyri-qanuni olsa da, SSRİ-nin hərbi elitası heç tərəddüd etmədən bu vəzifəni məhz onun özünə tapşırır.

Yeni yaradılmış diviziyanıın döyüş hazırlığını yüksək səviyyəyə çatdırmaq üçün Naxçıvanski yorulmaq bilmədən gecə-gündüz çalışır. Yalnız 1923-cü ildə Cəmşid Naxçıvanski akademik təhsil üçün vaxt ayıra bilir. Onu Moskva Hərbi Akademiyasının Ali Komanda kursuna göndərirlər. Kursu müvəffəqiyyətlə bitirərək doğma diviziyasına geri qayıdır. Sonrakı illərdə (1927-1928) daha iki dəfə Sərhəd İşinin Təşkili və İdarə Olunması və Hava Hücumundan Müdafiə kurslarına göndərilir. Cəmşid Naxçıvanski 10 sentyabr 1921-ci ildən 1 iyun 1931-ci ilədək Azərbaycan milli diviziyasına komandirlik edir. O, bu on il ərzində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri üçün əvəzsiz işlər görür. Cəmşid xanın diviziyası Azərbaycanın sərhədlərini havadan və qurudan qoruyaraq milli hərb sənətimizə yeni bir nəfəs gətirir. O, Cənubi Qafqazda ilk dəfə olaraq hava hücumundan kimyəvi vasitələrlə müdafiəni təşkil edir və bunu praktik olaraq diviziyanın təlimlərində komandanlığa nümayiş etdirir. Diviziya bu 10 il müddətində Zaqafqaziyada keçirilən bütün növ hərbi təlimlərin hər birində müxtəlif kateqoriyalar üzrə ilk yerlərdən birini qazanır. Sıra və döyüş hazırlığı ilə yanaşı, diviziyanın siyasi-ideoloji hazırlığının da möhkəmləndirilməsi üçün Naxçıvanski diviziyanın “Hərbi bilik” jurnalını təsis edir və onun redaktoru kimi ən aktual mövzularla çıxış edir. Yeri gəlmişkən, 100 il bundan əvvəl Cəmşid xanın qaldırdığı hərbi məsələlər bu günün özündə belə, öz aktuallığını qoruyub saxlamaqdadır. Bütün bunların məntiqi nəticəsi idi ki, Naxçıvanskinin yaratdığı həmin diviziya Böyük Vətən müharibəsi illərində Xəzər dənizindən Baltik dənizinədək şərəfli bir döyüş yolu keçir. 1930-cu ildə Cəmşid Naxçıvanski Azərbaycan SSR-in Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif edilir.

1931-ci ildə İ.V.Stalinin tapşırığı ilə Cəmşid xan tam akademik təhsil alması üçün M.V.Frunze adına Mos­kva Hərbi Akademiyasına göndərilir. Akademiyanı müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra 1934-cü ildən həmin akademiyada müəllim kimi saxlanılır. Əvvəlcə II kursun rəisi, daha sonra akademiyanın Ümumi taktika kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışır. Cəmşid Naxçıvanski böyük sərkərdə olmaqla yanaşı, eyni zamanda gözəl pedaqoq və hərb işi üzrə ekspert-novator idi. Naxçıvanski zamanın ən nüfuzlu akademiyasında müdavimlərə rus və fransız dillərində mühazirə oxuyurdu. O, döyüş zamanı cinahların koordinasiya və yerdəyişməsi konsepsiyasını yenidən işləyib hazırlamışdı. Cəmşid xan öz layihəsində o dövr üçün yeni sayılan fərqli bir taktika, fərqli bir metod irəli sürürdü. Generalın bütün incəliklərinə qədər işləyib-hazırladığı bu konsepsiyadan Sovet ordusu II Dünya müharibəsində ustalıqla istifadə etdi və yüksək nəticələr qazandı.

1935-ci ildə Cəmşid xana general-mayor ali hərbi rütbəsi verilməsinə baxmayaraq, Naxçıvanski düşmənləri olan şaumyanlar, mikoyanlar, beriyalar və digərləri tərəfindən daim izlənilərək təqiblərə məruz qalır. Buna görə də görkəmli Azərbaycan sərkərdəsi mürtəce qüvvələr tərəfindən üç dəfə həbs olunur. Bunun ikisində ölüm cəzasından son anda qurtulur, lakin sonuncu – üçüncü həbsi... Çox təəssüf ki, Azərbaycan xalqının düşmənləri xan nəvəsinin yüksək zəkasını, elmi potensialını həzm edə bilmirlər. Cəmşid Naxçıvanski də xalqımızın digər görkəmli şəxsiyyətləri kimi 30-cu illərin repressiyasına məruz qalaraq totalitarizmin qurbanına çevrilir. 20 may 1938-ci ildə generalın həbsi üçün 3191 nömrəli həbs orderi yazılır. Əslində, bu order sovet ölüm makinası tərəfindən Cəmşid xanın qətlinə verilmiş fərman idi. 26 avqust 1938-ci ildə Cəmşidin saxlandığı Lefertovo zindanında SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası saxta ittihamlarla səyyar məhkəmə qurur. Generala sifarişli ölüm hökmü çıxarılır və hökm məhkəmədən dərhal sonra icra olunur... Sərkərdə Moskvanın 26 kilometrliyində sonralar qardaşlıq qəbiristanlığına çevrilmiş Kommunarka adlı kütləvi qəbiristanlıqda dəfn olunur.

22 dekabr 1956-cı ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası rəsmi bəraət versə də, Cəmşid Naxçıvanskini faktiki olaraq 1969-cu ildə Azərbaycan SSR KP MK-ya Birinci Katib seçilən ümummilli liderimiz Heydər Əliyev xalqımıza yenidən qaytarır. Ulu öndər elə ilk günlərdən Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Partiya Tarixi İnstitutuna tapşırıq verir ki, haqsızlığa məruz qalaraq repressiya qurbanı olmuş Cəmşid Naxçıvanski haqqında obyektiv və dolğun araşdırmalar aparılsın. Bu siyasi dəstəkdən sonra müdrik rəhbərin tövsiyəsi ilə Naxçıvanski haqqında aparılan ilkin tədqiqat materialları mətbuat vasitəsilə ictimaiyyətə təqdim edilir. Dahi rəhbər 23 iyun 1971-ci ildə Azərbaycan KP MK-nın Büro iclasını çağırır və iclasa şəxsən özü rəhbərlik edir. Ulu öndər iclasda “SSRİ Silahlı Qüvvələrinin görkəmli nümayəndəsi Cəmşid Naxçıvanskinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi” məsələsini müzakirəyə çıxarır. Dahi rəhbərin imzası ilə təsdiqlənən, Azərbaycan tarixinin ən həssas və ağrılı “yükünü” daşıyan 4 bəndlik Qərar, əslində, Cəmşid Naxçıvanskinin simasında bütün Naxçıvanskilərin üzünə doğan günəş idi. Gördüyü hər bir işi zərgər dəqiqliyi ilə hesablayan müdrik siyasətçi Qərarın preampula hissəsində “SSRİ Silahlı Qüvvələrinin görkəmli nümayəndəsi” sözləri altında Cəmşid xanı, Cəmşid xanın simasında bütün Naxçıvanskiləri – Kəngərliləri Azərbaycan ictimaiyyətinə təqdim edirdi.

23 iyun 1971-ci il tarixdən etibarən Cəmşid Naxçıvanskinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsinə başlanılıb. Vaxtında atılmış cəsarətli bir imza bütöv bir nəslin taleyini dəyişdi. Bu gün Azərbaycan Respublikasında Cəmşid Naxçıvanskini və sələflərini tanımayan və sevməyən yoxdur. Böyük fədakarlıqla və əzmkarlıqla yaradılan, generalın adını daşıyan hərbi liseyin məzunları isə Azərbaycanın müstəqilliyini və ərazi bütövlüyünü qoruyan fədailərdir.

Ümummilli liderin milli-siyasi məktəbinin məzunları bu gün onun yolunu uğurla davam etdirirlər. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin imzaladığı “Cəmşid Naxçıvanskinin 120 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2015-ci il 2 aprel tarixli Sərəncamın icrası ilə bağlı keçirilən silsilə tədbirlər Cəmşid Naxçıvanskini müasir Azərbaycan gəncliyinə yeni təqdimatı idi. Naxçıvanın tarixinə, mədəniyyətinə, görkəmli şəxsiyyətlərinə böyük qayğı və həssaslıqla yanaşan Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun xüsusi qayğısı sayəsində onlarla tarix-mədəniyyət abidələri kimi, XX əsrin əvvəllərində Araz-Türk Respublikasının Naxçıvan şəhərindəki qərargahı, hazırda Cəmşid Naxçıvanskinin ev-muzeyi də təmir və bərpa olunmaqdadır. Həmin binanın XIX əsr tarix-mədəniyyət abidəsi, Cəfərqulu xanın malikanəsi kimi də əsaslı şəkildə bərpa olunaraq xalqa yenidən qaytarılması əsl vətənpərvərlik nümunəsidir. Bu, Naxçıvanın dövlətçilik tarixinə, bu tarixi yazan və qoruyan şəxsiyyətlərə Ali Məclis Sədri tərəfindən ən böyük hədiyyədir.

“Şərq qapısı” qəzeti
10.08.2019


Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov avqustun 2-də Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Sərəncam imzalayıb. Həmin sərəncamla xalqımızın tarixi-mədəni irsinin toplanması, qorunması, tədqiqi və təbliğindəki əhəmiyyəti nəzərə alınaraq Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin geniş qeyd edilməsi məqsədilə Tədbirlər Planı təsdiq edilib. Muxtariyyət tariximizin tərkib hissəsini təşkil edən Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik tarixinə qısa ekskursiyanın oxucularımız üçün maraqlı olacağına inanırıq. Bu mövzuda həmsöhbətimiz muzeyin direktoru, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi Nizami Rəhimovdur.

– Nizami müəllim, əvvəlcə sizi və muzeyin bütün əməkdaşlarını bu münasibətlə təbrik edirik.

– Çox sağ olun. 2019-cu il bizim üçün çox əlamətdardır. Həm Naxçıvan Muxtar Respublikasının, həm də Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin yaradılmasının 95 illik yubileyini qeyd edirik. Muzeyimiz digər tarixi mərhələlərlə yanaşı, muxtariyyət tariximizi də özündə qoruyub yaşadır. Bu mənada, muzeyin yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd edilməsi tariximizə və muxtariyyətimizə göstərilən yüksək qayğıdır. Bu sərəncama görə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbova minnətdarlığımızı bildiririk. Göstərilən diqqət və qayğıdan ruhlanan muzeyin kollektivi mədəni irsin qorunması və təbliği sahəsində fəaliyyətini daha da artıracaqdır.

– Qədim diyarımızda yaradılmış ilk Tarix-Etnoqrafiya Muzeyi sərəncamda da qeyd olunduğu kimi muxtar respublikada muzeyşünaslığın əsasını qoyub...

– Qədim Naxçıvan diyarında muzey işinin başlanğıc tarixi XIX əsrin sonlarına təsadüf etsə də, dövlət tərəfindən ilk muzeyin yaradılması ötən əsrin 20-ci illərində mümkün olub. 1924-cü ilin fevral ayında Naxçıvan Muxtar Respublikası təşkil olunduqdan sonra Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinin yaradılması barədə Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Soveti 30 oktyabr 1924-cü il tarixli Qərar qəbul edib. Lakin 1925-ci ilin sonunadək muzeyin formalaşdırılması mümkün olmayıb. Çünki həmin dövrdə muzey üçün yer ayrılmayıb, eksponat toplanması işində ləngliyə yol verilib və kadr məsələləri həll edilməyib. Vəziyyəti araşdıran Naxçıvanın yerli hökuməti Naxçıvan şəhər sakini Balabəy Əlibəyovun muzey əhəmiyyətli əşyalardan ibarət şəxsi kolleksiyasını dövlət mülkiyyətinə götürməklə muzeyin əməli surətdə təşkili məsələsini müəyyən mənada həll edib. Bununla əlaqədar Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin 6 yanvar 1926-cı il tarixli iclasında “Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyini zənginləşdirmək haqqında” məsələyə baxılıb və bu məqsədlə V.Həsənzadə, M.Mirheydərzadə, X.Hacılarov, A.Əliyarov və Rəhmanovdan ibarət komissiya yaradılıb. B.Əlibəyovun özü isə həmin vaxtdan muzeyə direktor təyin edilib və o, bu vəzifədə 1930-cu ilədək işləyib. Beləliklə, eksponatlarının əksəriyyəti B.Əlibəyovun şəxsi kolleksiyasının əşyalarından ibarət olan Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyi faktiki olaraq 1926-cı ilin yanvar ayından fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Naxçıvan MSSR Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyində olmasına baxmayaraq, muzeyə münasib yer ayrılmadığından B.Əlibəyov direktor işlədiyi müddətdə bu mədəniyyət müəssisəsi onun şəxsi evində – 2 otaqda və çox da böyük olmayan dəhlizdə fəaliyyət göstərib.

– Qeyd etdiyiniz kimi, muzey yarananda eksponatların böyük əksəriyyəti şəxsi kolleksiyadan ibarət olub. Həmin eksponatlar barədə məlumat vermənizi istərdik.

– İlk dövrlərdə cəmi bir neçə yüz eksponatla fəaliyyətə başlayan muzeydə qədim diyarın tarixinə, arxeologiyasına və etnoqrafiyasına dair materiallar var idi. Onların arasında qızıldan hazırlanmış qadın bəzək əşyalarını, qədim xalçaları, Şərq parçaları nümunələrini, qələmdanları, saxsı və misdən hazırlanmış məişət əşyaları və qədim silahları, Səfəvilər dövrünə aid sikkə kolleksiyasını və digər maraq­doğuran eksponatları qeyd edə bilərəm. Bu dəyərli eksponatlar bu gün də muzeyin fondunda qorunub saxlanılır.

– Muzeyin fəaliyyətinin sonrakı dövrlərini hansı tarixi mərhələlərə ayırmaq olar?

– Əvvəlcə onu qeyd edim ki, muzeyin təşəkkülündə və inkişafında 1925-ci ilin may ayında Naxçıvanda yaradılan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin və onun ətrafında toplanan ziyalıların xüsusi rolu olub. Muzeyin zənginləşdirilməsində bu cəmiyyətin üzvlərindən M.Mirheydərzadə, Ağa Məhəmməd (Ərbab), L.Hüseynzadə, Z.Seyidov (Seyid Səbri), Ə.Mirzəyev, məşhur şair və dramaturq H.Cavidin böyük qardaşı M.Rasizadə, Q.İmanov və digərləri fəal iştirak ediblər.

Muzeyin 1926-1930-cu illərdəki fəaliyyətini xüsusi vurğulamaq lazımdır. Çünki həmin dövr, əsasən, eksponat toplanmasından ibarət olub. 1930-cu ildə muzey rəhbərliyində kadr dəyişikliyi olub, Naxçıvan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətində elmi katib vəzifəsində işləmiş Mirbağır Mirheydərzadə muzeyə direktor təyin edilib.

Naxçıvan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin 1932-ci il 26 avqust tarixli iclasında muzeyin adı yenidən dəyişdirilərək Naxçıvan Tarix-Ölkəşünaslıq Muzeyi adlandırılıb. Həmin dövrdən muzeyə Azərbaycanın realist rəssamı Bəhruz Kəngərlinin adı verilib.

1932-ci ilin oktyabrında B.Kəngərli adına Naxçıvan Tarix-Ölkəşünaslıq Muzeyi olaraq fəaliyyətə başlayıb, 1932-1940-cı illərdə fəaliyyət dairəsi genişlənib. Yarandığı ilk illərdə 250-yə qədər eksponata malik olan muzeyin eksponat sayı 1932-ci ildə 2520, 1940-cı ildə isə 4880 ədədə çatıb. Təkcə 1940-cı ildə muzeyə 6 mindən çox tamaşaçı gəlib. 1945-ci ilin mart ayında Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası təsis edilərkən Azərbaycan Tarixi Muzeyi akademiyanın ictimai elmlər bölməsinin tərkibinə daxil edildikdən sonra respublikadakı digər muzeylər kimi, bu mədəniyyət müəssisəsi də Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyindən çıxarılaraq Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının tərkibinə daxil edilib.

Naxçıvan MSSR Mədəniyyət Nazirliyi təsis edildikdən sonra isə muzey həmin nazirliyin tabeliyinə verilib. Əbülqasım Sultanov 1956-cı ildə muzeyə direktor təyin edilib və bu vəzifədə 1982-ci ilədək çalışıb. Bir müddət keçdikdən sonra Naxçıvan şəhərinin mərkəzində, Nizami küçəsi 31 ünvanındakı bina B.Kəngərli adına Naxçıvan Tarix-Ölkəşünaslıq Muzeyinə verilib. Həmin binada muzeyin ekspozisiyası yenidən qurulub.

Ötən əsrin 60-cı illərində muzey, əsasən, eksponat toplanması işi ilə məşğul olub, 1967-ci ilədək muxtar respublikada yeganə muzey kimi əhaliyə xidmət göstərib. 60-cı illərin sonlarından Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi adlandırılıb.

– Nizami müəllim, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin əsl inkişaf tarixi hansı dövrə təsadüf edir?

– 1924-cü ildə yaradılan muzeyin təşəkkül və inkişaf yolu ötən əsrin 20-30-cu illərinin repressiya sınaqlarından keçib, İkinci Dünya müharibəsinin vurduğu yaralarla üzləşib, həmin müharibənin acı nəticələrinin aradan qaldırılması illərini yaşayıb. Araşdırmalar göstərir ki, bütün Azərbaycan muzeyləri kimi, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi də özünün inkişaf yolunu, əsasən, Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin respublikaya rəhbər olduğu ötən əsrin 70-80-ci illərində keçib və bu inkişaf günümüzdə də davam etməkdədir.

Mən ilk olaraq ulu öndərimizin təşəbbüsü ilə 1970-ci ilin yanvar ayından “Respublikada muzey işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” və 1980-ci ilin yanvarında “Respublikada muzeylərin şəbəkəsinin genişləndirilməsi haqqında” qəbul edilən qərarları diqqətə çatdırmaq istəyirəm. Bu tarixi qərarlar bütün muzeylər kimi, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin də həyatında mühüm rol oynayıb və onun inkişafına əhəmiyyətli təsir edib. Məhz həmin qərarların icrası nəticəsində 1982-1983-cü illərdə muzeyin ekspozisiyası geniş mövzulu plan əsasında yenidən qurulub. 1982-ci ildə İsfəndiyar Əsədullayev muzeyə direktor təyin edilib və bu vəzifədə 1998-ci ilin may ayınadək işləyib.

Gənc nəslin milli-mənəvi tərbiyəsində muzeylərin rolunu layiqincə dəyərləndirən, yeni-yeni muzeylərin yaradılmasının və onların maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsinin təşəbbüskarı olan ulu öndər Heydər Əliyevin muzey işinə dair qərarından sonra Azərbaycanın bir çox yerlərində olduğu kimi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının şəhər və rayonlarında da müxtəlif profilli muzeylər yaradılıb. 1980-1982-ci illərdə respublikanın rayonlarında 30-a qədər muzey fəaliyyət göstərməyə başlayıb.

Görkəmli dövlət xadiminin muzey işi sahəsində müəyyənləşdirdiyi siyasət müstəqillik illərində də davam etdirilib və bəhs olunan dövrdə Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinə də lazımi dövlət qayğısı göstərilib. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 2007-ci il 6 mart tarixli “Azərbaycan muzey işinin yaxşılaşdırılması haqqında” Sərəncamı muzeylərə dövlət qayğısının bariz nümunəsidir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin qayğısı və köməkliyi ilə 2000 və 2007-ci illərdə muzeyin binasında əsaslı təmir-tikinti və quraşdırma işləri aparılıb. Bununla da muzey binasının imkanları daha da genişləndirilib, ekspozisiya tamamilə yenidən qurulub, eksponatların etibarlı mühafizəsi üçün muzeyin ekspozisiyası yeni vitrinlər və saxlanc qurğuları ilə təchiz edilib. 2007-ci il mayın 18-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun iştirakı ilə muzey binasının təmirdən sonra açılışı olub. Ali Məclis Sədrinin diqqət və qayğısı, Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2017-ci il 21 oktyabr tarixli Qərarı ilə Dövlət Tarix Muzeyinə muxtar respublika statusu verilib.

– Muzey işinin təşkili və ekspozisiyanın zənginləşdirilməsi məqsədilə hansı işlər görülür?

– Qeyd etdiyimiz kimi, Naxçıvanda muzeyşünaslıq işinin əsası bu mədəni-maarif müəssisəsinin fəaliyyəti ilə qoyulub. Zəngin fonda malik olan Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi 1983-cü ilin iyul ayından Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin müvafiq əmri ilə tarix profilli muzeylər üçün baza müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərməklə muxtar respublikada yeni yaranan muzeylərin fondunun təşkilində və ekspozisiyasının qurulmasında yaxından iştirak edir. Bu ənənəni davam etdirərək dövlətimizin də dəstəyi və qayğısı ilə muxtar respublikada muzey işinin təşkilinə öz töhfəmizi verməyə çalışırıq. Bu baxımdan ötən illər ərzində Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin müvafiq sərəncamları ilə artıq muxtar respublikada zəngin muzeylər şəbəkəsinin formalaşdırıldığını iftixarla demək olar. Bundan başqa, muxtar respublika muzeylərinin fondlarının təşkili və ekspozisiyalarının qurulması üçün muzeyimizdən 1000-dən çox müxtəlif çeşidli eksponatlar verilib.

Əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi muzey mədəni irsin toplanması, qorunması, öyrənilməsi və təbliği sahəsində fəaliyyətini bu gün də uğurla davam etdirir. Bu gün muzeyin fond və ekspozisiyasında 10 şöbəni əhatə edən 49 mindən çox eskponat mühafizə olunur. Onların da 35 mindən çoxu əsas fonda daxildir. Muzeydə eksponatların sayı 1991-ci ildə 35 min 382 ədəd olduğu halda, 2000-ci ildə bu rəqəm artaraq 38 min 631-ə çatıb. Son 20 ildə muzeyin fonduna 11 mindən çox yeni eksponat daxil edilib ki, bu da muzeydəki cəmi eksponatların, təxminən, dörddə biri deməkdir.

O da qeyd olunmalıdır ki, ötən dövr ərzində muzeydə elmi maarifçilik tədbirlərinin həyata keçirilməsi sahəsində müəyyən təcrübə toplanıb. Burada vaxtaşırı olaraq tarixi günlər ərəfəsində təşkil edilən açıq dərslər, dəyirmi masalar, elmi konfranslar və digər elmi-kütləvi tədbirlər əhalinin müxtəlif təbəqələrinin, xüsusilə məktəbli gənclərin muzeyə cəlb olunmalarına kömək edir və onlarda Azərbaycançılıq məfkurəsinin formalaşdırılmasına öz müsbət təsirini göstərir. Bütün bunların nəticəsidir ki, muzeyə gələn tamaşaçıların da sayı ildən-ilə artmaqdadır. Təkcə bu ilin ötən 7 ayı ərzində muzeydə 1868 ekskursiya keçirilib, əməkdaşlarımız 22 mindən çox ziyarətçiyə eksponatlar barədə məlumat veriblər. Onların 4800-ə yaxını xarici turistlər olub. Onu da qeyd edək ki, buraya gələn xarici qonaqların muzey haqqında ətraflı məlumat almaları üçün bələdçilərin hər biri həm də tərcüməçi vəzifəsini yerinə yetirir.

Muxtar respublikada muzeylərlə əlaqələrin gücləndirilməsi, muzey günlərinin keçirilməsi və kollektivlərin mədəni-maarif ocaqlarına cəlbini günümüzdə muzeyşünaslıq işində atılan mühüm addım kimi dəyərləndiririk. Bütün bunların nəticəsidir ki, insanların muzeyə olan münasibətlərində də köklü dəyişikliklər baş verib. Sakinlər muzeyin zənginləşdirilməsi işində də fəallıq nümayiş etdirir, tariximizin qorunmasına, mədəniyyətimizin inkişafına öz töhfələrini verməyə çalışırlar. Mən yenə statistik məlumatlara nəzər salaraq bildirmək istəyirəm ki, təkcə bu ilin yanvar-iyul aylarında bizim muzeyimizə 548 yeni eksponat daxil olub. Onlardan 420-si muzey işçiləri tərəfindən toplanıb. Qalan 128-i sakinlərin şəxsi təşəbbüsü ilə muzey fonduna təqdim edilib.

– Bəs həm də elmi-tədqiqat müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərən Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində diyarşünaslıq, milli-mədəni irsimizin təbliği barədə nə deyə bilərsiniz?

– Muzeyimizdə eksponatların bərpası və konservasiyası həyata keçirilir. Buraya daxil olan hər bir material üzərində tədqiqat işləri aparılır. Ehtiyac duyulursa, həmin nümunələr elmi-bərpa prosesinə cəlb edilir və əməkdaşlarımız tərəfindən konservasiya işləri aparılır.

Ən yaxşı cəhət də budur ki, biz hamiliyə verilmiş tələbələrlə işi də diqqətdə saxlayırıq. Muzey işinin digər tərəfləri ilə yanaşı, məhz elmi-tədqiqat işlərində də tələbələrin iştirakını təmin edirik. Aparılan konservasiya və bərpa işləri ilə tanış olan gənclər bu sahədə təcrübələr əldə edirlər.

Ümumiyyətlə, son illər muzeydə aparılan elmi-tədqiqat və elmi maarifçilik işlərinə diqqət daha da artırılıb. Bu dövrdə muzey işinin və muzey sərvətlərinin təbliği ilə əlaqədar əməkdaşların onlarla elmi, elmi-kütləvi məqaləsi çap olunub, “Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi” adlı bələdçi-məlumat kitabçası nəşr etdirilib.

– Nizami müəllim, muxtariyyətin yaşıdı olan Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi haqqında geniş məlumata görə oxucularımız adından minnətdarlığımızı bildirir, kollektivinizə yubiley ilində daha böyük uğurlar arzulayırıq.

“Şərq qapısı” qəzeti
06.08.2019


Zəngin tarixə malik ölkəmizdə tarixi abidələr, qədim sənət nümunələri yurdumuza qədəm qoyan hər bir əcnəbi vətəndaşı heyrətləndirir. Abidələrimiz xalqımızın qədimliyini, onun milli mənsubiyyətini yaşatmaqla xalqımızın sənət nümunələrini, istedadını dünyaya çatdırır, turizmin inkişafına imkanları artırır.

Azərbaycanın şərqə açılan qapısı Naxçıvan Azərbaycanın “Dədə Qorqud” mərkəzlərindən biridir. “Kitab-i Dədə Qorqud”un izlərini bu gün də özündə saxlayan Naxçıvan qədim və zəngin bir diyardır. Ərazisi müəyyən qədər kiçik olsa da bura tariximizi əks etdirən abidələr toplusudur. Beş min illik ilkin şəhər mədəniyyəti ilə, yeddi min illik duz mədənləri ilə, Böyük İpək yolu üzərində yerləşməsi ilə və Azərbaycanın coğrafi cəhətdən mərkəzində yerləşməsi ilə də sübut edir ki, bu diyar həddindən çox tarixi və mədəni irsimiz olan abidələri özündə saxlayır. Bu abidələrdən “Möminə Xatın”, “Darkənd”, “Yusif Küseyr oğlu” və “Gülüstan” türbələrini, “Əlincəçay Xanəgahı”, “Əlincə qala”, “Came məscidi” kimi sənət əsərlərini qeyd etmək olar.

Bu əsərlər içərisində Gülüstan türbəsinin xüsusi mövqeyi və yeri vardır.

Türbə Araz çayının sol sahilində, Culfa rayonunun Gülüstan kəndi yaxınlığında qoruq ərazisində yerləşir. XII əsrə aid olan bu qəbirüstü abidə memarlıq-konstruktiv quruluşuna görə digər türbə tipli abidələrdən fərqlənir. Azərbaycanın qülləvari türbələr sırasına daxil olan abidə iki hissədən-sərdabə və türbədən ibarətdir. Sərdabəsi digər türbələrdən fərqli olaraq yerin üst səthində inşa edilib. Abidənin aşağı hissəsini kürsülük təşkil edir. Xaricdən kəsik piramida, daxildən silindirik quruluşu olan abidənin yuxarı hissəsi 12 üzlü qüllədən ibarətdir. Səthlərini və taxçalarını bəzəyən incə naxışlar daş üzərində oyulub. Sənətkarlığın ən yüksək səviyyəsində işlənmiş abidənin ornamentlərinə yaxından diqqət edildiyində birinin digərindən fərqləndiyi aydın görünür. Bu da abidədə xüsusi görkəm yaradır. Arxeoloji araşdırmalar nəticəsində türbə ətrafında çoxlu sayda keramika nümunələri və tikili qalıqları tapılıb. Şübhəsiz ki, memar abidəni inşa edərkən üzərində kimin şərəfinə tikildiyi haqqında epiqrafik sənəd - daş kitabəsi olub. Ancaq təəssüf ki, təbii qüvvələrin (yağış, qar, isti ,soyuq və s.) təsiri nəticəsində bu kitabə zamanla dağılıb.

Orta əsrlərdə Naxçıvanda səfərdə olmuş türk səyyahı Övliya Çələbinin “Səyahətnamə” əsərində bu abidəyə “Kəsik günbəz” kimi rast gəlirik.

Muxtar Respublikada tarixi və mədəni irsimiz olan abidələrə bu gün dövlət səviyyəsində qayğı göstərilir. Gülüstan türbəsinin bərpası və tədqiqi ilə bağlı Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədri 2015-ci ildə Sərəncam imzaladı. Bu isə milli-mənəvi dəyərlərimizi özündə yaşadan, qədim yurdumuzun əvəzsiz incilərindən olan bu abidəyə ikinci həyat bəxş etdi. Gülüstan kəndi yaxınlığında yerləşən, XII əsr Azərbaycan memarlığının ən dəyərli nümunələrindən biri olan, böyük Əcəmi Naxçıvani memarlıq məktəbinin yadigarlarından sayılan Gülüstan türbəsi indi bura qədəm qoyan hər kəsi valeh edir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
04.08.2019


Ordubad Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində tarixi abidələrilə ən zəngin bir bölgəsidir. Şəhər ərazisində bir sıra abidələr-Qeysəriyyə binası, Cümə məscidi, məhəllə məscidləri, buzxana, hamam binası, görkəmli yazıçı və alimlərin yaşamış olduqları yaşayış evləri əsaslı şəkildə bərpa edilərək Ordubad sakinlərinin və buraya gələn turistlərin istifadəsinə verilib.

Ordubad şəhəri özünün qədim məhəllələri ilə də tanınır. Əvvəllər hər məhəllənin özünün ibadət ocağı olub. Bu tarixi ənənə qədim Ordubadda məhəllə məscidlərinin indi də qalması ilə davam edir. Belə ki, şəhərin bəzi məhəllələrində məscidlər indi də qalmaqdadır. Belə məscidlərdən biri də Ambaras məscididir. Məscid XVII əsrdə dağın üstündə Türk sultanının adına tikilib. Tarixçilər bu məscidin əslində XVI əsrə aid olduğunu iddia edirlər. Məscid çinar ağacının nəhəng budağının sınması nəticəsində uçub dağılıb və Ordubad elmi bərpa işləri kollektivinin səyi nəticəsində yenidən bərpa olunub. Abidə "Mir Cəfər” və “Sultan Murad” adları ilə də tanınır. Bu məscidin Sultan Muradın adına tikilməsi və Mir Cəfər ağa tərəfindən bərpa edilməsi ilə əlaqədardır.

Namazgahlar

Ordubad şəhərində məhəllələrdə məscidlərlə yanaşı küçə və dalanlarda 50-dən çox kiçik ölçülü, bir otaqdan ibarət namazgahlar da inşa edilib. Bu həm yerli əhali, həm də qonaqlar üçün nəzərdə tutulub. Hazırda yerli əhali bu namazgahlardan gündəlik namaz qılmaq üçün istifadə edir.

Ordubad mədrəsəsi

Ordubadın qədim dini obyektləri arasında mədrəsəsinin də yeri xüsusi var. Bir zaman ali dini təhsil vermiş bu məktəb dövrünün ən maraqlı dini binalarından sayılmaqla, eyni zamanda Azərbaycanda zəmanəmizə gəlib çatmış olan yeganə mədrəsə binasıdır. Vaxtilə Mədrəsə binası Cümə məscidi ilə vahid kompleksdə tikilib, XIX əsrdə mədrəsə binası ilə Cümə məscidinin həyətyanı ərazisində iki mərtəbəli yaşayış binası inşa edilib, qarşı tərəfindən Sərşəhər meydanına açılan yol çəkilib.

Mədrəsə düzbucaqlı planda olub, otaqları mərkəzdə yerləşdirilən qapalı həyətyanı sahəyə açılır. Mədrəsənin həyətyanı sahəsinə binanın baş şimal fasadı tərəfindən yeganə giriş yolu qoyulub. Mədrəsə binası fasadda sadə formalı baştağdan və divar boyu qurulmuş bəsit çıxıntılarla kürələrə ayrılıb, çatmatağlı taxçaların aramlı cərgəsindən ibarətdir. Burada başlıca kompozisiya vasitəsi nisbətən kiçik tağlı taxçaları iri portalla təzadlı surətdə qarşılaşdırmaqdan ibarət olub. Bu dövrün memarlığı üçün ən səciyyəvi cəhətlər mədrəsənin ikimərtəbəli hissəsində müşahidə edilir. Yaşayış binaları qarşısında çatma eyvan yerləşdirilməsi üsulu bu halda ikiyaruslu qalereya təşkil edir.

Mədrəsənin giriş baştağı üzərində qalmış hicri 1126-cı il (1714) tarixli kitabəsi mədrəsənin təmir və yenidən qurulmasına aid edilir. Planlama və fasad hissələrinin qurulmasında tətbiq olunmuş memarlıq kompozisiyası üsullarına görə bina XVII əsr tikililərinə yaxındır.

Ordubad hamamı

Ordubad hamamı XIX əsrdə inşa olunub. Hazırda şəhərin Təbriz küçəsində yerləşir. Təbriz küçəsi sonda Sərşəhər meydanına açılır. Şərq üslubunda tikilmiş hamamın ümumu sahəsi 483 kvadratmetrdir. Hamamın divarlarının qalınlığı 1 metr olmaqla bişmiş kərpicdən inşa edilib.

Hamam girişdə soyunma zalına açılan vestibüldən, çayxanadan, səkkizbucaqlı soyunma, düzbucaqlı yuyunma zallarından, yuyunma zalına açılan otaqlardan, xəzinədən və xəstələrin yuyunması üçün otaqlardan ibarətdir.

Buzxana

Məşhur Ordubad Buzxanası vaxtilə Bazar meydanının ərazisində XIV əsrdə inşa edilib. Heydər Əliyev prospektində yerləşir. Abidə düzbucaqlı formada olub, bişmiş kərpiclə inşa edilib. Girişdə kiçik otaqdan ibarət olan buzxana binasının kamerasına ensiz dar pıllələrlə daxil olmaq olur. Buzxananın kamerası yerin altında 6-8 metr dərinlikdə yerləşdirilib, tavanı çatmatağ formasında bişmiş kərpiclə işlənilib. Buzxana qış aylarında tikilinin yanından keçən kəhrizin suyu ilə doldurularaq dondurulurdu, buzun əriməməsi üçün aralarına saman səpilməklə yay aylarına qədər saxlanılırdı. Yay aylarında buz kəsilərək şəhər sakinlərinə satılırdı.

Qeysəriyyə

Bu bina şahlara məxsus daş-qaş, cəvahirat satılan üstüörtülü Şərq bazarıdır. Belə tikililərə dünyanın üç yerində rast gəlmək olar: Səmərqənd, Təbriz və Ordubadda. Bina XVII əsrdə inşa edilib, sonralar bir müddət ipək fabriki, restoran və Zorxana kimi fəaliyyət göstərib. Abidənin ümumi sahəsi 650 kvadratmetrdir. Bina bişmiş kərpiclə inşa edilib. Abidə mərkəzi salondan və ona bitişik satış sahələrinə bölünür. Tavanlar dairəvi gümbəzlərlə qapanır. Qeysəriyyə binası 2011-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclis Sədrinin göstərişi ilə əsaslı təmirdən sonra muzey kimi fəaliyyətini davam etdirir.

Çeşmə – kəhrizlər

Ordubad şəhərinin şəhərsalma strukturunun formalaşmasında inkişaf etmiş su təchizatı sistemi böyük rol oynayıb. O bağların suvarılmasını təmin edir. İqtisadiyyatın əsasını və məhəllələrin tikilişinin xarakterini təyin edirdi. Orta əsrlərdə Ordubad şəhərində 102-dən çox kəhriz olduğu halda, hazırda şəhər ərazisində onların 35-i qalıb. Həmin çeşmə-kəhrizlər bir neçə il bundan qabaq Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin təşəbbüsü ilə əsaslı surətdə təmir-bərpa edilib.

Qeyd edək ki, Ordubadın arxlar sistemi yer səthindən onlarla metr dərinlikdə yerləşir. Kəhrizlərdə hər 10-15 metrdən bir kiçik tavalarla örtülmüş lüklər düzəldilib. Arxlar sistemi, həmçinin çoxsaylı bulaq-çeşmələr əsasən mərkəzi məhəllədə cəmlənib. Məlum olduğu kimi Ordubadın bütün yaşayış məhəllələri məhəllə mərkəzinin ətrafında təşkil olunub. Məhəllə mərkəzi yaxınlıqda yaşayanlara xidmət edən bulaq-çeşmədən, məscid yerləşən kiçik meydandan və hündür çinardan ibarət idi. Küçələrin istiqaməti kəhrizlərin axar suyu ilə təmin olunan bağların yerləşməsi ilə təyin olunurdu. Ümumiyyətlə Ordubadda elə şəhərsalma sxemi yaradılmışdı ki, əsas küçələr relyefin yüksəlməsinə uyğun olaraq şəhərin mərkəzi rayonundan radial istiqamətdə ayrılırdı.

Hazırda Ordubad şəhər sakinlərinin içməli suya olan tələbatının bir qismini kəhriz suları təmin edir. Kəhriz suları yerin altında qurulmuş tunellərin daxilindən axaraq həyətlərdə inşa edilən kürələrdə üzə çıxarılıb. Bu kürələr əhali tərəfindən “qırxpillələr” də adlandırılır. Bunlara misal olaraq “Şərşəhər”, “Mədrəsə”, “Peci”, “Töyənək”, “Bilal”, “Hacı Tağı”, “Ambaras”, “Cəyənni göl”, “Hüseyn bəy”, “Qızlar”, “Hamam”, “Qırxayaq”, “Şai”, “Şıxəli xan”, “Meyrəmçə”, “Hacı Fəttah”, “Nəhər” və s. kəhrizlərini göstərmək olar. Ordubad şəhəri ərazisində yerləşən kəhrizlər həyətlərdən keçərək küçələrin keçdiyi ərazilərdə yer səthinə çıxarılıb. Hazırda Ordubad şəhərində və bölgələrində kəhriz suyundan içməli su kimi, həmçinin həyətlərin, bağların suvarılmasında da geniş istifadə olunur. Həyətlərdə qurulmuş kürələrin əksəriyyəti bir tarixi memarlıq abidəsi kimi qorunaraq saxlanılır.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
04.08.2019


Yazının sərlövhəsi sizdə su haqqında danışacağım qənaətini yaratsa da, bu, belə deyil. Burada bir udum suyun – “Sirab”ın sorağı ilə Naxçıvana yol alan gənc amerikalının qədim tarixi diyar haqqında təəssüratlarından söhbət açacağam.

Gənc ingilis dili müəllimi Mattehev Patyyla Naxçıvan Turizm Mərkəzində həmsöhbət oluruq. Onun dedikləri maraqlıdır: – Bakıda qonaq idim. Qədim paytaxtınızı gəzib dolaşanda restoranlardan birində su içdim və suyun harada istehsal olunduğu ilə maraqlandım. Öyrəndim ki, bu su Naxçıvan Muxtar Respublikasına məxsusdur. Onu da dedilər ki, təbii və mineral suyu olan bulaqlarına görə Naxçıvan dünyada diqqəti cəlb edən bir diyardır. Elə bu səbəbdən də buranı mineral suların təbii muzeyi adlandırırlar. Ərazisində 250-dən artıq mineral su mənbəyi var.

Mən tarixi yerləri çox sevirəm. Ona görə də belə gözəl diyarlara tez-tez səyahətə çıxıram. Bulaqlar, müalicəvi sular, yeraltı sərvətlər, gözəl dağlar, möcüzəvi yerlər, qədim abidələr – nə yoxdur, Naxçıvanda? Buraya gəlişimdə məqsədim həm də qədim diyarın tarixi abidələri ilə tanış olmaq idi. İlk olaraq Nuhun məzarüstü türbəsini, Naxçıvanqalanı, Duzdağdakı mağaraları, Əshabi-Kəhfi, Atabəy Şəmsəddin Eldənizin xanımı Möminə xatının vəfatından sonra onun şərəfinə ucaldılan türbəsini ziyarət etdim. Bu gün türbə Azərbaycan qadınına verilən yüksək dəyərin simvolu kimi Naxçıvan torpağında öz əzəməti ilə diqqəti cəlb edir. Möminə xatın türbəsini ziyarət edəndə öyrəndim ki, həmin abidə tək deyil. Quti xatının şərəfinə ucaldılan Qarabağlar Türbə Kompleksi də var. Mən oranın da seyrinə çıxdım. Əsrlər öncə ucaldılan bu abidənin gözəlliyi insanı valeh edir. Buranı Hindistanda yerləşən Tac-Mahala bənzətdim. Onlar arasındakı xüsusi bənzərlik ondan ibarətdir ki, hər üç abidə həyat yoldaşlarına böyük sevgi və ehtiram bəsləyən tarixi şəxsiyyətlər tərəfindən inşa etdirilib. Naxçıvandakı hər iki məqbərə bu xalqa, qadınını və anasını belə yüksək qiymətləndirən azərbaycanlılara hörmət hissini artırır. Diqqətçəkən məqamlardan biri də yüz illər öncə tikilən bu abidələrin yüksək səviyyədə qorunub saxlanılmasıdır. Tarixə dəyər verənlər dövrünün qurucu şəxsiyyətləri kimi adlarını tarixə yazaraq yaşayırlar.

Naxçıvan şəhərini gəzdikcə, onun təmiz, səliqəli küçə və prospektlərini seyr etdikcə düşünürəm ki, burada Vətəninin hər qarışını sevən gözəl insanlar yaşayır. Keçmişi zənginliklərlə dolu olan xalqınızın ürəyi tarixindən də zəngindir. Təbiət gözəlliklərini tamamlayan da elə insanın özüdür. Bu fikirlər məndə əbəs yerə əmələ gəlməyib. Dünyanın bir çox ölkələrində turistlər o qədər də rahat gəzib dolaşa bilmirlər. Dar küçə və döngələrdə pusquda duran fürsətçilər, acgöz taksi sürücüləri məqam gözləyirlər ki, gələn turistdən artıq pul qoparsınlar. Hava limanlarından çölə çıxanda sənin başqa ölkə vətəndaşı olduğunu bilib tələm-tələsik taksisinə mindirməyə çalışanlar da az olmur. Amma bu kiçik məmləkətdə hər şey daha fərqlidir. Gözəl, gözoxşayan hava limanında təyyarədən enər-enməz gülərüzlə qarşılanır bütün qonaqlar. Taksi sürücüləri səliqəli geyimdə öz müştərilərinin yolunu gözləyirlər. Axşam saatları idi buraya gələndə. Hava limanından çıxıb taksiyə əyləşdim. Haraya gedəcəyimi soruşanda şəhərdəki otellərdən birinə düşmək istədiyimi bildirdim. Yola düşdük.

Mənzil başına çatıb taksinin yol haqqını verib otelə daxil oldum. Qeydiyyatdan keçmək üçün pasportumu axtaranda gördüm ki, yoxdur, çantamı taksidə unutmuşam. Bu hal məni çox məyus etdi. Nə edəcəyimi bilmədim. Otel işçiləri vəziyyəti görüb kömək etmək istəyəndə mən polisə xəbər vermələrini xahiş etmək istəyirdim ki, həmin taksi sürücüsü əlində çantam otelin qapısında göründü. O, çantamı maşında unutduğumu görüb geri qayıtmışdı.

Səhəri gün şəhəri gəzəndə sakit bir diyara sahib olduğunuza şahidlik etdim. Dünyanın 20-dən çox ölkəsində olmuşam. Sizə onu deyim ki, gəzdiyim yerlərin əksəriyyətində olan evlərin pəncərələrində dəmir barmaqlıqlar görmüşəm. Burada isə vəziyyət tamam başqadır. Böyük, yaraşıqlı villaların belə, heç birində dəmir barmaqlıq gözə dəymir.

Yollardakı səliqə-sahmanla bərabər, nizam-intizam da yüksək səviyyədədir. Burada avtobusları marşrut dayanacağından başqa yerdə saxlamaq olmaz. İşıqforda qırmızı işıq yandısa, heç bir maşın qaydanı pozub keçmir. Kimliyindən asılı olmayaraq, hamı bu qaydaya əməl edir.

Şəhər gecələri daha da gözəlləşir və insana gəl-gəl deyir. Qaldığım oteldən görünən “Saat meydanı” adlı yer qədim tarixi karvansarayı xatırladır. Etiraf edim ki, bura həm də müasirliyi ilə göz oxşayır. Həmin yerdə dünya mətbəxinin bir çox nümunələrinə rast gəldim. Amma mən Naxçıvan plovu, basdırması, xəngəli yedim, “Sirab”dan, “Badamlı”dan doyunca içdim.

Sabah axşam yola düşəcəyini bildirən Mattehev bu səhər bazara – “Cahan” Ticarət Mərkəzinə getdiyini deyir və bildirir ki, mağazalardan nə isə almaq istəyirdim, hamı ürəkdən təklif edirdi ki, buyurun qonağımız olun. Dünyanın heç yerində belə münasibət görməzsən. İnanın, mən heç bir ölkədə bu cür istiqanlı insanlara rast gəlməmişəm. Bazardan duz, “Sirab”, bir də yerli istehsalınız olan meyvə araqlarından aldım. Bunları dostlarıma hədiyyə etməyi düşünürəm. Mən buranı çox sevdim. Sizin milli bayramınız Novruzda gəlib Naxçıvanda daha çox qalmağı planlaşdırıram.

Bəzən biz yurdumuzun gözəlliyini görmədən, kəşf etmədən gözəllik ardınca uzaq ölkələrə gedirik. Amma yaşadığımız yer ilə heç bir bağlılığı olmayan qonaqların dilindən elimiz-obamız, insanlarımız haqqında belə gözəl sözlər eşidəndə əmin oluruq ki, elə əsl cənnətin adı Naxçıvandır.

“Şərq qapısı” qəzeti
01.08.2019


Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanı ilə hər il avqustun 1-i ölkəmizdə Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd olunur.

Dil xalqın tarixini özündə yaşadan bir vasitə olmaqla, həm də hər bir xalqı, milləti başqalarından fərqləndirən ən başlıca amildir. Azərbaycan dili də özünəməxsus zənginliyi ilə başqa dillərdən seçilir. Xalqımız əsrlərboyu Ana dilimizin saflığını qoruyaraq bu dildə zəngin ədəbi nümunələr yaratmışdır. Şah İsmayıl Xətai, Məhəmməd Füzuli, Molla Pənah Vaqif, Mirzə Fətəli Axundzadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Məmməd Səid Ordubadi, Üzeyir Hacıbəyov, Mirzə Ələkbər Sabir, Məmməd Araz və başqa görkəmli söz ustaları bu dilin zənginliklərindən istifadə edərək ölməz sənət nümunələri miras qoyub getmişlər.

Dilin müstəqil inkişafı və nüfuzu bilavasitə dövlətçiliklə bağlı olduğu üçün dil dövlətçiliyin əsas aparıcı atributlarından biri hesab olunur. Təsadüfi deyil ki, xalqımızın qədim dövlətçilik ənənələrini yaşadan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 1918-ci ildə qurulandan sonra dil məsələsi gündəmə gəldi və hökumətin imzaladığı ilk sənədlə Azərbaycan dili dövlət dili elan olundu. Ümumilikdə, dilimizin saflığı və yaşaması uğrunda mübarizə XIX əsrin əvvəllərindən XX əsrin ortalarına qədər davam etsə də, onun dövlət dili səviyyəsinə qaldırılması, qorunması və inkişafı ümummilli lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. “Hər bir xalqın milliliyini, mənəvi dəyərlərini yaşadan, inkişaf etdirən onun dilidir”, – deyən ulu öndər ötən əsrin 70-ci illərindən başlayaraq Azərbaycan dilinin hərtərəfli inkişafına, onun rəsmi dövlət dili statusuna malik olmasına, beynəlxalq münasibətlər sisteminə yol tapmasına, zənginləşməsinə və nüfuz qazanmasına böyük qayğı göstərmişdir. Dahi rəhbər Azərbaycan dilini milli varlığın əsası kimi həmişə diqqət mərkəzində saxlamış, 1978-ci ildə Azərbaycan dilini Azərbaycan SSR Konstitusiyasında dövlət dili kimi xüsusi maddədə göstərilməsinə nail olmuşdur.

Həmin dövrdə Azərbaycan dilinin qrammatik quruluşunun elmi şəkildə öyrənilməsinə başlanılmış, dilçi alimlərin fəaliyyəti üçün geniş imkanlar açılmış, elmi-tədqiqat materialları və kitablar nəşr olunmuşdur. Azərbaycan dilçilərinin əməyinə verilən qiymət və onlara göstərilən qayğı ölkəmizin keçmiş sovet məkanında, eyni zamanda beynəlxalq elm aləmində türkologiyanın mərkəzlərindən biri kimi tanınmasına gətirib çıxarmışdır. Təsadüfi deyil ki, ötən əsrdə SSRİ Elmlər Akademiyasının bu istiqamətdə yeganə “Türkologiya” jurnalı məhz Bakıda nəşr edilirdi.

Görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin “Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi yaşaması, möhkəmlənməsi və inkişaf etməsi bizim nailiyyətlərimizdən biridir. Bu təkcə dil məsələsi deyil, həm də Azərbaycançılıq məsələsidir” fikri dahi şəxsiyyətin siyasi hakimiyyətə ikinci qayıdışından sonra bir daha öz təsdiqini tapdı. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 21-ci maddəsində Azərbaycan dili dövlət dili kimi təsbit olundu. Ulu öndərin “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” 2001-ci il 18 iyun tarixli Fərmanı, eləcə də 2003-cü il 2 yanvar tarixli Fərmanı ilə qəbul olunmuş “Azərbaycan Respublikasında Dövlət dili haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu mühüm dövlət sənədləridir. Belə ki, ulu öndərin “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” Fərmanı ilə ölkə­mizdə kiril əlifbasından istifadəyə son qoyulmuş, latın qrafikasının tətbiqi ilə bağlı bir sıra işlər həyata keçirilmişdir. Bu tarixi sənədlər Azərbaycanda dilçilik elminin nəzəriyyə və praktikasının təkmilləşməsinə, ana dilimizin ümumxalq dili kimi inkişaf etməsinə stimul olmuşdur.

Əsası ümummilli liderimiz Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş dövlət dil siyasəti bu gün ölkə başçısı cənab İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Azərbaycan dilinə həssaslıqla yanaşmasının nəticəsidir ki, dövlət başçısının 2004-cü il yanvarın 12-də imzaladığı “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” Sərəncam milli əlifbamızla bağlı problemləri tamamilə həll etdi. Dövlət rəhbərinin müxtəlif sərəncamlarına əsasən çap olunan 150 cildlik “Dünya ədəbiyyatı kitabxanası”, 100 cildlik “Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası”, 100 cildlik “Azərbaycan ədəbiyyatı kitabxanası” seriyasından olan yeni nəşrlər respublika kitabxana şəbəkəsinin latın qrafikalı ədəbiyyat fondunu zənginləşdirdi. Müvafiq sərəncamlar əsasında 150 cildlik “Dünya ədəbiyyatı kitabxanası”, 100 cildlik “Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası”, 100 cildlik “Azərbaycan ədəbiyyatı kitabxanası” seriyasından işıq üzü görən yeni nəşrlər isə ölkəmizdə kitabxana şəbəkəsinin latın qrafikalı ədəbiyyat fondunu zənginləşdirməklə yanaşı, həm də doğma dilimizin gənc nəslə təbliği baxımından geniş imkanlar açdı.

Dilçilik daim inkişaf edən, zənginləşən sahə olduğundan ölkə başçısının 2013-cü il 9 aprel tarixli “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramının təsdiq edilməsi haqqında” Sərəncamı milli terminologiyamızın inkişafına, internet resurslarının, elektron və interaktiv dərsliklərin yaradılması məsələlərinə öz töhfəsini vermişdir. Dövlət başçısının “Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” 2018-ci il 17 iyul tarixli Sərəncamı isə Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsini nəzərdə tutur. Ümumilikdə, Azərbaycan dilinin inkişafına göstərilən dövlət qayğısının nəticəsidir ki, ötən dövrdə dilimizin işləkliyi və düzgün təbliği diqqət mərkəzində saxlanılmış, televiziya və radiolarda Azərbaycan dilinin norma və qaydalarının qorunması məqsədilə bədii şuralar yaradılmışdır.

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin “İnkişaf etmiş zəngin dil mədəniyyətinə malik olan xalq əyilməzdir, ölməzdir, böyük gələcəyə malikdir. Ona görə də xalqımızın ulu babalardan miras qalan bu ən qiymətli milli sərvətini hər bir Azərbaycan övladı göz bəbəyi kimi qorumalı, daim qayğı ilə əhatə etməlidir” fikirləri bu gün muxtar respublikamızda da özünün gerçək təsdiqini tapıb. Son illər muxtar respublikada nəşr olunmuş “Naxçıvan Ensiklopediyası”, “Naxçıvan Abidələri Ensiklopediyası”, 3 cilddə “Naxçıvan folkloru antologiyası”, 3 cildlik “Naxçıvan tarixi” kitabı, xeyli sayda digər nəşrlər tariximiz və mədəniyyətimizlə yanaşı, dilimizin də qorunub saxlanılması sahəsində əsaslı tədbirlərdəndir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Oxunması zəruri olan kitablar haqqında” 2017-ci il 28 avqust tarixli Sərəncamı gənclərdə mütaliə mədəniyyətini formalaşdırmaqla yanaşı, onlarda ana dilinə sevgi və hörmət hisslərini də artırıb. Bu gün muxtar respublikada ticarət və iaşə obyektlərinə, coğrafi ünvanlara doğma dilimizdə adların verilməsi, reklam lövhələrinin dilimizin qayda-qanunlarına uyğun yazılması ana dilimizin qorunması sahəsində həyata keçirilən tədbirlərdəndir. Naxçıvan şəhərində ucaldılmış “Ana dili” abidəsi isə əsrlərdən bəri süzülüb gələn dilimizə xalq sevgisinin gerçək ifadəsidir.

Bu gün hər birimiz minillərboyu Qobustandan, Gəmiqayadan üzü bu yana çətin və şərəfli yol keçərək bugünkü səviyyəyə gəlib çatan dilimizin saflığının qorunmasında əsl vətəndaş mövqeyi sərgiləməli, harada olmağımızdan asılı olmayaraq dilimizi unutmamalıyıq. Ölkə Prezidentinin də dediyi kimi: “Bizi millət kimi qoruyub saxlayan məhz dilimiz, ədəbiyyatımız, tariximiz, ənənələrimizdir”.

“Şərq qapısı” qəzeti
01.08.2019


Nəsimi, ey qüdrət sahibi, sən yaqut qədər dəyərli, lakin zamanında layiqli qiymətini almayan, daxilən pakizə, təmiz bir zatın daşıyıcısı, neçələrinin zərrəsinə həsrət olduğu daim parlayacaq Günəşsən…Təvazökar, heç vaxt qürrələnməyən, özünü dərviş və fəqirdən ayrı tutmayan, varlığını hərflərdə tapan, ulu, müqəddəs, qəlbin tərcümanı, yer-göy, hər şey hesab etdiyin, ali saydığın Sözə də sığmayan bir insan, bir şairsən... Zərrə boyda Günəş, Günəş boyda zərrə, zərrədə Günəş, Günəşdə zərrə olmağı bacaransan…

Azərbaycanın qədim elm ocaqlarından biri olan Şamaxıda dünyaya gəldin. Bu dünyanın heç bir bucağına sığmayan sən anamız Azərbaycanın bətninə sığa bildin. O qüdrətin, böyüklüyün əlamətiydi ki zaman-zaman səni bizdən qoparmaq, doğulduğun yeri öz adlarına çıxmaq istəyənlər oldu. Lakin tək doğma qardaşının (Şahxəndan) elə Şamaxıda, onun şərəfinə adlandırılan “Şahxəndan”da torpağa tapşırılması sənin kimliyinlə bağlı fərziyyələri alt-üst etdi. Hətta sən el dilində “Şaxəndan”a çevrilən bu müqəddəs qəbiristanlıqda dəfn olunmanı vəsiyyət etdin:

Mən öləndə “Şaxəndan”da basdırın,
Çünki onun şahid-i xəndanı var.

Səni Seyid Nəsimi, Seyid İmadəddin, Mir İmadəddin kimi də tanıdılar. Gənclik illərindən ömrünün sonuna qədər əsl keyfiyyətin sığmazlıq idi. Şamaxıda mükəmməl təhsil aldın. Lakin bununla kifayətlənməyərək biliklərini daha da genişləndirmək istədin – daha geniş məkana, hürufiliyə yönləndin. Kainatı əbədi, Allahı hər bir zərrəcikdə mövcud olan, insanda yaradılmışların ən yaxşısının bəyanı, insanı isə ilahinin surəti və həqiqətin açarı hesab edən təriqətin ardınca getdin. Bu zaman sabit din təfəkkürü ilə uyuşmayan məqamları şeirlərinə gətirdin. Bu, şair olan doğmaca qardaşını narahat etməyə başladı. “Julidəmu” təxəllüsü ilə yazan Şahxəndan sənə məktub yazıb qəlbindəki sirləri şeirə gətirməməyə, məxfiliyə riayət etməyə səslədi. Cisminə, təninə sığmayan səni isə heç bir qorxu məqsədindən yayındıra, tutduğun yoldan ayıra bilmədi.

Əvvəlcə İslam dinində mövcud təriqətlərdən biri olan bəktaşiliyə yönəldin. Anadilli divanının əlyazma nüsxəsində Bəktaşi təriqətinin nümayəndələri arasında hörmət sahibi olduğun, “Hüseyni” təxəllüsü ilə yazdığın şeirlərinin həmin mühitdə sevilərək oxunduğu, özünə geniş oxucu kütləsi toplaya bildiyi qeyd edilib. Həllac Mənsura sevgisinə görə “Hüseyni” olan Nəsimi, hətta qəlbinə belə sığmayan bir sevgi ilə qarşılaşdı. Tezliklə aralandı bəktaşilərdən. Tale onu gedilməmiş başqa yollara yönəltdi. Gözləmədiyi məqamda hürufiliyin cazibəsinə qapıldı. Hələ 16-17 yaşlarında tanış olduğu hürufilərin başçısı Şeyx Fəzlullah Nəiminin – ustadının bəlağətli və təsirli nitqi gənc Nəsimini heyran etdi. Əsl adı Əli idi, ona “Seyyid” adını əziz müəllimi Nəimi verdi, o da heyranı olduğu ustadının təxəllüsünə uyğun olaraq özünə “Nəsimi” təxəllüsünü götürdü.

Bəs ən nəhəng hürufi şeyxi kimi tanınan Fəzlullah Nəimi kim idi? Təbrizdə doğuldu. Zəmanəsinin əsas elm sahələrini yeniyetməlik illərində mükəmməl şəkildə qavradı. Əsl peşəsi papaqçılıq idi. Lakin tale onu daha ali, mötəbər bir məqama – yüzlərlə, minlərlə beyinə yeni ideyalar, fikirlər bağışlamaq, təzə bir fəlsəfi təlim yaratmaq vəzifəsinə yüksəltdi. Bu məqamın mərkəzində İnsan dayanırdı. İnsan bütün varlıqların əşrəfi hesab edilirdi. Ona görə də bu ideyanın davamçıları qüsursuz olmağa, forma və məzmun vəhdətindən qopmamağa çalışırdılar.

Nəiminin Tanrının insanla vəhdəti ideyası hürufiliyin ana kitabı, baş dərsliyi olan “Cavidannamə”ni ortaya çıxardı. Bu əsər təriqət tərəfdarları arasında geniş yayıldı, əl-əl gəzdi, Nəsiminin də zəkasına işıq saldı. Gənc Nəsiminin təsəvvürlərində İnsan ucaldı. İnsan sifətində açıq-aşkar ALLAH sözü yazıldığına şübhə qalmadı.

Hürufiliyə qəlbi ilə bağlanan Nəsimi şeirləri ilə “Şah-i kişvər” – ölkə padşahı (məcazi mənada) səviyyəsinə yüksələ bildi. Sıraları sıxlaşan, əhatə dairəsi daha da genişlənib mütəşəkkil bir görkəm alan hürufilik hakimiyyət üçün təhlükə mənbəyi idi. Sifarişlə fəaliyyət göstərən ilahiyyatçılar “Özünü dərk edən, əslində, Rəbbini dərk edər” ideyasını yayan hürufiləri xalq arasında nüfuzdan salmaq üçün bütün mümkün bəhanələrdən yararlandılar.

Onların çoxdankı arzusu yerinə yetdi. Teymurləngin əmri ilə oğlu Miranşah hürufi mütəfəkkiri Fəzlullahı dustaq götürərək qədim Naxçıvana gətirdi. Nəimi ona edilən amansız işgəncələr qarşısında sonacan mətanətini qorudu, təslim olmadı, məsləkdaşlarını satmadı. Amma amansız hökmdar öz qərarını çoxdan vermişdi. İnsanları dərin fəlsəfəsi və bəlağətli nitqi ilə ovsunlayan bu adam məhv edilməli idi. Yalnız bundan sonra “gələcək təhlükələrin” xilası mümkün idi. Belə də oldu. Nəimi bütün müridlərinə dərs olsun deyə, ən amansız ölümə layiq bilindi – Əlincə qalası qarşısında at quyruğuna bağlatdırılaraq daşlara çırpıla-çırpıla tikə-parça edildi. Amma yenə ümid var idi. Axı onun davamçıları hələ sağ idi. Xüsusən də ən çox sevdiyi, peyğəmbərlərə bərabər tutduğu şagirdi Nəsimi…

Qeyd: Nəimi Əlincədə qətlə yetirildikdən sonra onun cənazəsi Culfa rayonunun Xanəgah kəndində dəfn edilib. Sonralar qəbrin üzərində ucaldılan, dövlət qayğısı ilə bərpa olunan “Xanə­gah” adlı abidə bu gün ziyarətgaha çevrilib.

Nəimi müdrik insan idi. O, ardıcıllarını gələcək təhlükələrdən qorumaq istəyirdi. Qətlindən öncə “Vəsiyyətnamə”sini yazdı və ölməzdən əvvəl azadlıqdakı silahdaşlarına ötürə bildi. Bu məktubda Nəimi bütün müridlərinə qəsd barədə xəbərdarlıq edir. Bu qayğıkeş müəllim, alicənab insan onu da vəsiyyət edir ki, harada olsanız elə edin ki, mənim müridim olmağınızı bir kimsə bilməsin. Sonda uzaq, dağlıq yerlərə çəkilib adlarını dəyişməyi, dərvişlik mərasimlərindən əl çəkib hər dəm namaz qılıb bir peşəyə bağlanmalarını məsləhət görür, təhlükənin nə qədər qaçılmaz olduğunu anladırdı.

Nəiminin sevimli şagirdi Nəsimi “Vəsiyyətnamə”yə axıra qədər əməl etmir. Anadoluya gedib burada xəlvətə çəkilmək əvəzinə yenə öz ideyalarını yayır, yeni fikirlərini kağıza köçürür, ətrafına yeni tərəfdarlar toplayır, özünə dost da qazanır, düşmən də.

Canına, qanına hopmuş sığmazlıq elə bir “sağalabilən xəstəlik”, “keçici ağrı” olmadığı kimi, Nəiminin tələb etdiyi dəyişiklik, başqalaşmaq da ona xas olan xüsusiyyət deyildi. Məkana və zamana sığmayan bir filosof, bir şair “Vəsiyyətnamə”nin tələblərinə necə sığa idi?

Elə yazdığı “Sığmazam” adlı məşhur şeiri də Nəsiminin mükəmməl avtoportreti idi. Nəsiminin mübariz ideya və çağırışlarının, dövrə-zamana sığmayan qüdrətinin ifadə olunduğu şeirlə Nəsimi etiraf edir ki, məsləki, fikri, qayəsi-ayəti onun özündən də gülcü və uludur.

Məndə sığar iki cahan, mən bu cahanə sığmazam,
Gövhəri la məkan mənəm, kövnü məkanə sığmazam.
Gərçi bu gün Nəsimiyəm, haşimiyəm, qureyşiyəm,
Bundan uludur ayətim, ayətü-şanə sığmazam.

Anadoluda da dərin köklər atan hürufilik və bəktaşiliyin nüvəsində siyasi niyyətlər olması hakimiyyəti bu yolun yolçularıyla sərt davranmağa vadar etdi. Sultan Murad zamanında bəktaşiləri, sadəcə, asmır, başlarını üzməklə kifayətlənmir, onların neçəsinə od vurub diri-diri yandırırdılar. Vəziyyətin get-gedə mürəkkəbləşdiyini görən Nəsimi buranı tərk edir, üz tutur İraqa, Suriyaya...

Üç dildə – türk, fars və ərəbcə şeirlər yazan və “Divan”lar bağlayan Nəsimi üçün məfkurəsini yaymaq o qədər də çətin deyildi, çünki onun dil, nəzm məhdudiyyəti yox idi. Qafqazda, Anadoluda olduğu kimi, ərəb aləmində də onu ehtiramla qarşılayırlar. Lakin yenə də, tərəfdarları, ardınca gedənləri çox olduğu kimi, onu sevməyən, kin bəsləyənlər də az deyildi.

Nəsimi taleyin hökmünə qalib gələ bilmədi. Şair və hökmdar Hüseyn Bayqaranın vəziri Əmir Kəmaləddin Hüseyn “Məcalis ül-üşşaq” (“Aşiqlərin yığnaqları”) adlı əsərində “Haqq aşiqi” Nəsimini qətlə aparıb çatdıran səbəbləri açıqlayır və yazırdı: “… Batindən zahirə çıxan nəfəs tufan kimi onun könül dənizini cuş-ü xüruşa gətirdi. O, dəryanın dalğalanmasından şairin hərfləri və kəlmələri cəvahiri-əsrar kimi kənara töküldü. Ayıq zahirpərəstlərin nəzəri həqiqət şahlarına layiq olan o cəvahirlərə düşdükdə, şairin sözünü anlamadılar. Onu cəzalandırmaq istədilər. Hələbdə zahiri üləmadan bir münkir ondan soruşdu: “Bu cavanın üzündə nə görürsən ki, bu qədər həyəcan və məstlik göstərirsən?” Cavab verdi ki, onun üzünün aynasında Haqqın surətini müşahidə edirəm. Münkir dedi: “Biz də o cavanı görürük, bəs nə üçün o surət bizim gözümüzə görünmür?” Şair dedi: “Bu dövlət quşu sizin qabiliyyətinizi özünə yuva etmədi və bu səadət quşu sizin himmətinizin başına kölgə salmadı”. Bu fəsil Nəsiminin bir qəzəli misal gətirilərək yazılıb.

Nəsiminin necə və kimlə ailə qurması ilə bağlı suala dürüst və dəqiq cavab verən mənbə yoxdur. Amma ehtimal olunur ki, Suriyada məskunlaşdığı vaxtlarda ev-eşik sahibi olub. Oğluna da yenə müəlliminin pak adını yaşatmaq üçün Fəzl adı verib. Onun nəvə-nəticələri, nəsimilər nəsli bu gün də Suriyada ömür sürməkdədirlər…

Haqqı görən gözlər gərəkdir ki, mənim üzümü görsün,
Xudbin olan gözlər Allahın üzünü necə görə bilər?!
Ey Çöhrəsi Nəsiminin gözlərinə işıq verən,
Məqsədi Səni görmək olan Səndən savayı kimi görər?!

Rəvayət edilir ki, Hələbdə özünü Nəsimi elan edən bir cavan bu qəzəli oxuyurmuş. Onu tutub çəkirlər dar ağacının ayağına. Bu zaman Nəsimi həmin meydana yetişir, həqiqəti açır, şagirdinin onu xilas etmək naminə bu şeirə sahib çıxdığını bildirir və günahsız gənci azadlığa buraxdıraraq özü divana təslim olur. Nəsimi üçün çoxdan qurulan tələlər, münasib fürsəti gözləyənlər bununla da öz arzularına çatırlar.

Şairin edamı haqqında bir çox mənbələrdə, eləcə də onbeşinci yüz ilin ərəb tarixçisi Müvəffəqəddin Əhməd ibn İbrahim əl-Hələbinin “Künuz üz-zəhəb və tarix-i Hələb” (“Qızıl xəzinələri və Hələb tarixi”) kitabında şairi mühakimə edən 5 nəfərin adı çəkilir. Həmin mənbəyə əsasən məhkəmə üzvlərindən biri ağır hökmü verməzdən əvvəl onu sübut etməyin gərək olduğunu söyləyir, başqa biri Nəsimini kafir elan edərək tövbəsinin qəbul edilməməsinə və öldürülməsinə fitva verir, digəri bir parça kağızda məhkumun öldürülməsini yazır. Lakin hətta bundan sonra da digər məhkəmə üzvləri qərarla barışmaq istəmir, ölüm hökmü çıxarmaqdan imtina edirlər. Məhkəmə qərar qəbul etmədən dayandırılır, Nəsimi yenidən zindana aparılır. Əlbəttə ki, hər misrasının, hər beytinin ardında “Qurani-Kərim”in hikmətləri dayanan Nəsimiyə kafir damğasını vurmaq elə də asan deyildi. Lakin bu hikmətləri dinə əks-müddəalar kimi yozaraq elə müqəddəs “Quran”ın özündən, şəriətin əsaslarından, risalələrdən əks-müddəalar gətirmək də çətin deyildi.

Sultan Müəyyədinin əmri ilə Nəsiminin dərisi soyularaq cəsədi Hələbdə 7 gün əhaliyə nümayiş etdirilir. Edam zamanı Nəsimiyə ətrafdakılardan birinin kinayə ilə “Əgər Allahsansa, bəs rəngin niyə saralır?” sualına rəvayətlərdə şairin verdiyi məğrur cavab qalır: “Mən əbədiyyət üfüqlərində doğmuş eşq günəşiyəm. Günəş qürub edən zaman saralar”. Lakin hamı bilir ki, illər, əsrlər onun qəlblərdəki əbədiyyət heykəlini saralda, dərin poetik-fəlsəfi irsini susdura bilmədi. Və onun ölüm ayağında, həyatının ən son məqamında söylədiyi “Zahidin bir barmağın kəssən dönüb haqdan qaçar, Gör bu gerçək aşiqi sərpa soyarlar, ağrımaz” misraları Nəsiminin həyatı, sənəti, əqidəsi yolunda şəhidlik zirvəsinə yüksəlməyin ibrətamiz nümunəsidir.

“Ənəlhəq” ideyasını ədəbi təlim səviyyəsinə çatdıran İmadəddin Nəsimi keşməkeşli həyatı, nəsihətçilikdən uzaq, mübarizə ruhlu şeirləri ilə bu gün də onun adını daşıyan ədəbi məktəbin davamçılarına ruh verir.

Prezident cənab İlham Əliyevin “Azərbaycan Respublikasında 2019-cu ilin “Nəsimi ili” elan edilməsi haqqında”, eləcə də şairin 650 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında tarixi sərəncamları ölməz sənətkarın həmişəyaşar ideallarının xalqımıza daha geniş miqyasda çatdırılmasına geniş meydan açır.

Hazırda Nəsiminin qərib məzarı Suriyanın hər an müharibə təhlükəsi ilə üzləşdiyi Hələb şəhərindədir. Məncə, doğulub böyüdüyü, təhsil aldığı, doğma Vətəninə – Azərbaycana “qayıtmaq” şairin özünün də ən böyük arzusu olardı. Onun ruhu yalnız öz müstəqil Vətənində rahatlıq tapa bilər…

“Şərq qapısı” qəzeti
30.07.2019


Hər məhəllə meydanı özündə bu üçlüyü birləşdirib: məscid, çinar, kəhriz. Mövzudan xəbərdar olanlar, şübhəsiz ki, elə yazının sərlövhəsindən söhbətin hansı şəhərdən getdiyini bildilər. Bura Ordubaddır. 1977-ci ildə Azərbaycan hökumətinin qərarı ilə Ordubad qoruq şəhərə çevrilib. Bol suyu, öz dadlı-tamlı meyvələri ilə tarixən bağlar diyarı adlanan Ordubad həm də min illərdir öz sinəsində tarixi hifz edib. Xüsusilə orta əsrlərdə və Naxçıvan xanlığı dövründə sənətkarlığın geniş yayıldığı Ordubad tarixi bir əsər kimi oxunmağa, qorunmağa və sevilməyə layiq bir şəhərdir.

Tarixi mənbələrdə Ordubadın abad bir şəhər olduğu qeyd edilir: “Ordubad şəhəri çeşidli görkəmə malikdir. İrəvan və Naxçıvandan daha ürəkaçandır. Burada xarabalıqlar demək olar ki, yoxdur, bütün Asiya şəhərlərində olduğu kimi küçələr əyri-üyrü olsalar da, içərilərində yaşıl bağlar görünən gil hasarlar və tikililər hesabına fasiləsiz uzanırlar”.

... “1752-ci ildən sonra Naxçıvan xanlığında iki şəhər-Naxçıvan və Ordubad şəhərləri siyasi və iqtisadi baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Xanlığın ikinci şəhəri Ordubad idi. Bu şəhər iki dağ arasında yerləşirdi. Ordubad şəhəri inzibati cəhətdən 5 məhəlləyə bölünmüşdü: Sərşəhər, Kürdətal, Anbaras, Mingiz, Üçtürləngə”.

Məhəllələr Ordubadın tarixi qədər qədimdir. Müxtəlif dövrlərdə, xüsusilə də Sovet dövründə məhəllələrin adı dəyişdirilsə də, əhali məhəllələrin tarixi adlarını yaşadıb. Hər addımında tarix qoxan, vaxtilə geniş şəkildə yayılmış sənətkarlıqdan xəbər verən Ordubadın altı da, üstü də bir sərvətdir. Bu sərvətə nələr daxil deyil? Qədim küçələr, özünəməxsus arxitekturası ilə diqqət çəkən yaşayış evləri, şəbəkə sənətinin geniş tətbiq olunduğu məscidlər, yayın cırhacırında ürəyə sərinlik gətirən kəhrizlər və nəhayətdə qocaman çinarlar. XX əsrin əvvəllərində bu gözəl yurdu ziyarət etmiş Nefodov adlı bir səyyah yazıb: “Ordubad öz daş-qaşı ilə parıldayan qənirsiz gözələ bənzəyir. Ordubad çinarları təbiət tamaşası, el yaraşığıdır. Bu yurdun çinarları da torpağı kimi qədimdir”. Sərşəhər və Anbaras məhəllələrinin qoşa çinarları bu gün də görənləri valeh edir.

Qədim məhəllələr Ordubadı Naxçıvanın digər şəhərlərindən əsaslı surətdə fərqləndirən cəhətlərdəndir. Düzdür, Naxçıvan şəhərində də Əlixan, Şahab, Qurdlar, Sarvanlar kimi qədim məhəllələr mövcuddur. Lakin Ordubaddakı məhəllələrin təkrarı və ya bənzəri dünyanın heç bir yerində mövcud deyil. Küçələr boyu relyefdən asılı olaraq müxtəlif yüksəkliklərdə iki-üç, bəzən isə daha artıq meydan yerləşir. Hər meydanın özündə bir sıra elementləri birləşdirməsi maraq doğurur. Bura məhəllə məscidi, kəhrizlər və meydana xüsusi əzəmət bəxş edən çinarlar aiddir. Məscid, kəhriz və çinar ağaclarına digər yaşayış məntəqələrimizdə də rast gəlmək mümkündür. Lakin Ordubad şəhərindəki vəhdət təşkil edən bu 3 element fərqliliyi və unikallığı ilə öndədir. Təsadüfi deyil ki, indinin özündə də, əsrlər öncə də buraya gələn səyyahlar öz heyranlıqlarını bildiriblər. Etnoqraf və tarixçi Şopenin Ordubadla bağlı fikirləri bu gün üçün də səciyyəvidir: “Ordubadı, mübaliğəsiz, bütün Qafqazın ən şairanə, ən dilbər guşələrindən biri adlandırmaq olar”. Ordubadın hər döngəsi bir şeiriyyətdir. Klassik ədəbiyyatın nəfəsi duyulur. Göz yaşı kimi dumduru kəhrizlərindən, əsrlərin izlərini özündə yaşadan tarixi binalarından ulu Nizaminin, ustad Nəsiminin, baba Füzulinin qəzəllərini uca və qoca çinarlar səmum küləyinin köməyi ilə sanki ətrafa pıçıldayır. Bura Ordubadın qədim məhəllələridir: Sərşəhər, Kürdətal, Anbaras, Minkəs, Üçtürləngə. Bundan başqa, həmin məhəllələrə nisbətən kiçik məhəllələr də var: “Qarahovuz”, “Qaraçanaq”, “Dilbər”, “Əngəş”, “Əsgərxan”, “Varsan”, “Musa təngi” məhəllələri və sair.

Şərq arxitekturasının elementlərini özündə birləşdirən məscidlərə gəlincə isə hərəsi bir tarixi abidə, əsl sənətkarlıq nümunəsidir. Şəhərin bütün məscidlərində, memarlıq üsulları dərin oxvarı fasad-eyvanlar, düzbucaq şəklində özüllər, bir də müxtəlif ağac və şəbəkə işləmələrlə izlənilir. Fikir versəniz görəcəksiniz ki, burada heç bir məscidin minarəsi yoxdur. Bu əsasən şəhərin relyefi ilə əlaqələndirilsə də, digər səbəb kimi bu məscidlərin yaşının daha qədimə söykənməsi ilə izah olunur. Burada məscid damları minarələri əvəz edir. Məscid damlarında minarələrin yerlərinə meydançalar düzəldilib ki, ora balaca pilləkənlərlə qalxılır.

Mingiz, Dilbər, Təkeşiyi kimi məscidlər sırasında şəhərin mərkəzində yerləşən orta əsrlərə aid memarlıq abidəsi olan Cümə məscidi öz möhtəşəmliyi ilə diqqəti çəkir. Məscidin qapısı üzərindəki daş lövhədə I Şah Abbasın nəsx xəttilə 5 sətirlik Ordubad qəsəbəsinin bütün əhalisinin vergidən azad olunması barədə fərmanı həkk edilib.

Məhəllələri gəzdikçə insan bir anlıq özünü keçmişdə hiss edir, hər tikili bir tarix kitabıdır. Bu kitabın səhifələrində yüksək memarlıq və sənətkarlıq mədəniyyətindən, insanlarının milli irsə bağlılığından xəbər tutursan. Yaşayış evləri orta əsrlərə xas olan qapalı malikanə formasında, səkkizüzlü bölüşdürücü dəhlizə malikdir. Bu dəhliz yarımdairəvi, yaxud səkkizüzlü taxtatavanla örtülmüşdür. Dəhlizin vasitəsilə həyətə, bağa, birinci və ya ikinci mərtəbənin otaqlarına, eləcə də zirzəmiyə getmək mümkündür. Bu gün də əksər evlərdə bu plan qorunub saxlanılmaqdadır. Qarahovuz məhəlləsində yaşayan Telman Babayevin 200 ilə yaxın yaşı olan evinin giriş hissəsi bu baxımdan Ordubada gələn hər kəsin diqqətini cəlb edir. Telman Babayev qədim məişət əşyalarını da bu hissəyə yerləşdirməklə kiçik bir muzey yaradıb.
Ordubadda əhali arasında ticarətçilərin çoxluğu şəhərin varlı insanlarının arasında ikimərtəbəli evlərin geniş yayılmasına səbəb olmuşdur. Bütün evlər çiy kərpic və tirlərdən ibarətdir. Evlər bir qayda olaraq küçəyə birləşir, çöl görüntüsünü tamamlayırlar. Divarların eni 70-80 sm-dir və çiy kərpicdən tikildiyi üçün hava isindikcə evlər sərinləyir. Bu cür evlərdə kondisionerə ehtiyac duyulmur.

Ordubad evlərinin qapıları isə ayrı bir mövzudur. Əsasən cəviz ağaclarından hazırlanan bu qapılar dözümlülüyü ilə indiki dəmir qapılarla rəqabətə girə bilər. Maraqlı cəhəti isə fərqli qapı zənglərinin olmasıdır. Qadınlar üçün zəncilbab, kişilər üçün taqqılbab. Zəncilbab və taqqılbabın səsinə əsasən gələn qonağın qadın və ya kişi olduğu müəyyənləşib.

Su həyat mənbəyidir. İllərdir ki, ordubadlılara həyat verən kəhrizlər göz bəbəyi kimi qorunur, istifadə olunur. Su kimi saf, çinar kimi uzunömürlü, din-iman sahibi mehriban ordubadlıların sayəsində nəinki məhəllələrin meydanlarında, eləcə də yaşayış evlərinin həyətində "unikal" hidrotexniki qurğulara malik kəhrizlərin mövcudluğundan xəbər tuturuq. Evlərin çoxunun həyətində girişi aşağıya doğru yönəlmiş kəhrizlər pilləkənlərlə müşayiət olunur ki, bunlar da “Qırxayaq” və ya qırxpillə adlanır. Yəni “40” rəqəmi burada şərtidir. Pillələrin sayı bəzən az da ola bilər. Kəhrizlərin qazılmış lağımları daşla və ya bişmiş kərpiclə tağvarı hörülüb. Bu su sistemləri min illər boyu məişət və təsərrüfatda istifadə edilib. Bu cür kəhrizlər ərzaq saxlanması baxımından sərfəli hesab olunub və belə deyək ki, həm də buzxana rolunu oynayıb. Bu gün həmin yerlərdə ərzaq saxlanılır.

Tarixçilərin dediyinə görə, vaxtilə Ordubadda 100-dən çox çeşmə, kəhriz olub. Bu gün Ordubadda 37 belə su mənbəyindən istifadə edilir.

Mingiz məhəlləsi IX əsrdən qalma məscidi ilə məşhurdur. Görkəmli yazıçı Məmməd Səid Ordubadinin doğulduğu ev də bu məhəllədədir. Hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərir. Mingis – min kəs mənasına gəlir. Ordubadlılar keçmişdə 1000 nəfərin yaşadığı məhəllə olduğu üçün belə çağırıldığını nəql edirlər. Tanınmış şəbəkə ustası Cabirin evi və emalatxanası da bu məhəllədədir. Uzun illərdir ki, Cabir usta şəbəkə sənətini yaşadır və onun əl işlərinə Ordubadın bir çox ünvanlarında, o cümlədən məscidlərində rast gəlmək olar. Cabir usta deyir ki, bu sənət memar Əcəmidən bizə yadigardır. Memar Əcəminin əsərlərində şəbəkə növlərindən istifadə edilib. Ordubadda tut ağacı çox olduğundan, tut ağacı da suya davamlı olduğundan qapı-pəncərələr tut və həmçinin cəviz ağaclarından düzəldilib. Pəncərələrdə əvvəl düzbucaqlı sadə, XIII-XIV əsrlərdə isə daha mürəkkəb formalı şəbəkələrdən istifadə olunub.

Görkəmli yazıçı Məmməd Səid Ordubadinin, kimyaçı alim Yusif Məmmədəliyevin, maarifçi pedaqoq Məhəmmədtağı Sidqinin doğulduğu bu şəhər həm də tarixi abidələrilə məşhurdur. Buzxana, hamam kimi abidələri, saysız-hesabsız maddi-mədəniyyət nümunələri, zəngin tarixi barədə XVII əsrə dair Qeysəriyyə binasında yerləşən tarix-diyarşünaslıq muzeyindən daha ətraflı məlumat almaq mümkündür. Qədim dövrlərdən başlamış müasir dövrədək minlərlə eksponatı hifz və nümayiş etdirən muzey Ordubadın zəngin tarixindən, qədim sənətkarlıq ənənələrindən, ədəbiyyatından, mədəniyyətindən, bütün bu zəngin irsin formalaşmasında xidmətləri olan şəxsiyyətlərindən sənə xəbər verəcəkdir. Buyurun, asudə vaxtınızda bu zəngin tarixi vərəqləmək məsləhətdir.

Sərşəhər-şəhərin yuxarısında yerləşdiyindən yəni şəhərin yuxarısı, başında olan məhəllə deməkdir. Əhalinin sıx yaşadığı məhəllədir. Bu qədim məhəllənin meydanı illərdir ki, şadyana günlərimizin şahidinə çevrilib. Xüsusilə də, milli adət-ənənələrimizi, milli kimliyimizi daha çox özündə ehtiva edən Novruz bayramı bu meydanda keçirilir. Qədim məhəllə, qədim adətlər və müasir insanlar. Meydana nəinki ordubadlılar, Naxçıvan şəhərindən, muxtar respublikanın, ölkənin digər bölgələrindən də gələnlər az olmur. Xarici turistlərin də marağı ilbəil artır. Bəli, zaman dəyişib, nəsil dəyişib, insanlar müasirləşib. Məhəllə isə o məhəllədir, adət-ənənələr olduğu kimi yaşadılır. Xan əhalini başına toplayır. Gələcək xoş günlərin müjdəsini verir, musiqi sədaları ətrafı bürüyür. Qoy həmişə günlərimiz belə xoş və mənalı keçsin. Vacib məqam odur ki, tariximiz qorunsun, adət-ənənələrimiz yaşadılsın. Həyatınız çinar ömrü qədər uzun, arzularınız su qədər pak olsun, qəlbiniz dindən-imandan əskik olmasın.

Əzizim Ordubada,
Yol gəlir Ordubada.
Tarix görmək istəyən
Verməsin vaxtı bada.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
29.07.2019


Bu il Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının, daha doğrusu, milli dəyərlərimizin mayasını təşkil edən xalq mahnılarımızın və milli oyun havalarımızın tədqiq olunmasında, toplanmasında, eyni zamanda nota köçürülməsində böyük xidmətləri olan Ərtoğrol Cavidin 100 yaşı tamam olur. Sovet rejiminin repressiya qurbanlarından birinə çevrilən Hüseyn Caviddən sonra “vətən xaininin oğlu” kimi qara ləkəli bir damğanı çiyinlərində daşımağa məcbur edilən Ərtoğrol Cavid 24 illik qısa, lakin mənalı bir ömür yaşadı.

Ərtoğrol Hüseyn Cavid oğlu Rasizadə 22 oktyabr 1919-cu ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1940-cı ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirib və 1941-42-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında böyük Üzeyir Hacıbəyovun sinfində musiqi təhsilini davam etdirib. Eyni zamanda xalq üçün, el-oba üçün gərəkli olan bir işi – xalq mahnılarını, xalq oyun havalarını nota köçürmək, nağıllarımız, dastanlarımız haqqında tədqiqat xarakterli məqalələr yazmaq, gözəl rəsm əsərləri yaratmaq, ruhuna uyğun şeirlər yazmaq, dünya musiqiçilərinin əsərlərini dilimizə tərcümə edərək böyük əzmlə çalışmaq belə cavan yaşda böyük bacarıq və qüvvə tələb edirdi. Ərtoğrol o qarmaqarışıq illərdə durmadan, yorulmadan çalışırdı. Sanki zamanın onun üçün daraldığını hiss edirdi. Yazıb-yaratdıqları Üzeyir bəy və Bülbül tərəfindən yüksək qiymətləndirilən Ərtoğrol Cavidin qəlbində həyat eşqi, yazıb-yaratmaq eşqi çox güclü idi. Nota köçürdüyü 200-dən çox el havaları, mətnləri, yazıya aldığı çoxsaylı dastan və nağıllar, fortepiano üçün “9 variasiya”,“Sonatina”, prelüdlər, miniatürlər, pyeslər, musiqi lövhələri, skripka və fortepiano üçün “Poema”, “Cəbhədən məktub” simfonik balladası, nəfəsli orkestr üçün marşlar, klassiklərimizin sözlərinə mahnı və romanslar, instrumental və kamera əsərləri, tamamlanmamış “Şeyx Sənan”, “Məhsəti” operaları istedadlı bəstəkar Ərtoğrol Cavidin kiçik yaradıcı ömrünün həm məzmun, həm də forma baxımından böyük dəyərli əsərləridir.

Hələ 2004-2008-ci illərdə bu sətirlərin müəllifi “Ərtoğrol Cavid, yaxud bir ailənin dramı” mənzum faciəsini yazarkən ciddi araşdırmalar aparıb. Ərtoğrolun o zaman ata Caviddən sonra himayədarları olmuş Bülbül və Üzeyir Hacıbəyovun dili ilə onun yaradıcılığını təqdim etdiyi mənzum parçanın oxucular üçün maraqlı olacağını nəzərə alaraq bəzi hissələrini olduğu kimi təqdim edirəm.

Bülbül – (üzünü Üzeyir bəyə tutaraq təəccüblə)
Belə bir kamillik, iyirmi yaşında?
Gör nələr var imiş bunun başında?

Bunlar xalq mahnısı, xalq deyimidi,
Bunu nota salmaq deyildir adi.
Mahnının dilinə toxunmayıbdı,
Bunlar, not üstündə oxunmayıbdı.
“Üç gündə bir, beş gündə bir”,
“Uca dağlar”, “Həyətləri soğanlıq”

Hələ dayan bir anlıq.
Bu gün çətin tapılar,
Belə gənc istedadlar.
“Qaşın-gözün sürməli”,
“Dağlarda çiçək” də var.

Üzeyir bəy

Ərtoğrol yaradar, Cavid nəslidi,
Ərtoğrol- Cavidin elə əslidi.

Çağlayır qəlbində min arzu- kamı,
Sanki, dağ selidir, coşur ilhamı.
O həm rəssamdır, həm də bəstəkar,
Hələ o ürəkdə şairlik də var.
Cabbarla Ələsgər oxuyan zaman,
Nota köçürübdür onları, güman.

Bülbül – (Əlində baxdığı not kağızlarını çevirərək)

Aşıqlardan yazıbdı “Koroğlu ovşarını”,
Sanki, köçürüb bura, təbiət baharını.
Bu da “Güllü qafiyə”, “Paşa köçdü” mahnısı,
Xalqın ruhu duyulur, çox gözəldi hamısı.

Üzeyir bəy – (Əlindəki not kağızını Bülbülə uzadaraq)

Hələ bax, bu mahnıda deyib əsil sözünü,
Tükəzbanla işləyib, o məşhur “Kürd qızını”.
(Tükəzban İsmayılova nəzərdə tutulur)

Bülbül

Necə qabil insan, necə bir cavan,
Nə tərif söyləsək, inan, yeridi.
Belə düşüncəylə, belə ağılla,
Ərtoğrol, Cavidin şah əsəridi.

Bu misralardan da göründüyü kimi, onun həyat amalı xalqa xidmətdən ibarət idi. Ərtoğrol Avropa və rus bəstəkarlarının not şəklində çap olunmuş bir çox mahnılarını və romanslarını da dilimizə tərcümə edib. Ərtoğrol Cavidin qəlbində həyat, yazıb-yaratmaq eşqi ilə yanaşı, sevib-sevilmək eşqi də güclü idi. Lakin qəlbində gəzdirdiyi pünhan sevgisi özü ilə pünhan olaraq əbədiyyət dünyasına köçdü.

Ərtoğrol Cavidin müxtəlif vaxtlarda qələmə aldığı “Göyərçinin naləsi”, “Qalibiyyət nəğməsi”, “Bahar”, “Borjom”, “Sönük həyat”, “Dalğa”, “Ay”, “İspan qadının dilindən layla”, “Sənsən”, “Layla” və başqa şeirləri vardır. Eyni zamanda onun “Uğursuz gecə”, “Məktub”, “Oxu, bülbülüm, oxu”, “Gənc qadının ilk çocuğu ölürkən”, “Vərəmli bir qız” kimi nəsr əsərləri də vardır.

Ərtoğrol Cavid Pedaqoji İnstitututda (indiki ADPU-da) tələbə ikən bir sıra dünya klassiklərinin yaradıcılığı barədə maraqlı referatlar hazırlayıb ki, bunlar onun geniş mütaliəsindən və dərin elmi-ədəbi təfəkküründən soraq verir. O, Musiqi Elmi-Tədqiqat Kabinetində çalışdığı vaxtlarda Azərbaycanın ayrı-ayrı regionlarından toplanmış müxtəlif janrlı folklor nümunələri, eləcə də şifahi xalq ədəbiyyatına dair bəzi tədqiqat əsərləri barədə dəyərli elmi rəylər də yazıb.

1942-ci ildə ordu sıralarına çağrılan, lakin “xalq düşməninin oğlu” kimi cəbhəyə deyil, Gürcüstanda yerləşən fəhlə batalyonuna göndərilən Ərtoğrol Cavid orada vərəm xəstəliyinə tutulur. Ərtoğrol bəy 1943-cü il aprelin 26-da Tiflis xəstəxanasından böyük müğənni Bülbülə məktub yazır:“Hörmətli Bülbül dayı, salamlar. Bir ədib söyləmiş ki, həyat insanlardan da insafsızdır. Doğrudan da belə imiş. Tale məni elə bir dərdə saldı ki, bütün planlarım, arzularım alt-üst oldu. Qarşıdakı əsas məsələ möhkəm yemək, təmiz hava udmaq və dincəlməkdir. Bəlkə, kiçicik ömrümə bir neçə gün əlavə edə bildim. Vəziyyətim çox da yüngül deyil. Aprel ayının 7-dən başlayaraq ta 18-nə qədər sinəmdən qan gəldi. Temperaturum səhərlər 38-dən aşağı enmir, gecə isə 40-a qədər qalxır. Lazımi davacat və yeməyin olmaması işləri daha da ağırlaşdırır. Son dərəcə zəifəm. Yerimdə otura bilmirəm. Doktor yazmağa icazə vermir. Məktubu gizli, uzandığım halda yazıram. Vəziyyətin bu qədər ağırlığına baxmayaraq, gizli bir mənbə mənə daima qüvvət verir. Məni yaşadan bu qüvvə, sarsılmaz iradə və möhkəm inamdır, mən öz məqsədimə – idealıma çatacağam. O, musiqidir. Anam salamat gəlib çatdı. Üzeyir bəyin, sizin və konservatoriyanın mənə yardım etdiklərini söyləyincə gözlərim yaşardı. Demək, mən xatirələrdə yaşayıram. Yardımınıza görə çoxlu-çoxlu təşəkkürlər edirəm. Sağlıq olsun, heç bir yaxşılıq əvəzsiz qalmır. Mənim indiki planım Naxçıvana getməkdir. Orda hər bir şey var. Nənəmlə qonşu kəndlərə gedəcəyəm. Əgər səhhətim imkan versə, kabineti maraqlandıran materiallar toplayacağam. Yanımda xeyli not və yazı kağızı var. Artıq yazacaq bir şey yoxdur. Vaxt edə bilsəniz cavab yazın. Yardımınıza görə yenə də dönə-dönə təşəkkür edirəm. Məndən hamıya – kabinetin əməkdaşlarına, müəllimlərimə, xatırlayanların hamısına salamlar. Əllərinizi sıxıram. Sizin Ərtoğrol Cavid”.

Bir müddət Tiflis şəhərində müalicə olunan Ərtoğrol Cavid Əziz Şərifin köməyi ilə Naxçıvana gətirilir. Ərtoğrol 14 noyabr 1943-cü ildə 24 yaşında vəfat edib və Naxçıvan şəhər qəbiristanlığında dəfn olunub. Hüseyn Cavidin nəşinin uzaq Sibirdən, həyat yoldaşı Müşkünaz xanımın nəşinin Bakıdan və oğlu Ərtoğrol bəyin nəşinin Naxçıvan şəhər qəbiristanlığından gətirilib memarlıq üslubuna görə Naxçıvan şəhərinin ən gözəl tikililərindən olan məqbərədə bir yerdə dəfn olunması ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin Cavid Əfəndi və onun ailəsinə verdiyi dəyərin parlaq ifadəsi idi.

Bu gün Naxçıvan Şəhər Uşaq Musiqi və İncəsənət Məktəbinə Ərtoğrol Cavidin adının verilməsi, “Ərtoğrol Cavidin 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2019-cu il 18 aprel tarixli Sərəncamı muxtar respublika mədəniyyətinə, incəsənətinə göstərilən dövlət qayğısının təcəssümüdür.

Sonda qeyd edək ki, bir ailənin acı taleyinin həyat dramında aylar və rəqəmlər ardıcıllığı da insanı heyrətə gətirir. Hüseyn Cavidin ailə üzvlərinin doğum tarixinə nəzər salaq: Hüseyn Cavid 24 oktyabr 1882-ci il, Ərtoğrol Cavid 22 oktyabr 1919-cu il, Turan xanım 2 oktyabr 1923-cü il. Yaxud Hüseyn Cavidin Bakıda yaşadığı evin nömrəsi: 59, sürgündə vəfat etdiyi yaş: 59 , sürgündəki ölüm aktının nömrəsi: 59, Sibirdəki qəbrinin nömrəsi:59. 1937-ci ildə ayrılan ailə üzvləri də əbədiyyətə qovuşduqdan 59 il sonra Naxçıvanda görüşdülər. Hüseyn Cavidin və ailə üzvlərinin həyatında 3 və 13 rəqəmlərinin də sanki sirli şəkildə təkrarı vardır.

Həyata gəlişləri xəzanlı payız gününə təsadüf edən ata və övladların mənalı ömürləri də xəzana döndü. Payız küləyinin budaqdan qoparıb müxtəlif yerlərə səpələdiyi saralmış yarpaq kimi..

Bu payız Ərtoğrol Cavidin 100 yaşı tamam olur. Yaşadığı qısa – 24 il ərzində yaratdığı əsərlərə, gördüyü işlərə nəzər saldıqda fikirləşirsən ki, az bir müddət ərzində bu qədər əsərlər yaradan insan tam bir ömür yaşasaydı, ömür vəfa etsəydi görün musiqi xəzinəmiz dəyərli əsərlərlə nə qədər zənginləşərdi?

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
28.07.2019


“Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan tarixində görkəmli yer tutmuş dahi bir insan, yazıçı, publisist, filosof, mütəfəkkir, xalqımızın mədəniyyətini çox zənginləşdirmiş bir şəxsiyyətdir”, – deyən ulu öndər Heydər Əliyev Cəlil Məmmədquluzadənin yaratdığı əsərləri Azərbaycan xalqının milli sərvəti, mənəviyyat mənbəyi hesab edirdi. Cəlil Məmmədquluzadənin redaktorluq etdiyi “Molla Nəsrəddin” jurnalı da xalqla, xalqın həyatı ilə, onun arzuları ilə sıx bağlı idi. Çünki Mirzə Cəlil həyatı boyu xalqımızın xoşbəxtliyi uğrunda mübarizə aparıb. Onun felyetonları, hekayə və şeirləri ayrı-ayrı şəxslərin tale və gələcəyindən deyil, bütöv bir xalqın taleyindən, gələcəyindən bəhs edir. “Cəlil Məmmədquluzadə öz yaradıcılığı, əsərləri, publisistikası, böyük mətbuatçılıq fəaliyyəti ilə Azərbaycan xalqının milli oyanışında, milli dirçəlişində əvəzsiz rol oynamışdır, – deyən ulu öndər Heydər Əliyev Mirzə Cəlilin öz xalqı qarşısındakı xidmətlərini yüksək qiymətləndirirdi.

Cəlil Məmmədquluzadə redaktoru olduğu “Molla Nəsrəddin” jurnalı ilə Azərbaycan ədəbiyyatı və mətbuatında, o cümlədən pedaqoji fikir tariximizdə, həqiqətən, yeni bir dövr açdı. “Molla Nəsrəddin” jurnalı nəşrə başladığı ilk günlərdən həm böyüyən yeni nəslin, gənclərin, həm də yaşlıların təlim-tərbiyəsi məsələləri ilə ciddi məşğul oldu. Jurnalın elə bir nömrəsini tapmaq olmaz ki, orada məktəb, maarif, təlim-tərbiyə məsələlərinə toxunulmamış olsun. Jurnalın bu problem ətrafında apardığı mübarizəsinin əsas məqsədi gənclərin təlim-tərbiyə işini yaxşılaşdırmaq, köhnə molla məktəblərini yeni üsullu məktəblərlə əvəz etmək, təlim üsullarını, onun məzmununu dəyişdirmək, əhalinin savadlanmasına kömək etmək, bədən cəzasını məktəblərdə qadağan etmək və başqa məsələlər idi. Jurnalda belə bir fikir tez-tez vurğulanırdı ki, müasir məktəb olmasa, müasir gənclik də olmaz. Xalqın mədəniyyətinin inkişafını, milli şüurunun oyanmasını, müasir tədris ocaqlarının yaradılmasını və burada dərs deyən əsl xalq müəllimlərinin hazırlanmasını Cəlil Məmmədquluzadə və ya “Molla Nəsrəddin” jurnalı təkidlə tələb edirdi. Cəlil Məmmədquluzadənin bu ideya, bu amal uğrunda apardığı mübarizəsini ümummilli lider belə dəyərləndirirdi: “Əsrimizin əvvəlində fəaliyyətə başlayan Cəlil Məmmədquluzadə bu gün, əsrimizin sonunda bizim üçün mənəviyyat mənbəyidir, mənəvi dayaqdır. O, bizə ilham verir, bizə güc verir, sürətlə irəli getməkdə, xalqımızı bugünkü vəziyyətdən çıxartmaqda bizə kömək edir”.

Cəlil Məmmədquluzadə “Molla Nəsrəddin” jurnalında o dövrdə baş verən mürəkkəb hadisələrin yalnız passiv təsvirini və şəkillərini verməyib. Həmçinin onları təhlil-tədqiq edib, tənqid süzgəcindən keçirib, onları bəzən birbaşa, bəzən kinayəli, bəzən başqasının dili ilə, dolayı yolla söyləyib və onun çarəsini axtarıb. Böyük ədib həyatın ictimai inkişafına mane olan bütün səbəbləri daim satira atəşinə tutub və onlara qarşı barışmaz mövqe tutub. İrəli sürülən məsələlərin forması deyil, həm də onların məzmunu böyük demokratı hər zaman maraqlandırırdı.

Cəlil Məmmədquluzadə həmişə tənqid etdiyi hədəfindən yüksəkdə dururdu. Bu yüksəklik hər şeydən əvvəl ideya yüksəkliyi idi. Mirzə Cəlili yalnız savadlılar deyil, avam camaat da, siyasətdən xəbərsiz olan cahillər də ürəkdən alqışlayırdılar. Jurnalı oxuyanlar biixtiyar olaraq əvvəl gülür, sanki orada özünü görür, sonra isə birdən dayanır, öz-özünə fikirləşir və düşünürdü. Bu mənada, jurnal obyektiv bir təsvirçi deyildi. O, həyatda gördüyü bütün mənfi qüvvələri öz satirası ilə qamçılayır və onlara öldürücü zərbələr vururdu.

Böyük ədib həm də gözəl psixoloq idi. Cəlil Məmmədquluzadənin uşaq psixologiyasını yaxşı bilməsi isə onun 10 illik müəllimlik təcrübəsindən irəli gəlirdi. O, təlimdə əyaniliyi vacib məsələ sayırdı. Çünki əyani vəsaitlə keçirilən dərsi uşaq bütün hiss üzvləri ilə qavrayır və dərk edir. Mirzə Cəlil xalqı başa salırdı ki, yeni üsullu məktəblərdə təlim ardıcıl, sistemli, yaxından-uzağa və möhkəm proqram əsasında keçirilir. “Molla Nəsrəddin” jurnalı yeni məktəblə köhnə məktəbləri qarşılaşdırır, onların əsaslı fərqini, dünyəvi elmlərin digər elmlərdən üstün olmasını, Günəşin Yer ətrafında deyil, Yerin Günəş ətrafında fırlanmasını, tədris edilən fənlərin dinə deyil, elmə əsaslanmasını, molla ilə pedaqoji təhsil görmüş müəllimlərin fərqini aydınlaşdırırdı.

Ulu öndər Heydər Əliyevi valeh edən əsərlərdən biri də Mirzə Cəlilin “Ölülər” əsəri idi. Ümummilli lider Heydər Əliyev hətta dünya ədəbiyyatında da Cəlil Məmmədquluzadənin bu əsərinə bənzər, ona bərabər bir əsərin olmadığını əminliklə bildirirdi: “Ölülər” əsəri haqqında mən tam cəsarətlə deyə bilərəm ki, dünya ədəbiyyatında buna bərabər, buna bənzər ikinci əsər tapmaq mümkün deyildir. Bu əsər Cəlil Məmmədquluzadənin həm nə qədər böyük filosof, psixoloq olduğunu göstərir, həm də onun yalnız özünəməxsus yaradıcılığını və özünəməxsus istedadını əks etdirir. Cəlil Məmmədquluzadə dahi insandır... Hesab edirəm ki, bəşər tarixində “Ölülər” kimi bir mövzuda əsər yaranmayıbdır... Bu cür psixoloji bir mövzu, bunun kəşf edilməsi, doğrudan da, Cəlil Məmmədquluzadənin nə qədər dahi adam olduğunu göstərir”.

Ümummilli liderin qeyd etdiyi kimi, Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığında milli və bəşəri ideyalar daha çox üstünlük təşkil edir. Böyük demokrat “Şeir nəşəsi” felyetonunda yazır: “Dünyadan xəbəri olmaya-olmaya beş sütun hədərən-pədərən yazmaq, yalan-palana camaatı müştəbeh etmək heç də yazıçılıq demək deyil. Şeir nəşəsi ilə məst olan şairlərin dövrü mətbuat səhifələrində eşqdən, məhəbbətdən, vüsaldan, kaman qaşlardan, lalədən, bülbüldən, güldən, pəridən, ulduz gözlərdən və habelə şairanə nazik mətləblərdən bəhs etməkdə davam etmələri ilə millətə layiqincə xidmət göstərmək mümkün deyil.”

Böyük demokrat millətə xidmətin yolunu belə açıqlayırdı: “Özümüzü quru tərif və yalançı alqışlarla yox, məhz acı həqiqəti meydana qoymaqla maarif evini abad edə bilərik. Qeyri bir yol yoxdur”.

Ulu öndər Heydər Əliyev Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığında olan bu kimi milli xüsusiyyətləri, ümumbəşəri dəyərləri və milli ideologiyanı belə səciyyələndirirdi: “Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığındakı Azərbaycanın bütün milli xüsusiyyətlərini, eyni zamanda ümumbəşəri dəyərlərini əks etdirən fikirlər bizim milli ideologiyanın əsasıdır və həmin ideologiyanın yaranması üçün böyük bir vasitədir, böyük bir sərvətdir”.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin layiqli davamçısı, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin “Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında” 2019-cu il 17 yanvar tarixli Sərəncamına əsasən görkəmli yazıçı və ictimai xadim Cəlil Məmmədquluzadənin yubileyi geniş qeyd olunur. Bu Sərəncam böyük demokrat Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığına olan sevgi və məhəbbətin, əsası ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən qoyulan diqqət və qayğının bu gün də davam etdiyini göstərir. Bütün bunlar həm də onu göstərir ki, Azərbaycan var olduqca ulu öndər Heydər Əliyev irsi ilə bərabər Cəlil Məmmədquluzadə irsi də yaşayacaq və var olacaqdır.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
28.07.2019


Hələ qədim dövrlərdən Azərbaycanda elə nəsillər, elə qəbilələr olub ki, onlar öz döyüşkənliyi ilə təkcə Qafqazda yox, hətta Avropada da tanınıblar. Tarixi sənədlər göstərir ki, onların arasında yüksək rütbəli hərbçilər – generallar da olub. Belə şəxsiyyətlərdən biri də Naxçıvan xanları sülaləsindən olan, Azərbaycanın və Rusiyanın hərb tarixində mühüm rol oynamış general Hüseyn xan Naxçıvanskidir. O, milli hərb tariximizə 6 general bəxş edən Kəngərli nəslindəndir.

Hüseyn xan hamıdan fərqli olaraq nəinki öz şöhrətli nəslinin ənənələrini zənginləşdirmiş, həm də igidliyi ilə sonrakı nəsillər üçün unudulmayacaq yüksək qəhrəmanlıq nümunəsi qoyub getmişdir. Naxçıvanda doğulan, ilk təhsilini burada alan Hüseyn xan faciəli bir tale yaşamış, ömrünün qalan hissəsini isə qürbətdə – Rusiya hərb elminə həsr etmiş çox mahir bir hərbçi olmuşdur.

Atası general II Kalbalı xan oğlunu hərbçi kimi görmək istədiyindən Hüseyn xanı imperatorun himayəsində olan və Rusiyanın ən mötəbər, zadəgan oğullarının təhsil aldığı Peterburqdakı Paj korpusunda oxumağa göndərmiş, həmin məktəbi əla qiymətlərlə bitirdikdən sonra rus ordusunda hərbi xidmətə başlamışdır. Süvari alayındakı 20 illik xidməti zamanı Hüseyn xan kornetdən ən böyük hərbi rütbəyə, əlahəzrətin general-adyutantı rütbəsinədək yüksəlmişdir. Rus-yapon savaşında qafqazlılardan təşkil olunmuş 2-ci Dağıstan süvari alayına, müharibədən sonra isə rus ordusunun qocaman və şöhrətli alaylarına – Nijeqorodsk draqun və leyb-qvardiya süvari alaylarına rəhbərlik etmişdir. I Dünya müharibəsi ərəfəsində Hüseyn xan 2-ci süvari diviziyasının komandiri təyin edilmiş, ona general-leytenant rütbəsi verilmişdir. Qafqaz müsəlmanlarından təşkil edilmiş “Vəhşi diviziya” kimi tanınan diviziya və polyaklardan təşkil olunmuş süvari diviziya ona tabe olmuşdur.

Hüseyn xan Naxçıvanskinin döyüşlərdə göstərdiyi şücaətə görə aldığı orden və medalların sayı-hesabı yox idi. O, çar Rusiyasının 20 mükafatı və 9 xarici ordenlə təltif olunmuşdur. Hüseyn xan Naxçıvanski Rusiya ordusunun sayca az olan o generallarından idi ki, 1917-ci il inqilabını tanımadı və son günə qədər taxt-taca sadiq qaldı. O, 1919-cu ildə Petroqradda bolşeviklər tərəfindən həbs olunmuş və güman edilir ki, güllələnmişdir. Dəfn yeri məlum deyil. Tarix bu əfsanəvi sərkərdəni unutmadı. Rus və Azərbaycan xalqlarının xatirə yaddaşında bu günədək əsl qeyrət, hünər və sədaqət rəmzi kimi qalan Hüseyn xan Naxçıvanskinin şərəfli adı daim yaddaşlarda yaşayır.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun 2010-cu il 23 oktyabr tarixli Sərəncamı ilə yaradılan “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-­Memarlıq Muzeyində daimi ekspozisiyası formalaşdırılarkən bu görkəmli hərbi sərkərdənin də xatirəsini yaşatmaq məqsədilə onun həyatı və hərbi fəaliyyətinə həsr olunmuş guşə yaradılmışdır. Bu gün muzeydə Hüseyn xan Naxçıvanskiyə aid maraqlı fotolar, arxiv materialları və sənədli məlumatlar nümayiş olunur.

Hüseyn xan Naxçıvanskinin hərbi fəaliyyəti ilə bağlı fotolar – “Süvari alayının leyb-qvardiyasının zabitləri və alayın komandiri Hüseyn xan Naxçıvanski”, “Dağıstan süvari alayının leyb-qvardiyasının zabitləri və alayın komandiri Hüseyn xan Naxçıvanski doğma polku ilə tanış olarkən”, “Süvari alayının zabitləri parad formasında, I cərgədə Hüseyn xan Naxçıvanski”, “Hüseyn xan Naxçıvanskinin rəhbərliyi altında hücumlara həsr olunmuş Ümumdünya Poçt İttifaqı marka”sının fotosurəti, rəssam Rəfael Qədimovun yağlı boya ilə çəkdiyi Hüseyn xan Naxçıvanskinin portreti və digər qiymətli, nadir eksponatlar ekspozisiyada öz yerini tapmışdır.

Görkəmli sərkərdənin ailə üzvlərinə aid materiallar da muzeydə nümayiş olunur. Bu materiallardan Hüseyn xanın atası II Kalbalı xan Naxçıvanskinin, bacısı Zərrintac xanımın, oğlu Nikolay Naxçıvanskinin fotoları, eyni zamanda müəllifi Müsəllim Həsənov olan 117 səhifədən ibarət “Qərib məzarlar” adlı kitab-albomu da qeyd etmək olar. Kitab-albomda Hüseyn xanın qızı Tatyana Hüseynova Martinovanın qəbrinin təmirdən sonrakı fotosu və onun haqqında qısa məlumat verilmişdir. Onun qəbri Azərbaycanın Fransadakı səfirliyi tərəfindən təmir edilib. Görkəmli rus qafqazşünası, professor Rudolf İvanovun Naxçıvanski generalları sülaləsinin nümayəndəsi Hüseyn xan Naxçıvanskiyə həsr etdiyi “Əlahəzrətin general-adyutantı” kitabı da guşədə yer alıb. Əsərdə Hüseyn xan Naxçıvanskinin 34 illik hərbi fəaliyyəti ilə sıravi hərbçidən general-adyutant səviyyəsinə yüksəlməsinin səbəbləri ətraflı şəkildə açıqlanmışdır.

“Əlahəzrətin general-adyutantı” kitabı Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun tövsiyəsi ilə Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək nəşr olunmuşdur. Ekspozisiyada həmin kitabdan bir çox çıxarışlar da öz əksini tapmışdır. Bu çıxarışlarda Hüseyn xanın çar Rusiyasının ordusunda xidmətinin 15 illiyinin tamam olması münasibətilə 3-cü dərəcəli “Müqəddəs Anna” ordeni ilə mükafatlandırılması və İran şahının təqdimatı ilə ulduz və almazlarla bəzədilmiş İranın 2-ci dərəcəli “Şir və Günəş” ordenini qəbul etmək və yaxasında daşımaq ixtiyarının verilməsi ilə bağlı yazılar qeyd olunmuşdur.

Rusiya imperiyasında böyük nüfuz sahibi olmuş görkəmli azərbaycanlı sərkərdə Hüseyn xan Naxçıvanskinin 34 illik hərbi fəaliyyəti haqqında çəkilmiş “Qayıdış” sənədli filminin videoyazısı da muzeydə nümayiş olunan eksponatlar sırasındadır. Film Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə lentə alınmışdır. Çəkilişləri Naxçıvanda, Bakıda, Sankt-Peterburqda aparılan film Azərbaycan və rus xalqları arasındakı mədəni və tarixi bağların keçmişi, bu günü baxımından çox əhəmiyyətlidir.

Xatirəsi bu gün də Rusiyada və Azərbaycanda əziz tutulan Hüseyn xan Naxçıvanski ona görə dəyərli və qiymətlidir ki, o, böyük sərkərdə olmaqla yanaşı, eyni zamanda Vətəninə bağlı cəsur insan və sədaqətli əsgər idi. Belə insanlar isə xatirələrdə yaşamalı, adları daim xatırlanmalıdır: dünənimiz, bu günümüz və gələcəyimiz üçün.

Hüseyn xan Naxçıvanski irsinin yaşadılmasında, gələcək nəsillərə çatdırılmasında, gənclərdə hərbi-vətənpərvərlik tərbiyəsinin formalaşmasında “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq Muzeyi də öz fəaliyyətini uğurla davam etdirir. Tariximiz böyük bir məhəbbətlə qorunur, bu tarixin şanlı səhifələrinə şərəflə, ləyaqətlə, şücaətlə düşən görkəmli şəxsiyyətlərimizin adı daim yaşadılır. Belə ki, muzeydə Naxçıvan xanlığı ilə bağlı və Kəngərli nəslinin nümayəndələrinə həsr olunmuş tədbirlər təşkil edilir, sərgilər hazırlanır, açıq dərslər keçilir. Müxtəlif dövlət təşkilatları, ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinin kollektivləri muzeyi ziyarət edir və Hüseyn xan Naxçıvanski ilə yanaşı, Kəngərli nəslinin yetişdirdiyi digər generallara həsr edilmiş guşələrlə tanış olurlar.

“Şərq qapısı” qəzeti
27.07.2019


Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan qədim abidələr diyarıdır. Xalqımızın zəngin keçmişini, mədəniyyətini, adət-ənənələrini özündə yaşadan həmin abidələrdən biri də Azərbaycan tarixinə adlı-sanlı generallar, hərbçilər, dövlət xadimləri vermiş Kəngərli nəslinin, Naxçıvan xanlarının iqamətgahı olmuş Xan sarayıdır. Xan sarayı müxtəlif dövrlərdə baxımsız vəziyyətə düşsə də, qorunub saxlanılıb.

Bu qədim mədəniyyət incisi Azərbaycanın milli dövlətçilik tarixində Naxçıvan xanlığının tutduğu xüsusi mövqeyi nəzərə alınaraq Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2010-cu il 23 oktyabr tarixli Sərəncamı ilə “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq Muzeyi kimi fəaliy­yətə başlayıb. Ali Məclis Sədrinin digər – 2015-ci il 2 fevral tarixli Sərəncamına əsasən artıq “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq, Möminə Xatın və Açıq Səma Altında Muzey Kompleksi kimi fəaliyyətini davam etdirir. Ali Məclisin Sədri muzeyin açılışı zamanı ulu ­öndərimizin bu kəlamını xatırladıb: “Azərbaycan xanlıqlara bölünən dövrdə Naxçıvan xanlığı yaranıbdır. Naxçıvan xanlığı da Atabəylər dövlətçiliyinin davamı kimi özünü göstəribdir. Naxçıvan xanlığı, Azərbaycanın başqa bölgələrinin xanlıqları Azərbaycan dövlətçiliyini təmsil ediblər, Azərbaycanı qoruyub yaşadıblar”. Bu, ümummilli liderimiz tərəfindən Naxçıvan xanlığının fəaliyyətinə verilən qiymət idi.

Naxçıvan xanlığının əsası 1747-ci ildə Heydərqulu xan tərəfindən qoyulub. 1828-ci il fevral ayının 10-da imzalanmış Türkmənçay sülh müqaviləsinə əsasən fəaliyyəti dayandırılıb. Naxçıvan xanlığı Azərbaycan dövlətçiliyinə böyük töhfələr verib. Məhz möhtəşəm Xan sarayının 1780-ci ildə Kalbalı xan Kəngərli tərəfindən inşa etdirilməsi də onun xidmətlərinin bir göstəricisidir. Şərq memarlığı üslubunda inşa edilmiş abidə XVIII əsrin ortalarından XX əsrin əvvəllərinədək Naxçıvan xanlarının yaşayış evi olmaqla yanaşı, həm də dövlətin siyasi iqamətgahı funksiyasını yerinə yetirib. Naxçıvan xanlığı ləğv edildikdən sonra bir sıra məqsədlər üçün istifadə olunan bu sarayda Kəngərli süvarilərinin komandanlığı yerləşdirilib, 1918-1920-ci illərdə Naxçıvan Milli Müdafiə Şurasının qərargahı buraya köçürülüb. Saray 1998-ci ilin aprelindən 2010-cu ilədək Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Xalça Muzeyi kimi fəaliyyət göstərib.
Muzeyin ekspozisiyası 9 zaldan ibarətdir. Yarandığı dövrdə 150 eksponatla fəaliyyətə başlasa da, hazırda eksponatların sayı 3 minə yaxındır. Həmin eksponatların 334-ü ekspozisiya zallarında nümayiş və təbliğ edilir, digər hissəsi isə fond otaqlarında qorunub mühafizə olunur. Eksponatlar içərisində arxiv sənədləri, Naxçıvan xanlarının şəcərəsi, xəritəsi, xanlığın tarixi və atributları ilə bağlı nəşr olunan kitablar, Kəngərli sülaləsindən olan generalların, ictimai xadimlərin fotoları ilə yanaşı, tanınmış qadın nümayəndələrindən Heyran xanım, Xurşid Qacar, Qönçəbəyim, Xanbikə xanım, Zərrintac bəyim haqqında foto və yazılı məlumatlar vardır. Naxçıvan xanlığının o dövrdə əlaqədə olduğu dövlətlər, o cümlədən Rusiya ilə iş aparılıb, onların arxivlərindən əldə edilməsi mümkün olan sənədlər də muxtar respublikaya gətirilərək muzeydə yerləşdirilib.

“Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq Muzeyinin yeni eksponatlarla zənginləşdirilməsi daim diqqət mərkəzindədir. “Muzeylər Azərbaycan xalqının tarixini, böyük şəxsiyyətlərimizin həyatlarını, yaradıcılığını, fəaliyyətlərini özündə əks etdirir. Xalqın tarixi həm kitablarda yazılmaqla, həm də muzeylərdə qorunmaqla gələcək nəsillərə çatdırılır. Muzeylər bizim keçmişimizi özündə yaşadan, gələcəyə daşıyan yerlərdir”, – deyən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov maddi-mənəvi sərvətlər xəzinəsi olan muzeylərə marağın artmasına, tariximizin, mədəni irsimizin və dövlətçilik ənənələrimizin hərtərəfli öyrənilməsinə böyük önəm verir. Ali Məclis Sədrinin muzeyin fəaliyyətinin gücləndirilməsi məqsədilə ekspozisiya zallarında nümayiş və təbliğ olunması üçün hədiyyə etdiyi saysız-hesabsız qiymətli eksponatlar vardır. Bu eksponatlar içərisində rəssam Tağı Tağıyevin 2016-cı ildə kətan üzərində yağlı boya ilə işlədiyi “Naxçıvan”, rəssam Şamil Qazıyevin “Naxçıvan mənzərəsi” də yer alır. Hədiyyə edilən daha bir maraqlı eksponat isə “Süvarilər” təsviri sənət əsəridir. Əsərdə Kəngərli süvarilərini xatır­ladan, qızılı rəngli həsir saplardan səkkiz at ilxısı, atlardan birinin üstündə isə başı dolama çalmalı insan təsvir edilib.

Ali Məclis Sədrinin son dövrlər kompleksə hədiyyə etdiyi tarixi əhəmiyyətli eksponatlardan – XX əsrə aid nəbati təsvirlərlə bəzədilmiş, əjdaha başını xatırladan fiqurlu qulpu olan mis qəhvədan, gül təsvirləri ilə əhatələnmiş, üçayaqlı, şəbəkəli kürsülük, müxtəlif rənglərdən ibarət nəbati naxışlarla işlənmiş farfor nimçə tövsiyə olunan zalda müvafiq guşəyə yerləşdirilib. Muzeyi ziyarət edən tamaşaçıların diqqətini cəlb edən, onların marağına səbəb olan eksponatlar sırasında XVIII-XX əsrlərin əvvəllərində torpaqlarımızın qorunması və müdafiəsində istifadə edilən silahlar – ber­denka, beşaçılan, dayandoldurum, mauzer tapança və sair hərbi sursat növləri ekspozisiya zallarında nümayiş etdirilir. Bu mədəniyyət müəssisəsinin zənginləşdirilməsində muzey əməkdaşları və muxtar respublika sakinləri də yaxından iştirak edirlər. Eksponatlar könüllü olaraq təqdim edilir və bu məqsədlə muzeylərdə təqdimat mərasimləri keçirilir. Həmin təqdimat mərasimlərindən biri də son dövrlər kompleksdə Kəngərlilər nəslinin tanınmış nümayəndələrindən biri olan Əkbər xan Əmənulla xan oğlu Naxçıvanski ilə bağlı keçirilən tədbir olub. Əkbər xanın Rusiyada yaşayan yaxın qohumları – Fərhad, Fərman və Yasna Nağdəliyevlər o dövrün tarixinin araşdırılmasına öz töhfələrini vermək üçün Naxçıvana gələrək saxladıqları dəyərli tarixi arxiv materiallarını, öz ailələrinə mənsub qədim əşyaları Xan sarayına təqdim ediblər. Bu materiallar arasında Kəngərli nəslinin görkəmli nümayəndələrinə aid 36 foto, 40 müxtəlif arxiv sənədinin surətləri, Əkbər xan Naxçıvanski tərəfindən şəxsən istifadə edilmiş gümüş şirniyyat qabı, stəkanaltı, yemək qaşıqları vardır.

Muzey fondunun zənginləşdirilməsi məqsədilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsindən akademik İsmayıl Hacıyev, tarix elmləri doktoru Fəxrəddin Səfərli, tarixçi-alim Musa Quliyev və başqa alimlərlə daim əlaqə saxlanılır.

Eyni zamanda Naxçıvan Dövlət Arxiv İdarəsi tərəfindən kompleksə təhvil verilən muzey əhəmiyyətli mənbələrdən Kəngərli nəslinin vəkil (sultan) qolunun nümayəndələrindən Kərim sultan və Mənsur ağa Kəngərlilərə, İsmayıl ağa Naxçıvanskiyə, Bəhram xan Naxçıvanskiyə, Kiçikbəyim İbrahim xan qızı Kəlbəlixanovaya, Əliqulu xan Kəlbəlixanov və həyat yoldaşı Zeynəb Məmmədhəsən qızının qardaşı Hüseyn xana aid arxiv materialları qiymətli mənbələrdir və həmin eksponatlar müvafiq guşələrdə yerləşdirilərək təbliğ edilir.

Bir sıra tədbirlərə ev sahibliyi etmiş, tarix və mədəniyyətimizin təbliğ olunduğu bu məkan yalnız Azərbaycanın bölgələrindən olan qonaqların deyil, həmçinin müxtəlif səfirliklərin, beynəlxalq təşkilatların, xarici ölkələrdən gələn turistlərin də diqqətini cəlb edir.

YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Komitəsi tərəfindən Azərbaycanın “Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi”nin YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi buna inanmağa əsas verir ki, Naxçıvanın “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq, Möminə Xatın və Açıq Səma Altında Muzey Kompleksi kimi qədim maddi-mədəni irsi sayılan tarixi abidələri də yaxın gələcəkdə bu siyahıya salınacaqdır.

“Şərq qapısı” qəzeti
18.07.2019


Türkiyə klassik musiqisinin inkişafında xüsusi yeri olan sənətkarlardan biri də Murad ağadır. Bir çox mənbədə göstərilir ki, o, 1610-cu ildə anadan olub, əslən naxçıvanlıdır. Sultan IV Muradın Rəvan səfərindən sonra İstanbula gətirdiyi on iki sənətkar arasında yer alan Murad ağa sazəndə qrupunun iki xanəndəsindən biri olub. Əsəd Əfəndi bu barədə yazır: “On iki şəxs Bağdaddan İstanbula gələndə çox gənc idilər”.

“İslam Ensiklopediyası”nda bu barədə məlumat verilir. Övliya Çələbi onun carta (çartar), Hüseyn Behcətin şestak, Əsəd Əfəndinin şeştar çaldığından bəhs edir. Onun şeştar ustası olması musiqişünaslar arasında Şeştari Murad ağa kimi tanınmasına gətirib çıxarıb.

Qeyd edək ki, şeştar (şeştay) türklər və digər müsəlman xalqları tərəfindən istifadə edilən və yerini tambura vermiş olan simli çalğı alətidir. Mənbələrdə qeyd olunur ki, təbrizli Əli xanın icad etdiyi bu musiqi aləti çartara bənzəyir. Lakin adından da bilindiyi kimi, onun altı simi var. Şeştardan bu gün İran, Azərbaycan və Qafqazda da istifadə olunur. İbn Qəbinin tərifinə əsasən onun müxtəlifölçülü uda bənzəyən üç növünün olması ilə bağlı məlumat var.

Bu barədə mənbələrdə qeyd olunur ki, şeştar unudulmuş simli, mizrablı musiqi alətidir, “Dastani Əhməd Hərami”də, Əbdülqadir Marağayinin əsərlərində, Həbibinin şeirlərində bu musiqi alətinin adına rast gəlirik. Belə bir fakt diqqəti cəlb edir: Həbibinin şeirlərinin birində udun adı digər simli alətlər – şeştar, çəng və bərbətlə yanaşı çəkilir.

Ə.Marağayi 3 cür şeştay haqda məlumat verir. I-II növ şeştaylar qolunun ölçüsünə görə fərqləniblər. III növ şeştayın isə gövdəsi üzərində 15 cüt sim olub və əsasən Anadoluda istifadə edilib. Şeştayların bütün növlərinin udabənzər çanağı, 6 simi olub. Bu simlər cüt köklənərdi. Alətin kəlləsində 6 aşıx yerləşdirilər, çanağın üzərinə ağacdan nazik üzlük vurulardı. Fikrimizcə, III növ şeştay daha maraqlı alət olub, 15 cüt aşıx isə sitar alətində olduğu kimi, qolda yerləşdirilib, yəni qol boyu aşıxlar düzülüb.

Şeştar sözündə şeş-altı, tar isə bir neçə hissə, ümumilikdə, altıhissəli alət mənasını verir.

Türkiyənin musiqi tarixinə dair yazılmış bir sıra mənbələrdə də Murad ağa Şeştari ilə bağlı çox maraqlı faktlar yer alıb. Murad ağanın şöhrətinin ən parlaq dövrü IV Murad ilə (1623-1640) IV Məmməd (1648-1687) dövrləri arasında olub. İstanbula gəldikdən sonra Beşiktaş tərəfdə yaşayıb, burada da vəfat edib.

Hüseyn Behcətin ona yazdığı şeirdən aydın olur ki, Murad ağa İstanbulda 36 il yaşayıb. Behcətin “Tarix” mənzuməsində Murad ağanın şairliyindən də bəhs edilib, o, məlahətli səsə malik olub.

Murad ağa Şeştari bəstələdiyi əsərlərlə dövrün tanınmış musiqişünasları arasında yer almağı bacarıb. Mənbələrdə qeyd olunur ki, o, musiqiyə aid ilk dərsləri elə doğulduğu torpaqda, Naxçıvanda alıb. Sonralar musiqi təhsilini İstanbulda davam etdirib, öyrəndikləri ilə ustad səviyyəsinə çatıb.

Bəzi akademik məqalələrdə bəstəkarın “Busəlik müxəmməs karçəsi” adlanan əsəri haqqında məlumatlar yer alıb. Bir çox mənbələrdə əsərin sözlərinin Sultan Hüseyin Bayqara, Kəmaləddin Murad Haciyi Kirmani və sair müəlliflərə aid olduğu barədə faktlara rast gəlinsə də, bunun dəqiqliklə kimə məxsus olması hələlik elmi təsdiqini tapmayıb.

Murad ağanın tərcümeyi-halından qısaca bəhs edən Əsəd Əfəndinin yazdığına görə Murad Şeştari 30-a yaxın əsər bəstələyib. Bu əsərlər isə, təbii ki, özündən sonra gələn musiqi sənətində öz sözünü deməklə yanaşı, müəyyən istiqamətdə onlara təsir də edib. Maraqlı isə odur ki, hələ Osmanlı dövründə yaranan və geniş təbliğ edilən bu musiqilərin müəllifi naxçıvanlıdır.

Belə sənətkarlarımız isə, yəqin ki, yetəri sayda çoxdur. Onları araşdırıb ortaya çıxarmaq və tanıtmaq hər bir elm adamının müqəddəs borcu olmaqla yanaşı, həm də qürurvericidir. Bu tarixi simalar tədqiq və təbliğ olunduqca Naxçıvanımızla daha da fəxr edirik.

“Şərq qapısı” qəzeti
18.07.2019


– Ey Şərqin müdrik ağsaqqallarından olan Molla Nəsrəddin! Sən bir əsr bundan əvvəl bizi – Azərbaycan xalqını, müsəlman qardaşlarını deyib gəlmişdin. Böyük demokrat yazıçı və görkəmli ictimai xadim Cəlil Məmmədquluzadənin ideyalarından, xalqını, millətini necə görmək istəyindən, dövrün ən müasir inqilabi məsələlərindən danışmağa, din pərdəsi altında min bir oyundan çıxıb milləti cəhalətə sürükləyən “ruhanilərin” iç üzünü açmağa gəlmişdin. Sən ana dilimizin qayğıkeşi oldun. Ömrünün sonunadək doğma dil uğrunda mübarizə apardın. Millət sevdasından “Dəli” olub, “bəlkə millətimə bu cür təsir edə bilərəm”, – dedin. Bunun yetərli olmadığını görəndə düşüncələrindəkini “Lağlağı”lıqla anlatmağa çalışdın. “Yox, bundan da fayda olmadı, bunlarla yenə də milləti oyada bilmədim”, – deyə fikirləşərkən “Molla Nəsrəddin” oldun. Vətənini el-el, oba-oba səyahətə çıxıb hər təbəqə ilə “öz dili” ilə danışmağa başladın, bəlkə oyanalar, bəlkə dəyişələr, – deyə. Molla Nəsrəddin, ağsaqqal sözü dinlənilən olar, – deyib səni yuxuya getmiş bir xeyli müsəlmanı oyatmaqda ona kömək etməyə çağırmışdı böyük Cəlil Məmmədquluzadə. Mən də Milli Mətbuat Günü ərəfəsində səni deyib gəlmişəm, necə gəldin, səni necə qarşıladılar, necə yola saldılar, bundan söhbət aç, biz də maraqla dinləyək...

– Cəlil Məmmədquluzadə “bu gün” idi. Milləti isə “dünən”də qalmışdı. Böyük canyanğısı ilə onları səsləyirdi: dünənlərdən bu günlərə səsləyirdi. Onu çox gözəl anlayırdım, ona görə də sözünü yerə salmağa haqqım yox idi. Gəldim, 1906-cı ilin 20 aprelində Mirzə Cəlilə köməyə gəldim və onun redaktorluğu ilə iyirmi beş il ərzində fəaliyyətimizi Tiflisdə, Təbrizdə və Bakıda böyük uğurla davam etdirdik. Gəldiyim gün üz tutdum millətə: “Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım! O kəsləri deyib gəlmişəm ki, mənim söhbətimi xoşlamayıb bəzi bəhanələr ilə məndən qaçıb gedirlər, məsələn, fala baxdırmağa, it boğuşdurmağa, dərviş nağılına qulaq asmağa, hamamda yatmağa və qeyri bu növ vacib əməllərə. Çünki hükamalar buyurublar: sözünü o kəslərə de ki, sənə qulaq vermirlər.

Ey mənim müsəlman qardaşlarım! Zəmani ki, məndən bir gülməli söz eşidib ağzınızı göyə açıb və gözlərinizi yumub, o qədər “xa-xa!..” edib güldünüz ki, az qaldı bağırsaqlarınız yırtılsın və dəsmal əvəzinə ətəkləriniz ilə üz-gözünüzü silib, “lənət şeytana!” dediniz, o vaxt elə güman etməyin ki, Molla Nəsrəddinə gülürsünüz.

Ey mənim müsəlman qardaşlarım! Əgər bilmək istəsəniz ki, kimin üstünə gülürsünüz, o vaxt qoyunuz qabağınıza aynanı və diqqət ilə baxınız camalınıza.

Sözümü tamam etdim, ancaq bir üzrüm var: məni gərək bağışlayasınız, ey mənim türk qardaşlarım ki, mən siz ilə türkün açıq ana dili ilə danışıram. Mən onu bilirəm ki, türk dili danışmaq eyibdir və şəxsin elminin azlığına dəlalət edir, amma hərdənbir keçmiş günləri yad etmək lazımdır: salınız yadınıza o günləri ki, ananız sizi beşikdə yırğalaya-yırğalaya sizə türk dilində lay-lay deyirdi və qulaq ağrısı səbəbinə sakit olmurdunuz. Axırı biçarə ananız sizə deyirdi: “Bala, ağlama, xortdan gələr, səni aparar” və siz dəxi canınızın qorxusundan səsinizi kəsib ağlamaqdan sakit olurdunuz.

Hərdənbir ana dilini danışmaq ilə keçmişdəki gözəl günləri yad etməyin nə eybi var?!”

Fəaliyyətimizə ana dilini qorumaqla başlamışdıq. Çünki milləti yuxudan oyatmaq üçün lazım olanların ən ümdəsi dil idi. “Dil” ucbatından “Anama de ki, Fatmanın oğlu oldu”nu “Fatmanın oğlu öldü” kimi oxuyub az qala bir ananın ürəyini partladan Molla Cəfəri ittiham eləmədik, dilimizi bəyənməyib başqa dildə danışan “Bizim”obrazovannı”lar”ı qofta (küftə) atəşinə tutmadıq, “Meymunlar” kimi bir-birini yamsılayıb özgə dildə danışın, Fatmanı “Fatya”, Həsəni “Qasanka” Münəvvəri “Varya” çağıranlara qarşı üsyankar olmadıq? “Əlifba” dan söhbət açıb millətin yarısının ərəb, fars, bir yarısının da rus dilində danışmasını səhifələrimizə çıxarıb “Molla Nəsrəddin”in münasibətini bildirmədik? Öz dilində danışmayanları qınamaq necə olar ki? Bax biz belə yazmışdıq: “... Allah atana rəhmət eləsin, bəs ta hanı türk dili? Qardaş, zarafat deyil ki, dilimizdən iyrənirik, vəssalam!

Uca papaqlılarımız bir-birinə kağız yazanda yazır: “və nigarani nədarim səvayi əz duri və mofariqəti şoma”.

Alçaq papaqlılarımız da bircə il qorodskoy şkolada uçit eləyəndən sonra küçədə bir iznakomini vstret eləyəndə o saat şapqasını çıxarıb deyir:

– İzdrasti, bacalusqa”.

– Cəlil Məmmədquluzadənin “Azərbaycan” məqaləsi isə onun vətəndaşlıq qayəsi idi: “…Bəzi vaxt otururam və papağımı qarşıma qoyub fikrə gedirəm, özümdən soruşuram ki:

– Mənim anam kimdir?

Öz-özümə də cavab verirəm ki:

– Mənim anam rəhmətlik Zöhrəbanu bacı idi.

– Dilim nə dilidir?

– Azərbaycan dilidir.

– Yəni Vətənim haradır?

– Azərbaycan vilayətidir.

– Haradır Azərbaycan?

– … Azərbaycanın çox hissəsi İrandadır ki, mərkəzi ibarət olsun Təbriz şəhərindən; qalan hissələri də Gilandan tutub, qədim Rusiya hökuməti ilə Osmanlı hökuməti daxilindədir…”

Böyük mirzəcəlilşünas, akademik İsa Həbibbəyli özünün “Cəlil Məmmədquluzadə – Milli İstiqlal ədəbiyyatının sərkərdəsi” adlı məqaləsində yazır: “1917-ci ildə yazılmış “Azərbaycan” məqaləsində Mirzə Cəlil vaxtilə Şah İsmayıl Xətainin qılıncı ilə çəkdiyi Azərbaycan xəritəsini böyük məharətlə qələmi ilə cızmışdır. “Azərbaycan” məqaləsi Cəlil Məmmədquluzadənin Azərbaycançılıq konsepsiyasının bəyannaməsidir: Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan xalqı üçün Vətən, millət və ana dilindən başqa nicat yolu olmadığını var-gücü ilə car çəkmişdir. Vətən, millət və dil məsələləri Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığının əsas sütunlarıdır”.

– Bəli, Cəlil Məmmədquluzadə qələmi ilə birgə azad Vətən, xoşbəxt millət naminə axtarışa çıxmışdı. Hələ “Mozalan”, “Hop-hop”, “Lağlağı”, “Hərdəmxəyal” millət, Vətən adına bir qulluq eləmək niyyətilə rusların “zadaça” dediyi 18 məsələdən ibarət “Təzə təlim kitabı” cəm etmişdilər ki, cəmiyyətin bütün eybəcərlikləri bu məsələlərdə öz həllini tapmışdı. Amma nə fayda? Bunları dərk edən kim idi? “Niyə məni döyürsünüz?” – deyib, “Niyə mən dərsdən qaçdım”ı anladanın: – “A mollalar, niyə məni döyürsünüz? Olmaya məndən qorxursunuz? Olmaya qorxursunuz ki, əyilib camaatın qulağına bir neçə söz pıçıldayam, bir neçə mətləblərdən agah edəm? Olmaya qorxursunuz ki, məcmuəmin vərəqlərini nökərlər samovar alışığı edə-edə və şəkillərini uşaqlar oynada-oynada axırda camaat gözünü açıb bəzi işlərdən xəbərdar ola?” səsinə səs verən kim idi?

“Molla Nəsrəddin” deyirdi ki, “Biz” “Nə vaxt” , “Bəs nə vaxt” “Azadiyi-vicdan” olacağıq. “Fürsət” tapıb“ xalqa “Bir para sözlər” dinlədib, “Oktyabr kimin bayramıdır?”ı açıqlaya və onlara “İnqilab lazım” olduğunu anlada biləcəyik? “İfratın mənfəəti”nin “Tərəqqi əlamətləri” olduğunu “Müsəlman içində gördüklərim”dən fərqliliyini sübut edə biləcəyik? “Çox qəribə” idi ki, “Molla Nəsrəddin” dəfələrlə yazsa da, millətə üz tutub onlara hüquqlarından, azad yaşamağın gözəlliyindən bəhs etsə də, onun “Nəsihət”ini dinləyən yox idi. Lakin mollanəsrəddinçilər bu yoldan çəkinmir, yorulmur, usanmır, “Müsəlman”lara “Qatıq ağdırmı, qaradırmı?” ilə “İsti su-soyuq su”yun fərqini yenə də izah edir və bu yolda mübarizəni böyük yanğı ilə davam etdirirdilər.

– “Molla Nəsrəddin” milləti doğru yola tək yazmaqla deyil, həm də şəkillərlə, karikaturalarla dəvət edirdi.

– Jurnalın rəngarəng çıxmasında, bəzən şəkillərin, karikaturaların sanki “dil açıb” danışmasında rəssamlar – Əzim Əzimzadə, Oskar Şmerlinq, İosif Rotterin böyük əməkləri olmuşdur. Birinci nömrəmizin üz qabığında həmvətənlərimizi yatmış vəziyyətdə göstərən bir rəsm çəkdirib dərc etmişdik. Bununla da ümumi amalımızı, məqsədimizi ortaya qoymuşduq. Onları oyandırıb söylədiklərimizə qulaq asmaqlarını xahiş edirdik. Çünki “Molla Nəsrəddin”i Azərbaycan xalqının min illərdən bəri davam edib gələn dərdləri çox düşündürürdü. Bu dərdlər içərisində dini fanatizm daha dəhşətlisi idi. O dövrün cəmiyyətində dini əldə rəhbər tutub bundan yararlanan ruhanilərə hər addımda rast gəlinirdi. Onların sayı sanki yağışdan sonra çıxan göbələklər kimi gündən-günə artırdı. Dinin mahiyyətini bilməyənlərə, bundan sui-istifadə edib camaatın malını tar-mar edənlərə, onları mövhumata sürükləyib elmdən, təhsildən yayındıranlara, azadlığı, intibahı din pərdəsi altında kəsib-doğrayanlara qarşı “Molla Nəsrəddin” üsyan edib deyirdi: – “Əvvələn, mən molla ola-ola müsəlman qardaşlarıma vəz edən vaxt deyirəm: Bir Allaha sitayiş edin, bir də Peyğəmbərə və imamlara itaət edin. Amma siz deyirsiniz: Allaha da sitayiş edin, Peyğəmbərə də, imamlara da, mollalara da, dərvişlərə də, ilan oynadanlara da, fala baxan, tas quran, dua yazan, cadukün, həmzad, əcinnə, kəlilə, dimnə, şeytan, div, mərrix, sərrix, tərrix, amax, saşan, küflə qurdu, mığmığ, mozalan – bunların cümləsinə sitayiş edin!

...Mən də mollayam, siz də molla. Amma mən müsəlman qardaşlara deyirəm: ey müsəlmanlar, gözünüzü açınız, mənə baxınız; amma siz mollalar deyirsiniz: ey müsəlmanlar, gözünüzü yumunuz, mənə baxınız.

...Mən də mollayam, siz də mollasız. Amma bir balaca təfavütü budur ki, mən heç olmasa bir parça qalın kağız üstünə bir neçə nağıl-nuğul yazıb ilan-qurbağa şəkli çəkirəm ki, oğul-uşaq şəkillərə baxıb gülsünlər və nökərlər kağızını alışıq edib, asanlıq ilə ocağı yandırsınlar...

Siz mollalar deyirsiniz:

Səs salma, yatanlar ayılar, qoy hələ yatsın!

Yatmışları razı deyiləm kimsə oyatsın.

Tək-tək ayılan varsa da haqq dadıma çatsın!

Mən salim olum, cümlə cahan batsa da batsın!

Millət necə tarac olur-olsun, nə işim var?

Düşmənlərə möhtac olur olsun, nə işim var?”

Nə deyirdi ki, “Molla Nəsrəddin?” “Məscidlərimiz”də “Din”lə, “Dindarlıq”la məşğul olan dırnaqarası mollaların “Din və millət”in başına açdıqları oyunlardan danışırdı. “Oruc yeyənlərin və oruc tutanların hesabı”ndan “Orucu batil eləyən şeylər”ədək açıb tökürdü ortaya. Camaatı yoldan çıxarıb günlərlə çölün düzündə, günün altında yağış üçün “Müsəlla” ya vadar edənlərin fitnə-fırıldağını lağa qoyub gülürdü. “Ruzi-aşura”dan ta “Aşura oğruları”nın hərəkətlərinədək xalqa bəyan edirdi. Küçələrdə zəncir vurub özünə zərər verən, “Baş yarmaq”la qanlarını axıdanlara üz tutub: “Bu gün Kərbəla meydanı Azərbaycandakı vətənpərvərlik meydanıdır. Hər kimin ürəyində bir cüzi din, namus, vətən hissi varsa, oranın qeydinə qalmalıdır!” – deyirdi. Amma yenə də nə fayda? “Molla Nəsrəddin” nəşrindən düz 20 il sonra “hələ ayılmayıb”, – deyə hayqıranda, qonşunun “Kim ayılmayıb?” sualına “Hələ dəm alır”, – dedi: “Ayılmayan həmin mənim millətimdir ki, iyirmi il bundan qabaq mən onu yuxuda qoyub gəldim”.

– Cəlil Məmmədquluzadəni dinsizliklə ittiham edirdilər.

– “Molla Nəsrəddin” Azərbaycanda milli satirik mətbuatın və tənqidi-realist ədəbiyyatın əsasını qoymuşdu. Mirzə Ələkbər Sabir, Məmməd Səid Ordubadi, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Əli Nəzmi, Əliqulu Qəmküsar, Mirzəli Möcüz Şəbüstəri kimi görkəmli sənətkarları öz ətrafında toplayan dərgi açıq söz söyləyirdi, düz yol göstərirdi. Yalanı qamçılayırdı, haqsızlığı kəsirdi, ədalətsizliyə meydan oxuyurdu, fırıldaqçılara müharibə elan edirdi. Məqsəd dövrün ziyalılarının düşüncələrindəki Azərbaycanı görmək idi. Azərbaycan xalqını, millətini hər xalqdan, millətdən öndə görmək idi. Onları fanatizm, mövhumat girdabında yox, inkişaf, intibah yollarında görmək idi. Elə bütün bunlara görə də məlum qüvvələr Mirzə Cəlili dinsizliklə, “Molla Nəsrəddin”i Allahsızlıqla damğalamaq istəyirdilər. O necə Allahsız idi ki, ədəbiyyat aləmi ilə tanışlığa böyük İslam şairi, dahi Məhəmməd Füzulinin əsərləri ilə başlamışdı? O necə Allahsız idi ki, “Molla Nəsrəddin” jurnalının adının “Allahsız” adı ilə əvəzlənməsinə qəti şəkildə etiraz edib, “Allah olmayan yerdə mən yoxam”, – demişdi? O necə Allahsız idi ki, yaşadığı ev dəfələrlə axtarışlara məruz qalmışdı? Nə axtarırdılar, “Allahsızın” evində?

“Molla Nəsrəddin” bu və digər səbəblərdən də yeni dövrün sərt tənqid, qınaq və təqiblərinə məruz qaldı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasında əvəzsiz xidmətləri olan, sovet dövrü kimi ağır rejimdə təzyiqlər altında işini davam etdirib sözünü deyə bilən, milli şüuru formalaşdıran jurnal 1931-ci ildə öz fəaliyyətini dayandırdı. 1932-ci ildə isə böyük mütəfəkkir-yazıçı Cəlil Məmmədquluzadə dünyasını dəyişdi. Elə Mirzə Cəlilin jurnalın nəşrinin dayandırılımasından cəmi bir il sonra ölümünə səbəb ona qarşı haqsızlıqlar, səhv başa düşülməsi oldu. O, bu haqsızlığa dözə bilmirdi. Hələ neçə-neçə nəşr olunmamış gözəl əsərləri də var idi ki, hamısını yandırdı. Kaş ki əsərlərini yandırarkən onun üzündəki “Od əllərimi, qəlbimi, yoxsa əsərlərimi yandırır?” ifadəsini görə bilərdiniz…

...Bəli, tək Mirzə Cəlil deyil, Nəsimilər, Füzulilər, Nizamilər, Vaqiflər, Sabirlər – yüzlərlə şair və yazarlarımızın əksəriyyəti dövründə düzgün başa düşülməyib. Çünki Azərbaycan iştahasında olanlar xalqı, milləti əsrlərlə doğru yoldan döndərməyə çalışıblar. Şükürlər olsun ki, əsrlərin mücadilə və mübarizəsi öz bəhrəsini verib, Azərbaycan müstəqil respublika olub. Dünyada tanınıb, inkişaf etmiş ölkələr sırasında yer alıb. Qızıl toprağın içərisində də öz parlaqlığını saxladığı kimi, Mirzə Cəlil kimiləri də xalq milli yaddaşının dəyər genofondunda saxlaya bilib. Onların hər biri qiymətini alıb, xalqın mənəvi irsinə çevriliblər. Budur, Cəlil Məmmədquluzadə haqqında ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin dəyərli fikirləri: “Cəlil Məmmədquluzadə öz yaradıcılığı ilə, əsərləri ilə, publisistikası ilə, böyük mətbuatçılıq fəaliyyəti ilə Azərbaycan xalqının milli oyanışında, milli dirçəlişində əvəzsiz rol oynamışdır. Xalqımızın milli şüurunun formalaşmasında məhz “Molla Nəsrəddin” jurnalının və Mirzə Cəlilin fəaliyyətinin rolu misilsizdir”.

2019-cu ildə Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında ölkə Prezidentinin Sərəncamı, böyük ədibin ayrı-ayrı illərdə keçirilən yubileyləri, Bakıda və doğulduğu doğma Naxçıvanda ev-muzeylərinin yaradılması, Nehrəm və Cəlilkənd kəndlərində xatirə muzeylərinin açılması, heykəlinin ucaldılması, teatr, muzey, şəhər, qəsəbə, kənd və küçələrə adının verilməsi, əsərlərinin səhnələşdirilməsi, külliyatının dəfələrlə, hətta latın qrafikası ilə nəşri, kitabxanalara hədiyyə edilməsi, “Oxunması zəruri olan kitablar Siyahısı”na daxil olunması onun ölməz irsinə sonsuz sevginin, sayğının göstəriciləridir. Ey Şərqin müdrik ağsaqqallı Molla Nəsrəddin! Naxçıvanda illərdir ki, mirzəcəlilşünaslıq məktəbi fəaliyyət göstərir. Bu məktəbin banisi akademik İsa Həbibbəyli yazır: “Böyük Cəlil Məmmədquluzadənin redaktorluğu ilə nəşr edilən məşhur “Molla Nəsrəddin” jurnalı Azərbaycan tənqidi realizm ədəbiyyatının ideya-sənət cəbbəxanasıdır. Mübariz ideyalarına və qətiyyətli mövqeyinə görə “Molla Nəsrəddin” jurnalı Azərbaycan xalqının istiqlal kitabına çevrilmişdir”. Kaş ki gəlib sizin qələmlə becərdiyiniz, bizlərin isə qanla cücərtdiyimiz istiqlalımızı görə bilərdiniz. Kaş ki yaralarınıza məlhəm olacaq ana dili haqqında qanunlarımızla tanış ola, ana dilinə ucaldılan abidələrimizi görə bilərdiniz. Həmfikirlərinizi, nəşr olunan çoxsaylı qəzet və jurnalları, onlara verilən söz, mətbuat azadlığını görə bilərdiniz. Şəhər, qəsəbə, kəndlərimizdə uşaqların oxuduqları məktəbləri, respublikamızdakı ali məktəblərdə, xarici ölkələrdə təhsil alan gənclərimizi, gəncliyimizin intellektual səviyyəsini görə bilərdiniz. Kaş ki ölkəmizdəki dini tolerantlığı, sizin yaralı yeriniz olan Aşura günlərində qanvermə aksiyalarının xalqın neçə-neçə övladına həyat verdiyini görərdiniz. Dövrünüzün mövhumat yuvalarından fərqli dini ocaqlarımızı, oradakı təhsilli ruhaniləri, dini və yas mərasimlərimizin sadəliyini görə bilərdiniz. Kaş ki görə bilərdiniz: bir əsr öncəkindən çox fərqli bir əsr sonranı…

Müsahibə üçün ruhun şad olsun, Molla Nəsrəddin!

“Şərq qapısı” qəzeti
18.07.2019


Ölkəmizin çoxəsrlik dövlətçilik tarixində Heydər Əliyev epoxasının müstəsna yeri vardır. Bu mənada, ulu öndərin Azərbaycanda birinci dəfə siyasi hakimiyyətə gəldiyi 1969-cu ilin 14 iyul günü xalqımızın tarixi taleyində oynadığı misilsiz rolu ilə daim xatırlanır. Bu tarix Azərbaycanın xilasının birinci mərhələsi, xalqın özünə qayıdış tarixidir. Dünya şöhrətli siyasi xadim öz müdrik fəaliyyəti ilə müasir tariximizin ən şanlı və parlaq salnaməsini yaratmışdır. Buna görə də ümummilli liderimizin xalqa xidmətdə keçmiş parlaq və mənalı ömrünün hər anı siyasi təqvimimizdə özünəməxsus yerə malikdir.

Türk dünyasının böyük oğlunun dövlət xadimi kimi formalaşmasında ötən əsrin 50-60-cı illəri həlledici rol oynamışdır. Məhz bu illərdə vəzifə pillələrində yüksəlişi Ona imkan verirdi ki, sovet dövlətçiliyinin mahiyyətinə dərindən bələd olsun. Həmin illərdə milli kadrlar heç nəyi həll edə bilmirdi, dövlət təhlükəsizliyi orqanlarında isə vəziyyət, sadəcə olaraq, milli mənafelər baxımından faciəli idi. Dahi şəxsiyyət Heydər Əliyev müəyyən taktiki addımlarla mənsub olduğu xalq üçün strateji planları həyata keçirməyə çalışırdı. Bunlardan birincisi isə xalqı özünə tanıtdırmaq, onun etnokulturoloji həyatını bərpa etmək idi. Böyük şəxsiyyət həmin dövrdə bütün ideoloji-siyasi maneələrə sinə gərərək Azərbaycan xalqının milli inkişaf konsepsiyasını irəli sürmüş, ictimai şüurdakı qorxunu aradan qaldırmış, cəmiyyəti bütün sahələr üzrə gələcək mənəvi və iqtisadi yüksəlişlərə ruhlandırmışdır. Hər bir Azərbaycan vətəndaşına belə bir inam aşılanmışdı ki, bu xalq nə vaxtsa öz azadlığına qovuşacaq. Ulu öndərimiz Azərbaycan xalqının şüurunda məhz bu inqilabi dəyişikliyi yaratmışdı. Bu baxımdan inamla demək olar ki, görkəmli dövlət xadiminin ölkəmizə rəhbərliyinin birinci dövrü, eyni zamanda milli özünüdərkin oyanmasının, soykökə qayıdışın başlanğıc dövrüdür. Onun bütün fəaliyyəti xalqın milli dirçəlişi, milli qürur hisslərinin oyanması ideyasına əsaslanırdı.

Müstəqilliyi əldə etmək üçün isə möhkəm təməl, iqtisadi inkişaf lazım idi. Buna görə də 1969-cu ildən başlayaraq Azərbaycan iqtisadiyyatının gücləndirilməsi ulu öndərimizin siyasi xəttinin əsasını təşkil edirdi. Həmin illərdə isə iqtisadi vəziyyət acınacaqlı idi. Belə ki, ötən əsrin 60-cı illərində ölkəmiz iqtisadi vəziyyətinə görə keçmiş SSRİ-də ən geridə qalmış respublikalardan biri idi. Sənaye və kənd təsərrüfatı sahələrinin günün tələblərinə cavab verməməsi əhalinin güzəranının getdikcə pisləşməsi ilə nəticələnmişdi. 1969-cu ildə Sovetlər Birliyində ümumi məhsulun həcmi 1965-ci ilə nisbətən 43 faiz çoxaldığı halda, Azərbaycanda bu artım cəmi 29 faiz olmuşdu. Baxmayaraq ki, ölkəmizin imkanları yetərincə idi, ancaq təbii sərvətlərimiz digər müttəfiq respublikaların inkişafına yönəldilir, Azərbaycan isə məhvə sürüklənirdi. Nəticədə, ötən əsrin 50-ci illərindən sonra SSRİ-də başlanan sənayeləşmə Azərbaycandan yan keçir, ölkədə işsizlərin sayı artır, gənc əhalinin bir qismi iş dalınca ittifaqın müxtəlif şəhərlərinə üz tuturdu.

Ulu öndərimizin həyata keçirdiyi məqsədyönlü iqtisadi siyasət nəticəsində 1969-cu ilə qədər SSRİ-nin aqrar əyaləti kimi tanınan Azərbaycan həmin tarixdən sonra inkişaf etmiş sənaye ölkəsinə, elmi-texniki tərəqqinin geniş şəkildə tətbiq olunduğu respublikaya, yüksək mədəniyyəti ilə bütün dünyada tanınan diyara çevrilmişdir. Müstəqilliyə qovuşmaq məqsədilə reallaşdırılan həmin tədbirlər nəticəsində 1969-1985-ci illərdə Azərbaycanda 213 yeni iri sənaye müəssisəsi istismara verilmiş, dünyanın 65 ölkəsinə 350 adda məhsul ixrac olunmuşdu. Həmin illər ərzində Azərbaycanın milli gəlirinin ümumi həcmi 2,5 dəfə artmışdı. Moskvanın, eləcə də keçmiş SSRİ-nin digər şəhərlərinin 170 aparıcı elm və təhsil ocağına 10 mindən çox azərbaycanlı oğlan və qız təhsil almağa göndərilmişdi. Bu, Heydər Əliyev siyasi müdrikliyinin və uzaqgörənliyinin göstəricisi idi. Azərbaycanda gedən prosesləri analiz edən istənilən siyasi ekspert qeyd edir ki, həmin illərdə ölkə birmənalı şəkildə bütün istiqamətləri üzrə müstəqilliyə hazırlanırdı. Sonralar həmin dövrdə həyata keçirdiyi tədbirlərdən danışan ulu öndər Heydər Əliyev demişdir: “Bəli, mən istəyirdim ki, Azərbaycan müstəqil olsun. Hər şeydən əvvəl, iqtisadi cəhətdən. Çünki istənilən müstəqilliyin əsasında iqtisadiyyat durur”.

Faktdır ki, 1969-cu ilədək bir çox mühüm infrastruktur layihələri bilərəkdən Azərbaycanda yaradılmırdı. 1970-ci ildə mütəxəssislər qeyd edirdilər ki, son 100 ildə bir milyard ton neft istehsal etmiş, İkinci Dünya müharibəsi illərində SSRİ-nin neftə olan ehtiyacının 75 faizini vermiş Azərbaycanın neftayırma zavodları hələ çar dövründə inşa edildiyinə görə müasir tələblərlə ayaqlaşmır. Bu məqamdan məharətlə istifadə edən ulu öndər SSRİ Nazirlər Soveti qarşısında məsələ qaldırmış və Bakıdakı bütün neftayırma müəssisələrinin tamamilə yenidən qurulmasına, çox sayda yenisinin tikilməsinə nail olmuşdu. Bununla yanaşı, 70-ci illərdə Bakıda, Naxçıvanda, Gəncədə, Mingəçevirdə, Lənkəranda, Xankəndidə bir-birinin ardınca elektronika, elektrotexnika, radiotexnika, cihazqayırma, dəzgahqayırma zavod və müəssisələri tikilib istifadəyə verilmişdir. 1970-1982-ci illərdə Azərbaycanda tikilib istifadəyə verilmiş fabrik, zavod və digər sənaye-istehsal müəssisələrinin sayı əvvəlki 50 ildə tikilən müəssisələrin sayından qat-qat çox idi. Həmin illərdə görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin bilavasitə göstərişi və rəhbərliyi ilə Azərbaycanda 52 memarlıq abidəsində bərpa işləri aparılmış, 650-dən çox tarix və mədəniyyət abidəsinin pasportu hazırlanmışdı.

Ümummilli liderimiz 2001-ci il, yeni əsr və üçüncü minillik münasibətilə Azərbaycan xalqına müraciətində bu barədə deyirdi: “Azərbaycanın müasir tarixində 1969-cu ildə dönüş mərhələsinin təməli qoyuldu. Respublikanın dinamik inkişafı üçün kompleks proqramların işlənib hazırlanmasında yorulmaz fəaliyyət, misilsiz təşəbbüskarlıq və nəhəng enerji bütün 70-ci illərin bariz əlamətinə çevrildi. 1970-1985-ci illər Azərbaycanın quruculuq salnaməsinə ən parlaq səhifələr kimi daxil olmuşdur. Bu gün tam əminliklə söyləmək olar ki, Azərbaycanın dövlət suverenliyi və iqtisadi müstəqilliyi, sistemli şəkildə artan xarici iqtisadi əlaqələri, dünya iqtisadiyyatına get-gedə daha dərindən inteqrasiya olunması hələ 1970-1985-ci illərdə təməli qoyulmuş xalq təsərrüfatı potensialına əsaslanır... SSRİ dövlətinin dağılması ərəfəsində bir çox mütəxəssislər hansı müttəfiq respublikaların iqtisadiyyatının müstəqillik şəraitində özünü təmin etməyə qadir olduğunu müəyyən etməyə cəhd göstərdilər. Aparılan təhlillər göstərirdi ki, keçmiş SSRİ-də cəmi 2 respublika tam müstəqil olaraq öz iqtisadiyyatını idarə edə bilər. Bu respublikalardan biri məhz Azərbaycan idi”.

Azərbaycan xalqının böyük oğlu 1969-1982-ci illər müstəqil dövlətçi­liyimiz üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən milli kadrların hazırlanması istiqamətində mühüm baza rolunu oynayan elmin, təhsilin inkişafına da xüsusi diqqət yetirmişdir. Təsadüfi deyil ki, həmin illər həm də Azərbaycanda elm və təhsilin inkişaf dövrü kimi xatırlanır. Əgər 1969-cu ildə Azərbaycanda 765 orta məktəbdə ildə 73 min şagird təhsil alırdısa, 1981-ci ildə 335 min şagirdi əhatə edən 2625 məktəb və günüuzadılmış qrup fəaliyyət göstərirdi. Ümummilli liderimizin hakimiyyətinin birinci dövründə ali məktəblərdə 100-dən artıq ixtisas açılmış, 6 yeni ali məktəb, 12 orta ixtisas məktəbi yaradılmışdır. Həmin dövrdə keçmiş SSRİ-nin 50-dən artıq böyük şəhərinin 170-dən çox ən nüfuzlu ali məktəblərində respublikamızın xalq təsərrüfatı, elm, təhsil və mədəniyyətinin 80-dən artıq sahəsini əhatə edən və ən zəruri ehtiyac duyulan 250 ixtisas üzrə 15 mindən çox azərbaycanlı gənc ali təhsil almışdır. Onların əksəriyyəti bu gün müstəqil Azərbaycanın iqtisadiyyatının, elminin, təhsilinin inkişafında, dövlətçiliyinin möhkəmləndirilməsində fəal iştirak edirlər. Buradan da göründüyü kimi, XX əsrin 70-80-ci illərində ulu öndərimizin rəhbərliyi altında təhsil müəssisələrinin zəngin şəbəkəsinin yaradılması və onların maddi-texniki bazasının formalaşdırılması, respublika hüdudlarından kənarda yüksəkixtisaslı mütəxəssislərin, o cümlədən hərbi kadrların yetişdirilməsi gələcək dövlət müstəqilliyimiz üçün zəruri intellektual potensial yaratmışdır.

Ümummilli lider Heydər Əliyev milli kimliyimizi yaşadan ana dilimizin inkişafını da xüsusi diqqət mərkəzində saxlamış, Azərbaycana fikir plüralizmi, demokratik və azad düşüncə tərzi, güclü sosial ədalət haqqı və milli özünüdərk gətirmişdir. Xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, ulu öndər 1969-cu ildə Azərbaycanda hakimiyyətə gələndə bütün SSRİ məkanında rus dili hakim və rəsmi dil idi. Xalqımızın böyük oğlu tarixdə misligörünməmiş cəsarət, siyasi müdriklik nümayiş etdirmiş, Azərbaycan Dövlət Universitetinin 50 illiyinə həsr olunan təntənəli toplantıda Azərbaycan dilində çıxış edərək ana dilimizə, milli dəyərlərimizə sahib çıxacağını nümayiş etdirmişdir. Dahi rəhbər yüksək səviyyəli digər yığıncaqlarda, konfranslarda, dövlət səviyyəsində aparılan tədbirlərdə ana dilində parlaq çıxışlar edərək özünə böyük hörmət və məhəbbət qazanmışdı. 1978-ci il aprel ayının 2-də doqquzuncu çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının layihəsi və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunlarına həsr olunmuş yeddinci sessiyasında məruzə ilə çıxış edən Azərbaycan rəhbərinin təklifi ilə Konstitusiyanın 73-cü maddəsini aşağıdakı redaksiyada vermək təklif olunmuşdur: “Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dili Azərbaycan ­dilidir”. Həmin dövrdə belə bir maddənin əlavə edilməsi çox böyük risk idi. Hər an ulu öndərə millətçi damğası vurmaq təhlükəsi yaranmışdı. Ancaq müdrik şəxsiyyət bütün bunlardan qorxmamış, Onun ana dilinə olan məhəbbəti, milli təəssübkeşliyi hər şeyi üstələmişdi.

Ulu öndər ölkəyə birinci dəfə rəhbərlik etdiyi dövrdə respublika gənclərinin bilavasitə Bakıda hərbi təhsil alması üçün o zamanlar mümkün olan bütün addımları atmış, imperiya rəhbərlərinin etirazına baxmayaraq, Azərbaycanda Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Məktəbin açılmasına nail olmuşdu. Həmin dövrdə bu məktəbin yaradılması Azərbaycanda milli hərbçi kadrların yetişdirilməsinə çox böyük töhfə idi. O dövrdə yüzlərlə azərbaycanlı gəncin keçmiş Sovetlər Birliyində mövcud olan qabaqcıl ali hərbi məktəblərə və hərbi akademiyalara təhsil almağa göndərilməsi müstəqil dövlət quruculuğu istiqamətində atılan mühüm addımlardan biri idi. 1976-1982-ci illərdə yüzlərlə azərbaycanlı gənc Sovetlər Birliyinin müxtəlif respublikalarında yerləşən 54 ən qabaqcıl ali hərbi məktəblərə və akademiyalara hərbi təhsil almağa göndərilmiş, milli kadrların hazırlanması problemi öz uğurlu həllini tapmışdır. Ümummilli liderimizin 70-ci illərdə başladığı hərbi quruculuq prosesi ikinci dəfə müstəqillik qazanan Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin zabit heyətinin formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır.

Ulu öndərimiz Heydər Əliyevin həmin dövrdə Azərbaycan naminə həyata keçirdiyi müdrik siyasətə diqqət çəkən ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyev demişdir: “SSRİ dönəmində Azərbaycanın iqtisadiyyatının, elm və mədəniyyətinin inkişafına, milli kadrların yetişdirilməsinə böyük səylər qoyan Heydər Əliyev nə vaxtsa ölkəmizin müstəqil olacağına inanırdı. Təbii ki, o zamanlar bütün bu işlər görülməsəydi, müstəqil dövlət quruculuğu vəzifəsinin həyata keçirilməsi çox ciddi çətinliklərlə qarşılaşardı”.

Naxçıvan Muxtar Respublikası da ötən əsrin 70-ci illərində görülən məqsədyönlü işlər nəticəsində sürətlə inkişaf etməyə başlamışdır. Belə ki, 1970-ci illərə qədər Naxçıvan Azərbaycanın digər bölgələrinə nisbətən xeyli geridə qalırdı və sənaye məhsulunun artım sürətinə görə keçmiş SSRİ-nin muxtar respublikaları arasında axırıncı yerlərdə qərar tuturdu. Bu geriliyin aradan qaldırılmasında və Naxçıvanın inkişaf yoluna çıxmasında ulu öndərin birbaşa göstərişi və rəhbərliyi ilə hazırlanmış Azərbaycan KP MK və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin “Naxçıvan MSSR-in xalq təsərrüfatının daha da inkişaf etdirilməsi tədbirləri haqqında” 1974-cü il 8 yanvar tarixli Qərarının mühüm rolu olmuşdur. Sənəddə muxtar respublikanın sosial-iqtisadi, mədəni inkişafının təmin edilməsi üçün müvafiq orqanlar qarşısında konkret vəzifələr qoyulmuş, onların icra müddəti müəyyənləşdirilmişdir. Qərarda nəzərdə tutulmuş bütün vəzifələr vaxtında yerinə yetirilmişdir. Aparılan kompleks tədbirlər sayəsində 1970-1982-ci illərdə muxtar respublikanın sənaye potensialı, təxminən, üç dəfə artmışdır.

Həmin illərdə Araz çayı üzərində iri su anbarı və elektrik stansiyası, habelə 16 iri sənaye müəssisəsi tikilib istifadəyə verilmişdir. Bütün bu genişmiqyaslı quruculuq fəaliyyəti nəticəsində Naxçıvan Muxtar Respublikasında sənaye məhsulunun ümumi həcmi 1985-ci ildə 1970-ci ilə nisbətən 4,6 dəfə artmışdır. Ulu öndərin o vaxt Naxçıvanın elektrik enerjisinə olan tələbatının ödənilməsi üçün atdığı addımlar muxtar respublikanın gələcək taleyində mühüm rol oynamışdır. 1990-cı illərin əvvəllərində Naxçıvan Ermənistan tərəfindən blokadaya alınarkən muxtar respublika əhalisi məhz həmin enerji mənbələri hesabına həyat ritmini qoruyub saxlaya bilmişdir.

1982-1987-ci illərdə SSRİ Nazirlər Soveti Sədrinin birinci müavini vəzifəsindəki siyasi fəaliyyəti ulu öndər Heydər Əliyev şəxsiyyətinin Sovetlər Birliyi miqyasında bir daha təsdiq olunduğu, Azərbaycanın dünya səviyyəsində tanıdıldığı dövrdür. Azərbaycanı həmin illərdə də diqqətdən kənarda qoymayan ümummilli liderimiz bütün imkan və bacarığını respublikamızın tərəqqisi və inkişafına yönəltmişdi. Nəticədə, görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevə görə keçmiş Sovetlər Birliyində ittifaq dövlətləri Azərbaycanla hesablaşır, ölkəmizdəki inkişafın qarşısını almağa, torpaq iddiası irəli sürməyə heç kim cəsarət etmirdi. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycanı parçalamaq istəyənlər yeganə çıxış yolunu ulu öndəri siyasi fəaliyyətdən kənarlaşdırmaqda görürdülər. Nəhayət, 1987-ci ildə bu məkrli plan həyata keçirildi, ümummilli liderimiz rəhbər vəzifədən uzaqlaşdırıldı. Elə Azərbaycanın dəhşətli, faciəli günləri də bundan sonra başlandı. Azərbaycan torpaqlarının 20 faizi Ermənistan tərəfindən işğal edildi, 20 Yanvar faciəsi, Xocalı soyqırımı törədildi. Lakin yenə də ulu öndər xalqının səsinə səs verdi, siyasi təqiblərə baxmayaraq, Azərbaycan uğrunda mübarizəyə qayıtdı, 1990-cı ilin Qanlı Yanvar faciəsini törətdiyinə görə ozamankı sovet rəhbərliyini və faciənin digər təşkilatçılarını cəsarətlə ittiham etdi, xalqımızın başına gətirilən bu müsibəti bütün dünyaya çatdırdı.

1990-cı il iyulun 20-də ümummilli liderimiz Bakıya gəldi. İki gün sonra – iyulun 22-də isə doğma Naxçıvana qayıtdı, bu qədim diyardan Azərbaycanın qurtuluş mübarizəsinə rəhbərlik etdi. Ulu öndər 1990-1993-cü illərdə blokada şəraitində olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının erməni təcavüzündən xilası və böhranlı vəziyyətdən çıxarılması üçün ardıcıl tədbirlər gördü. Dahi şəxsiyyətin Naxçıvandan başladığı müstəqillik yolu Azərbaycanın qurtuluş mübarizəsinə çevrildi. Üçrəngli bayrağımız ilk dəfə olaraq 1990-cı il noyabrın 17-də ulu öndərin sədrliyi ilə keçirilən Naxçıvan parlamentində qaldırıldı, Naxçıvan Muxtar Respublikasının adından “Sovet Sosialist” sözləri çıxarıldı, SSRİ-nin qorunub saxlanması ilə bağlı keçirilən referendumda Naxçıvan Muxtar Respublikası iştirak etmədi.

1991-ci il sentyabrın 3-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin fövqəladə sessiyası çox böyük uzaqgörənliklə yekdillik nümunəsi göstərərək görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevi Ali Məclisin Sədri seçdi. Naxçıvanlıların bu müdrik seçimi muxtar respublikanı real işğaldan və qaçqın həyatı yaşamaq təhlükəsindən xilas etdi, Azərbaycanda ilk milli ordu quruculuğuna Naxçıvandan başlandı, bir sözlə, müstəqil dövlətçilik yolunda mühüm və əhəmiyyətli addımlar atıldı. Ümummilli liderimizin siyasi fəaliyyətinin Naxçıvan dövrü dövlətçilik təcrübəsində xalq-lider birliyinin nələrə qadir olduğunu bir daha təsdiq etdi.

Naxçıvanda dövlət quruculuğu prosesinin getdiyi həmin dövrdə ölkəmiz hakimiyyətsizlik, vətəndaş qarşıdurması, dövlət müstəqilliyini itirmək, işğal və parçalanmaq təhlükəsi ilə üz-üzə idi. Azərbaycana “rəhbərlik edənlər” ölkənin və xalqın gələcəyini deyil, öz şəxsi mənafelərini güdürdülər. Belə bir dövrdə xalqımız ümid yeri kimi Naxçıvana – ümummilli liderimiz Heydər Əliyevə üz tutdu, onu təkidlə siyasi hakimiyyətə dəvət etdi. 1993-cü il iyunun 15-də ulu öndərin ölkəmizdə yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdışı Milli Qurtuluş tariximizin əsasını qoydu, ölkəmiz təlatümlər burulğanından xilas oldu, müstəqilliyimiz qorunub saxlandı, vətəndaş müharibəsinin qarşısı alındı, möhkəm ­ictimai-siyasi sabitlik yaradıldı, Azərbaycan yenidən əsası 1969-cu ildən başlanan inkişaf yoluna qayıtdı.

Ulu öndərimiz Heydər Əliyev Azərbaycanın yeni dövr üçün demokratik inkişaf modelini müdrikliklə irəli sürmüş, eyni zamanda bu mütərəqqi dəyişikliklərin ictimai şüurda tədricən qəbul olunması zərurətini önə çəkmişdir. Onun dövlətçilik konsepsiyası Azərbaycanın tarixi ənənələrini və müasir Avropa dəyərlərini özündə birləşdirən yeni inkişaf modeli olmuşdur. Dahi şəxsiyyət o zaman qarşıya qoyduğu vəzifələri belə bəyan etmişdi: “Azərbaycan Respublikasında demokratik, hüquqi dövlət qurulmalıdır. Azərbaycan dövləti demokratik prinsiplər əsasında fəaliyyət göstərməlidir, öz tarixi, milli ənənələrindən bəhrələnərək, dünya demokratiyasından, ümumbəşəri dəyərlərdən səmərəli istifadə edərək demokratik dövlət quruculuğu yolu ilə getməlidir”.

Görkəmli dövlət xadiminin uzaqgörən siyasəti nəticəsində ölkəmizin təbii sərvətlərindən səmərəli istifadə edilməsi, “Əsrin müqaviləsi”nin imza­lanması Azərbaycanda iqtisadiyyatın bütün sahələrinin inkişafına, yerli və xarici investisiyalar, müasir texnologiyalar, idarəetmə təcrübəsi cəlb etməklə rəqabətqabiliyyətli məhsul istehsal edən müəssisələrin yaradılmasına, infrastrukturun yeniləşməsinə, yeni iş yerlərinin açılmasına imkan vermişdir. 1993-cü ildən sonra ölkəmizdə aparılan dövlət quruculuğu prosesi hərtərəfli inkişaf edən, müasir, demokratik ölkəyə çevrilən qüdrətli Azərbaycan Respublikasının yaradılmasına səbəb olmuşdur.

Dahi rəhbərin Vətən və xalq qarşısında göstərdiyi böyük xidmətlərdən biri də milli dövlətçiliyimizin möhkəmləndirilməsi baxımından çox əhəmiyyətli olan Azərbay­cançılıq ideyasını irəli sürməsi, milli birlik meyillərinin daha da dərinləşdirilməsidir. 2001-ci il noyabrın 9-10-da Bakıda Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi milli həmrəyliyə nail olmaq amalının Azərbaycanın dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildiyini nümayiş etdirmişdir.

Ulu öndərimizin nəsillərə nümunə olan həyat yolu xalqa təmənnasız xidmətdə keçmişdir. İyulun 10-da Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Heydər Əliyev siyasi məktəbini öyrənirik” Gənc Liderlər Proqramı çərçivəsində muxtar respublikaya səfər edən gənclərlə görüşü zamanı dediyi kimi: “...Tarixdə elə şəxsiyyətlər var ki, onların həyat yolundan danışmaq üçün bütöv bir xalqın, bütöv bir ölkənin tarixindən danışmaq lazımdır. Möhtərəm Heydər Əliyev belə şəxsiyyətlərdəndir. Onun mənalı həyatı müstəqil Azərbaycanın siyasi bio­qrafiyasına çevrilmişdir. Bu gün Azərbaycan deyərkən Heydər Əliyev, Heydər Əliyev deyərkən Azərbaycan düşünürük. Bu, səbəbsiz deyil. Azərbaycanın 50 ilə yaxın bir dövrünü əhatə edən tarixi və siyasi taleyi, bu illər ərzində ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni həyatın bütün sahələrində baş vermiş dirçəliş, inkişaf və tərəqqi möhtərəm Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır”.

Dahi şəxsiyyət özünün qurub-yaratdığı, şah əsəri olan müstəqil Azərbaycanın taleyini bu məktəbin layiqli davamçısı olan cənab İlham Əliyevə əmanət etmişdir. Xalqımız Heydər Əliyev siyasətini uğurla davam etdirən Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi altında yeni nailiyyətlər qazanır.

1969-cu ilin 14 iyulu tarixə Azərbaycanın özünə qayıdışının, dirçəliş və inkişaf yolunun başlanğıcı kimi düşmüşdür. Çünki məhz həmin tarixdən etibarən Azərbaycana rəhbərlik edən ulu öndər Heydər Əliyev qüdrətli dövlət xadimi, mahir siyasətçi kimi Azərbaycanı nəinki keçmiş SSRİ-də və dünyada tanıtmış, həm də milli varlığımızı qoruyub saxlamışdır. O illərin rəşadəti və şöhrəti XX əsr tariximizə qızıl hərflərlə yazılmışdır. Buna görə də 14 iyul tarixi xalqımızın qəlbində həm də milliliyin, Azərbaycançılığın, tarix səhifəsində milli dövlətçiliyimizin əbədi mövcudiyyət günü kimi qəbul edilir.

“Şərq qapısı” qəzeti
14.07.2019


Hər bir xalqın tarixində xilaskar rolunu oynayan dahi insanlar var. Onlar məhz taleyüklü məqamlarda irəli atılaraq mənsub olduqları xalqı arxalarınca aparır, son nəticədə qalib gəlirlər. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev də belə tarixi şəxsiyyətlər sırasına daxildir.

Ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycanda siyasi hakimiyyətə gəlişindən 50 il ötür. Xalqımız bu tarixi hadisəni geniş qeyd edir, öz böyük oğlunun misilsiz xidmətlərini bir daha minnətdarlıq duyğuları ilə anır. Çünki Azərbaycanın intibahı və milli şüurun oyanışı bu dahi şəxsiyyətin hakimiyyətə gəlişi ilə başlayıb, müstəqilliyimiz məhz onun sayəsində əbədi və dönməz xarakter alıb.

Ölkəmiz dünyada layiq olduğu mərtəbəyə Ulu Öndərin müdrikliyi, qətiyyəti, zəngin dövlətçilik təcrübəsi sayəsində yüksələ bilib. Bu gün də həyatın bütün sahələrində qazanılan uğurların təməlində Heydər Əliyev ideyaları, onun müdrik strategiyası dayanır.

NUHÇIXAN-ın təqdim etdiyi kompozisiyada Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətinin ən mühüm məqamlarına, böyük ömrün fotolarda əbədiləşən anlarına nəzər salınır.


Qaranlıqdan aydınlığa. Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişi həyatın ritmini dəyişdi

Heydər Əliyev dühası 1969-cu ilədək SSRİ-nin aqrar respublikası kimi tanınan Azərbaycanı çox qısa müddətdə inkişaf etmiş sənaye ölkəsinə, yüksək mədəniyyəti ilə bütün dünyada tanınan diyara çevirə bildi. O, ölkəsini, sözün əsl mənasında, qaranlıqdan aydınlığa çıxardı, ətalət buzunu əritdi. 1969-cu ilin 14 iyulunda ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycanda rəhbərliyə gəlməsi ilə həyatın ritmi büsbütün dəyişdi. Ölkəmizin müstəqillik tarixinin, işıqlı yolunun başlanğıcı qoyuldu.

Ulu Öndərin ölkəmizə rəhbərliyinin birinci dövrü milli özünüdərkin oyanması, soykökə qayıdışın başlanğıc dövrü kimi də səciyyəvidir. Böyük şəxsiyyət sovet dövrünün bütün ideoloji-siyasi maneələrinə sinə gərərək Azərbaycan xalqının milli inkişaf konsepsiyasını irəli sürdü, ictimai şüurdakı qorxunu aradan qaldırdı, cəmiyyəti bütün sahələr üzrə gələcək mənəvi və iqtisadi yüksəlişlərə ruhlandırdı. Bir sözlə, Ulu Öndər şüurlarda inqilabi dəyişiklik yaratdı.

Azərbaycan 1969-1982-ci illərdə inkişaf etmiş sənaye-aqrar respublikasına çevrildi.

On dörd il ərzində 250-dən çox zavod, fabrik, istehsalat sahələri tikilib istifadəyə verildi. Respublikanın milli gəlirinin ümumi həcmi 2,5 dəfə artdı. On mindən çox azərbaycanlı gənc keçmiş SSRİ-nin qabaqcıl ali məktəblərinə təhsil almağa göndərildi. Onların əksəriyyəti bu gün müstəqil Azərbaycanın iqtisadiyyatının, elminin, təhsilinin inkişafında, dövlətçiliyinin möhkəmləndirilməsində fəal iştirak edir.

Ötən əsrin 70-ci illərində Bakı ilə yanaşı, Naxçıvanda, Gəncədə, Mingəçevirdə, Lənkəranda, Xankəndidə bir-birinin ardınca elektronika, elektrotexnika, radiotexnika, cihazqayırma, dəzgahqayırma zavod və müəssisələri istifadəyə verildi.

On dörd ildə Azərbaycanda tikilib istifadəyə verilmiş fabrik, zavod və digər sənaye-istehsal müəssisələrinin sayı əvvəlki 50 ildə tikilən müəssisələrin sayından qat-qat çox idi.

Həmin illərdə Heydər Əliyevin bilavasitə göstərişi və rəhbərliyi ilə Azərbaycandakı memarlıq abidələrində bərpa işləri aparıldı, görkəmli şair və yazıçıların yubileyləri keçirildi, tarixi şəxsiyyətlərin və xalq qəhrəmanlarının abidələri ucaldıldı, milli varlığımızın, dəyərlərimizin və adət-ənənələrimizin təbliğinə xidmət edən filmlər çəkildi.

Ulu Öndərin həmin dövrdəki ən böyük xidmətlərindən biri də milli hərbçi kadrların hazırlanması sahəsində qəbul etdiyi tarixi qərarlar və bunun nəticəsi olaraq Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəbin yaradılması oldu. Yüzlərlə azərbaycanlı gəncin keçmiş İttifaqdakı ən qabaqcıl ali hərbi məktəblərə və hərbi akademiyalara təhsil almağa göndərilməsi müstəqil dövlət quruculuğu istiqamətində atılan mühüm addımlardan biri idi. Bu kadr potensialı dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra milli Silahlı Qüvvələrin zabit heyətinin formalaşmasında müstəsna rol oynadı.

Ulu öndər Heydər Əliyev 1969-cu ildə Azərbaycanda hakimiyyətə gələndə bütün SSRİ məkanında rus dili hakim və rəsmi dil idi. Xalqımızın dahi oğlu böyük cəsarət, siyasi müdriklik nümayiş etdirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin 50 illiyinə həsr olunan təntənəli toplantıda Azərbaycan dilində çıxış edərək ana dilimizə, milli dəyərlərimizə sahib çıxdı.

Bir sözlə, 1969-cu ilin 14 iyulu sadəcə respublika rəhbərinin seçim günü yox, bundan daha çox milli liderin rəhbərliyə gəlişi ilə əlamətdardır.

Heydər Əliyevin həyatının Moskva dövrü. Yüksəliş və həsəd

Heydər Əliyev Siyasi Büronun üzvü seçiləndə, bir qədər sonra Moskvaya yüksək vəzifəyə gedəndə Azərbaycanda insanlar çox sevinir, bir-birini təbrik edirdilər. Bu, iki amillə izah olunurdu. Birincisi, azərbaycanlının SSRİ kimi nəhəng dövlətin hakimiyyət iyerarxiyasında yüksək mövqe və vəzifə tutması həqiqətən qürurverici hadisə idi.

Digər tərəfdən, Heydər Əliyevin siyasi elitanın zirvəsinə yüksəlməsi, SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini təyin edilməsi Azərbaycanın xeyrinə işləyə bilərdi və belə də oldu. O, şəxsi nüfuzundan və vəzifə imkanlarından istifadə edərək, İttifaq büdcəsindən Azərbaycana mümkün qədər çox vəsait ayrılmasına, bir sıra irimiqyaslı layihələrin Bakıya yönəldilməsinə nail oldu.

İttifaq miqyasında gördüyü nəhəng işlər, fitri təşkilatçılıq bacarığı onun şöhrətini getdikcə artırırdı. Obyektiv siyasətçilər hesab edirdilər ki, Heydər Əliyev Baş katib vəzifəsinə ən yaxşı namizəddir.

Sonra məlum hadisələr baş verdi. Mixail Qorbaçov siyasi hakimiyyətə gəldikdən sonra Heydər Əliyevə münasibət dəyişdi, ona qarşı həsəd və qısqanclıq hissləri baş qaldırdı. Ölkə rəhbərliyi ilə aralarında yaranmış ixtilaflar və ciddi fikir ayrılığı səbəbindən istefa verdi. Bununla eyni vaxtda Azərbaycanın qara günləri başladı. İndi də bir çoxları əminliklə deyirlər ki, əgər o vaxt Heydər Əliyev rəhbərlikdə olsaydı, nə Dağlıq Qarabağ, nə də 20 Yanvar hadisələri baş verməzdi.

Naxçıvanın qurtuluşu. Heydər Əliyev muxtar respublikanı siyasi təlatümlərdən və işğaldan qorudu

1990-cı il iyulun 20-də Moskvadan Bakıya qayıdan Heydər Əliyev iki gün sonra Naxçıvana getdi. Kremlin köləsi olan rəhbərlik onun yolunu kəsdiyi üçün o, doğulub boya-başa çatdığı Naxçıvana üz tutmaq məcburiyyətində qaldı.

Həmin dövrdə Naxçıvanda son dərəcə ağır vəziyyət hökm sürürdü. Bir tərəfdən, iqtisadiyyat dağılaraq iflic olmuş, əhali var-yoxdan çıxmışdı. Digər tərəfdən isə ermənilərin aramsız hücumları situasiyanı daha da mürəkkəbləşdirirdi. Belə bir vaxtda Heydər Əliyevin Naxçıvana qayıdışı muxtar respublikanı böyük fəlakətdən qurtardı, işğaldan qorudu.

Çağırış. Xilaskarın və inamın qayıdışı

Xalq Heydər Əliyevi təkidlə hakimiyyətə çağırırdı. 1993-cü ilin ortalarında ölkədə yaranmış son dərəcə mürəkkəb və ağır vəziyyətdə xalqın çağırışı ilə hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev məsuliyyəti və xilaskarlıq missiyasını cəsarətlə çiyinlərinə götürdü. 1993-cü il 15 iyunu tarix salnaməmizə Milli Qurtuluş Günü, xilaskarın və onunla birgə inamın qayıdış günü kimi yazılıb. Ümummilli Lider Azərbaycanı çətin sınaqlardan, siyasi fırtınalardan sağ-salamat çıxararaq sakit limana gətirə bildi. Separatizmin, dövlət çevrilişi cəhdlərinin qarşısını qətiyyətlə alaraq ölkəni parçalanmaq, müstəqilliyini itirmək təhlükəsindən xilas etdi. Yenicə yaranmaqda olan nizami ordu ermənilərin torpaqlarımıza aramsız hücumlarını dayandıra bildi, Qarabağ müharibəsində atəşkəsə nail olundu.

Ölkə iqtisadiyyatına gəlincə, bu sahə də dərin böhran keçirirdi, dövlət xəzinəsi boşalmışdı. Dağılmış sənayeni, kənd təsərrüfatını dirçəltmək uzun illər tələb etdiyindən qeyri-adi həll variantları tapmaq lazım gəlirdi. Müdrik şəxsiyyət Heydər Əliyev uğur açarının harada olduğunu bilirdi. Bilirdi ki, ölkəni dərin iqtisadi-sosial böhrandan yalnız neft gəlirləri ilə çıxarmaq olar. Neft isə dənizin dibində idi, onu çıxarmağa Azərbaycanın gücü çatmazdı. Ölkədə siyasi-ictimai sabitliyin hələ yetərincə möhkəm olmadığı bir vaxtda xarici şirkətlər riskə gedib Azərbaycan neftinə sərmayə qoyacaqdılarmı? Heydər Əliyev “Amoko”, “BP”, “Yunokal”, “LUKoyl”, “Statoyl”, “Ekson”, “İtoçu” kimi nəhəng şirkətləri inandırmağı bacardı.

Bu inamın əsasında təbii ki, ilk növbədə, Heydər Əliyev şəxsiyyətinə olan etibar dayanırdı. 1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın inkişafının, gələcək uğurlarının başlanğıc nöqtəsi oldu. Bununla da tənəzzüldən yüksəlişə doğru çətin, lakin qətiyyətli uğur yolu başladı.

Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyinin ikinci dövrü bu və digər taleyüklü hadisələrlə zəngindir. Fotoşəkillər bizi bir daha həmin tarixi günlərə qaytarır, bu dahi şəxsiyyətin titanik fəaliyyətinin ayrı-ayrı məqamlarını göz önündə canlandırır.

Tənəzzüldən yüksəlişə gedən yol. Heydər Əliyev xalqın taleyinə günəş kimi doğdu

Azərbaycan xalqının, dövlətinin taleyinə günəş kimi doğan Heydər Əliyevin adı ən yeni tariximizə qızıl hərflərlə yazılıb. Bu dahi şəxsiyyət bütün mənalı həyatını canından artıq sevdiyi doğma xalqına həsr edib. Bu qiymətli ömrün hər anı, hər günü Vətənə, xalqa sədaqətli xidmət nümunəsidir.

Xalqını tükənməz məhəbbətlə sevən, azərbaycanlı olmağı ilə həmişə fəxr edən Heydər Əliyev bütün zamanların ən böyük azərbaycanlısıdır. Azərbaycançılıq onun qanında, ruhunda idi. Hər zaman ürəyi xalqı ilə bir döyünən Ulu Öndər azadlıq uğrunda tökülən qanların hədər getməməsi, dövlət müstəqilliyinin bir daha itirilməməsi naminə bütün zəruri tədbirləri görür, böyük cəsarət tələb edən addımları tərəddüdsüz atırdı. Məhz bu tədbirlər, sarsılmaz iradə sayəsində düşmənlərin niyyəti puça çıxarıldı, vahid komandanlığa tabe olan nizami ordu yaratmaq mümkün oldu. Azərbaycanı məhv olmaq təhlükəsindən xilas edən, ölkə iqtisadiyyatını ağır böhrandan dinamik inkişaf yoluna çıxaran Ulu Öndər on illər sonra da görüləsi işlərin aydın proqramını verdi.

Ulu Öndər vaxtilə deyirdi: “Heç kəsin şübhəsi olmasın ki, ömrümün bundan sonrakı hissəsini harada olursa-olsun, yalnız və yalnız Azərbaycan Respublikasının müstəqil dövlət kimi inkişaf etməsinə həsr edəcəyəm”. Belə də oldu...

İnkişafın yeni mərhələsi. Heydər Əliyev ideyaları yaşayır və qalib gəlir

Dünya azərbaycanlılarının qürur ünvanı, milli intibahın qarantı və xilaskar kimi hələ sağlığında ikən əfsanələşən, həyatının hər məqamı bizim üçün örnək olan Heydər Əliyev nadir dövlət xadimi kimi tarixdə dərin iz qoyub. Azərbaycanın son 50 illik tarixində Ulu Öndərin silinməz imzası var. Onun ideyaları Azərbaycanın dünəninin, bu gününün və gələcəyinin əsasında dayanır. Ümummilli Liderin strategiyası - Azərbaycanın inkişafına və modernləşməsinə hədəflənmiş səmərəli dövlətçilik siyasəti bu gün Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Məhz bu kursun davamı kimi 2003-cü ildən Azərbaycan öz inkişafının yeni mərhələsinə qədəm qoyub və bu yolda inamla irəliləyir.

Ulu Öndər hər bir dövlətin varlığının əsasında dayanan iqtisadi inkişafı dövlət həyatının ən vacib amili hesab edirdi. Azərbaycan Heydər Əliyev ideyalarının işığında bu gün iqtisadi cəhətdən dünyada ən sürətlə inkişaf edən ölkəyə çevrilib. Həmin inkişafın başlıca yekunlarından biri də Prezident İlham Əliyevin bu sözlərində bariz ifadəsini tapıb: “Azərbaycan bu illər ərzində həm öz vətəndaşlarına, həm də dünyaya sübut etdi ki, biz müstəqil ölkə, azad xalq kimi yaşayırıq və yaşaya bilərik”.

Ulu öndər əbədiyyətə qovuşsa da, cismən aramızda olmasa da, tariximizin Heydər Əliyev erası davam etməkdədir, vaxtdan yüksəkdə dayanan Heydər Əliyevin ideyaları yaşayır və qalib gəlir. İllər ötəcək, dünyaya yeni nəsillər gələcək, zəmanəmizin dahisi Heydər Əliyev ideyalarının sönməz şəfəqlərindən hər nəslə pay düşəcək. Nə qədər ki, Azərbaycan var, Ulu Öndərin adı, siyasi kursu yaşayacaq, ölkəmizin inkişaf salnaməsinə bir-birindən parlaq səhifələr yazılacaq.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
14.07.2019


Şərur ərazisində çoxlu arxeoloji abidələr, o cümlədən qədim yaşayış yerləri-mağaralar, kurqanlar, nekropollar, qala divarları və başqa maddi-mədəniyyət qalıqları var. Hazırda bu arxeoloji abidələrin bir çoxunda geniş qazıntı işləri aparılır.

Tədqiq olunan qədim yaşayış məskənləri içərisində Qazma mağarası xüsusi tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Tənənəm kəndində yerləşən bu mağara muxtar respublikanın ərazisində ən qədim insan düşərgəsi olaraq, Orta Paleolit dövrünə, yəni eramızdan 60-80 min il əvvələ aid edilir. Qazma mağarasında ilk tədqiqat işlərinə 1983-cü ildə arxeoloq Məmmədəli Hüseynov başlayıb və 1990-cı ilə qədər bu işi arxeoloq Əsədulla Cəfərov davam etdirib. Mağarada aparılan qazıntı işləri nəticəsində tariximiz üçün çox qiymətli olan arxeoloji tapıntılar aşkara çıxarılıb.

Şərurun arxeoloji abidələrindən biri də Dizə kəndi ərazisində yerləşən Ovçular təpəsidir. Bu qədim yaşayış yeri Arpaçayın sol sahilində, çox da hündür olmayan təpənin üzərində yerləşir. Qədim əkinçilik və maldarlıq mədəniyyətini özündə əks etdirən Ovçular təpəsində yaşayış e.ə. IV minilliyin əvvəllərindən başlamış və III minilliyin sonlarına qədər davam etmişdir. Ovçular təpəsi tariximiz üçün çox önəmli olan arxeoloji abidələrdən biridir. 2007-ci ildən etibarən Şərur ərazisindəki bir çox abidələrdə, o cümlədən Ovçular təpəsində daha genişmiqyaslı arxeoloji qazıntı işləri aparılır.

Ovçular təpəsində aparılan qazıntının ümumi sahəsi 500 kvadratmetri əhatə edir. Ekspedisiyanın tərkibində xarici ölkələrdən gələn arxeoloqlarla yanaşı, Azərbaycan MEA-nın və onun Naxçıvan Bölməsinin təcrübəli arxeoloqları da iştirak edirlər. Burada aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Eneolit və Erkən Tunc dövrünə aid möhrədən və kiçik çay daşlarından hörülmüş yaşayış evlərinin qalıqları, taxıl məhsullarını saxlamaq üçün quyular, gildən hazırlanmış müxtəlif məişət avadanlıqları, eyni zamanda əkinçilikdə istifadə olunan əmək alətləri aşkar edilib.

Şərurun arxeoloji abidələri içərisində Oğlanqala öz möhtəşəmliyinə və tikinti əzəmətinə görə daha çox diqqəti cəlb edir. Bu arxeoloji abidə Arpaçayın sağ sahilində, eyni adlı kəndin ərazisindəki Qaratəpə dağının üzərində yerləşir. Xatırladaq ki, Qaratəpə dağı bütövlükdə qara mərmər terraslarından ibarət olub, yuxarı hissəsi yastan şəkillidir. Qədim yaşayış yerinin ümumi sahəsi 40 hektardan çoxdur. Tarixi mənbələrdə Oğlanqala abidəsinin e.ə. II-I minilliyə aid olduğu, eyni zamanda, tikili baxımdan Assuriya qala tikililərinə bənzərliyi bildirilir. Oğlanqala abidəsində ilk dəfə 1936-cı ildə arxeoloq Ələsgər Ələkbərov, 1970-ci illərdə Vəli Əliyev tərəfindən kəşfiyyat xarakterli qazıntı işləri aparılıb, 1980-ci illərin sonlarında arxeoloq Vəli Baxşəliyev Oğlanqalada daha geniş qazıntı işlərinə başlayıb. 2007-ci ildən etibarən Vəli Baxşəliyevin və Səfər Aşurovun rəhbərliyi ilə Oğlanqalada beynəlxalq ekspedisiya genişmiqyaslı qazıntı işləri aparır.

Bu il ABŞ-Azərbaycan müştərək Beynəlxalq Arxeoloji Ekspedisiyası qədim şəhər-dövlətin mərkəzi olan Oğlanqala yaşayış yerində yenidən tədqiqat işləri həyata keçirir. 400 kvadratmetr ərazidə aparılan qazıntı işlərinə may ayının 20-dən başlanılıb. Tədqiqatların əsas məqsədi isə Naxçıvanın antik dövrə aid tarixi və mədəniyyətinin öyrənilməsidir.

Qeyd edək ki, Oğlanqala eramızdan əvvəl IV əsrdə Azərbaycanda formalaşan Atropatena dövlətinin əsas inzibati, siyasi mərkəzlərindən biri olub. Ötən illərdə qədim yaşayış yerində aparılan tədqiqatlar zamanı Atropatena dövrü ilə bağlı müəyyən tapıntılar əldə edilsə də, həmin dövrə aid yaşayış binalarının, qala divarlarının planları tamamilə aşkara çıxarılmayıb. Ancaq builki tədqiqatlar zamanı ərazidə antik dövrə aid yaşayış binalarının qalıqları, qəbir abidələri və müxtəlif formalı keramika nümunələri aşkar edilib.

ABŞ-ın Pensilvaniya Universitetinin tarixçi alimi, arxeoloq Lauren Rissvet bu yaşayış yerinin böyük sahəyə malik olduğunu və Oğlanqala mərkəz olmaqla, ərazidə bir çox qala-şəhərlər yerləşdiyini bildirib, buranın bütün Qafqaz regionunun mərkəzlərindən biri olduğunu və mühüm ictimai-siyasi əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib. Aparılan arxeoloji qazıntılar Oğlanqala abidəsinin açılmamış sirləri haqqında çox şeyləri deyəcəkdir.

Məlumdur ki, son illər muxtar respublikamızın ərazisində olan qədim arxeoloji abidələrin öyrənilməsi, ulu babalarımızdan bizə əmanət kimi qalmış xeyli sayda tarixi abidənin bərpa olunması istiqamətində xeyli işlər görülmüşdür və bu tədbirlər davam etdirilir. Bu, qədim tariximizin, keçmişimizin daha dəqiq və ətraflı öyrənilməsi, təbliği, qorunması, yaşadılması və gələcək nəsillərə ərmağan edilməsi baxımından da təqdirəlayiqdir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
14.07.2019


Tarixin çətin sınaqlarından uğurla çıxan, minillərin tarixinə şahidlik edən bir məkan var-Naxçıvan. Muzeylər diyarı, tarix incisi, qədimlik və sənətkarlıq. Bu sənətkarlıqdan yaranan müasirlik. Qədim və həmişə cavan Naxçıvanda şəhərimizi bəzəyən bir sənət növü də var. Hamımızın tez-tez rastlaşdığı, bir anlıq dayanıb bu sənətin necədə möhtəşəm bir yaradıcılıq nümunəsi olduğunun fərqinə vardığımız şəbəkə sənəti.

Səbr sənəti Bəzən bu sənət növünü işini bilən yaxşı ustalar “səbr sənəti”də adlandırır. Çünkü yüzlərlə, minlərlə taxta və şüşə parçalardan hazırlanan incəsənət nümunəsi heç də asan başa gəlmir və çoxlu səbr tələb edir. Bu sənət Azərbaycanın bir çox bölgələrində xüsusən Şəkidə və Ordubadda geniş yayılıb. Şəbəkə sözü tor və ya barmaqlıq mənasını verir. Ayrı-ayrı taxta parçaları yapışqan və dəmir mıx olmadan quraşdırılır. Hazırda da bu sənəti qoruyub yaşadanlar, yeniliklər gətirənlər çoxdur. Şəbəkənin hazır­lanmasında, əsasən, fısdıq ağacından istifadə edilir ki, bu da onun elastikliyi ilə əlaqədardır. Şəbəkənin uzunömürlü olması üçün taxtalar bişirilir və qurudulur, daha sonra isə onlar incəliklə kəsilərək müəyyən formalara salınır. Həmin parçalar müəyyən həndəsi fiqurlar formasında yığılaraq əlvan rəngli şüşələrlə bəzədilir. “Cəfəri”, “səkkiz”, “onaltı”, “gülabi”, “şəmsi”, “göllü” və “bəndi-rumi” şəbəkənin ənənəvi formalarıdır. Əslində, şəbəkə bir çox elmləri özündə birləşdirir. Həndəsə, riyaziyyat hətta fizika kimi elmlər şəbəkə sənətində istifadə olunur. Şəbəkələrdən söhbət açılanda Naxçıvan şəhərindəki Xan sarayını, Ordubad şəhərindəki Came, Sərşəhər məscidlərini, eləcə də Naxçıvan şəhərindəki bir sıra tarixi abidələri xatırlatma­maq mümkün deyil.

Vaxtı ilə Naxçıvanın məşhur şəbəkə ustalarından olan Mehdi Mehdiyevin (XIX), Şahbuzlu Abuzər Bədəlovun (XVIII) sənət ənənəsi bu gün davam etdirilir. Tarixən Ordubadın hər bir məhəlləsindəki ictimai və dini binalarda istifadə olunan şəbəkə elementləri sənətkarların bu sahəyə marağını hələ ötən əsrlərdən artırıb. Ordubad rayonunda yaşayan, bu sənətin incəliklərinə dərindən bələd olan Cabir Cabbarov deyir ki, şəbəkə sənəti memarlıqla sıx bağlı olduğundan, əsasən, monumental xarakter daşıyır. Şəbəkə eyni zamanda dekorativ-tətbiqi sənətlərin xüsusi vərdiş, təcrübə və texnologiya tələb edən çətin sahələrindən biridir. Müsahibimiz deyir ki, Ordubadda bir çox tarixi abidələrdə, eləcədə ictimai binalarda şəbəkələrdən istifadə olunması təkcə dekorasiya və gözəllik deyil eyni zamanda bu şəbəkələr həmin binaların möhkəmliyi deməkdir. Çünki təbii fəlakətlər, zəlzələlər zamanı həmin şəbəkə taxtalar bir-birinə sıx bağlı olduğundan binanın uçmasının qarşını alır. Vaxtı ilə Ordubadda baş vermiş zəlzələ zamanı da məhz Ordubadın qədim Cümə məscdini necə deyərlər Tanrıdan sonra bu şəbəkələr qoruyub saxlayıb.

Tarixi abidələrdə şəbəkə

Qədim Naxçıvanın tarixi sənətkarlıq nümunələrini ecazkar edən amillərdən biri də abidələrimizin əksəriyyətində şəbəkə sənəti nümunələrinə geniş yer verilməsidir. Bu isə onu göstərir ki, bu sənətdən geniş istifadə Naxçıvanda Eldənizlər dövlətinin mövcud olduğu illərdən də əvvəllərə gedib çıxır. Çünki Möminə xatın və Yusif Küseyr oğlu türbələrində bu üslubda daş naxışları görmək olur. Hətta sonrakı illərdə Naxçıvanda ulu babalarımız tərəfindən tikilən tarixi binalarda-Gülüstan türbəsi və Xan sarayında eləcədə tarixi məscidlərdə şəbəkələrdən istifadə olunub. Mömünə Xatun, Yusif Küseyr oğlu və Gülüstan türbəsində daş şəbəkələrdən istifadə olunsa da, sonrakı mərhələlərdə memarlarımız taxta və güzgü şəbəkələrə üstünlük verib. Güzgü şəbəkəni xüsusi ilə Xan sarayında görmək mümkündür. XVII əsrdə inşa edilən sarayda qonaq qəbulu üçün nəzərdə tutulmuş zalın qərbində döşəmədən 40 santimetr hündürlükdə səhnə tipli taxt yaradılıb. Taxtlı guşənin açılan pəncərələri yerdən tavana qədər şəbəkələrlə, tavanı isə kiçik güzgü parçaları ilə nəfis bəzədilib. Zalın digər divarları taxçalar, nəbati və süjetli rəsmlərlə işlənib. Zalın əzəmətini cənub divardakı, ətrafı həndəsi formalar və güzgü parçaları ilə bəzədilmiş buxarı daha da artırır. Xan sarayının pəncərələrindəki zərif şəbəkə bu sənətin ən gözəl nümunəsidir. Sarayda əlvan çalarlara malik şəbəkə kompozisiyaları iki əsr öncə olan görünüşünü saxlamaqla, bu gün də öz parlaqlığı ilə buraya gələn çoxsaylı turistlərin marağına səbəb olur. Ordubad rayonundakı tarixi Qeysəriyyə binasının qapı və pəncərələri demək olar ki, başdan-ayağa rəngli şüşə şəbəkələrlə işlənilib.

Ənənədən müasirliyə

Bu gün dünyada müasir şəhərsalma pirinsiplərində həmin şəhərin tarixiliyi, qədimliyi, milli memarlıq üslubu götürülərək inşa olunur. Bu qədim diyarımız Naxçıvanda da belədir. Diyarımızda tarixi abidələrin milli memarlıq üslubu qorunaraq bərpa olunması, onlarda şəbəkə elementlərinin saxlanılması əslində müasirliklə qədimliyin vəhdətidir. Bədii ənənələri hələ orta əsrlərdə formalaşan və az qala toxunulmaz-əlçatmaz meyara çevrilən el sənəti növlərinə müasir dövrdə əlavələrin edilməsi mümkünsüz görünsə də, yaradıcı təxəyyülü olan insanların yenilikçi cəhdləri təqdirəlayiq hadisədir. Lakin klassik ənənəyə uğurlu və müasir ruh verən sənətkarlarımız da az olmayıb. Naxçıvanda bu gün tikilən ictimai binalara və tarixi abidələrin bərpasına gətirilən yeni şəbəkə əlavələri ənənədən müasirliyə aid bir üslub yaradıb, desək yanılmarıq. Dizayn MMC tərəfindən hazırlanan şəbəkələrin yeni üslubu, yəni taxta istifadə olunmadan rəngli şüşələrin bir-biri ilə birləşməsi şəhərimizin ictimai və tarixi binalarına öz rəngarəngliyini qatır. “Kürə”, “Nar”, “Xaç”, “Qəndil”, “Fənər”, “Piramida” və başqa formalı şəbəkə-əşyaların hər birində memar-rəssam fantaziyası ifadə olunduğundan, onlar tamaşaçılar tərəfindən yüksək sənətkarlıq-heyrət qaynağı kimi qəbul olunurlar. Son illərdə memarlıq quruluşu saxlanılmaqla bərpa olunan tarixi abidələrdə, ictimai binalarda, bir sıra dövlət qurumlarının inzibati binasında, muzeylərdə, “Saat Meydanı” turistik istirahət kompleksinin üzlənməsi və bəzədilməsində müasir şəbəkələrdən-vitrajlardan istifadəyə geniş yer verilib. Elə bunun nəticəsidir ki, Naxçıvana gələn hər bir qonaq bu diyarın memarlıq üslubu ilə tikilən binalarına heyranlıqlarını gizlədə bilmirlər.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
14.07.2019


Görkəmli dövlət xadimi, ulu öndərimiz Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyə gəlməsinin 50 illiyinin qeyd edildiyi bu günlərdə Onun ideyaları işığında inkişaf və tərəqqi istiqamətində yeni-yeni uğurlar qazanan Naxçıvan Muxtar Respublikası özünün yüksəliş dövrünü yaşayır. 30 ilə yaxındır, blokadada yaşayan muxtar respublikanın çətin şəraitdə tərəqqiyə nail olması isə Heydər Əliyev siyasi kursunun təntənəsi, Onun yoluna dərin sədaqətin, böyük əzmkarlığın, yurda bağlılığın ən parlaq nümunəsidir. Bu gün də ulu öndərimizin strateji inkişaf konsepsiyası diyarımızda uğurla davam etdirilir, bütün sahələrdə olduğu kimi, ətraf mühitin qorunması istiqamətində də ardıcıl tədbirlər görülür.

Son illər yaşıllıqların artırılması, flora və faunanın mühafizəsi sahəsində görülən işlər də öz nəticəsini verib. Belə ki, dünyada son 10 il ərzində yaşıllıqların yox edilməsi 62 faiz artdığı halda, biz muxtar respublikada bunun tam əksinin şahidi oluruq. Əgər 1995-ci ildə doğma yurdumuzda yaşıllıqlar ümumi ərazinin 0,6 faizini təşkil edirdisə, bu gün həmin rəqəm 20 faizə çatıb. Bu, naxçıvanlıların iməciliklər yolu, el birliyi və əl birliyi ilə qazandıqları və dünyaya nümunə ola biləcək yüksək nəticədir. Görülən işlərin davamı olaraq iyunun 1-də Naxçıvan Muxtar Respublikasında iməciliklər keçirilib, yaşıllıq zolaqları və meyvə bağlarına aqrotexniki qulluq göstərilib.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov iməcilikdə iştirak edib, meyvə bağlarına qulluğun davam etdirilməsi barədə tapşırıqlar verib.

İsti yay günlərində əhali istirahətə daha çox ehtiyac duyur. Ona görə də muxtar respublikada mövcud təbii imkanlardan səmərəli istifadə olunur, sakinlərin və turistlərin istirahətinin təşkili üçün müvafiq tədbirlər görülür. Yeni xidmət sahələri və istirahət guşələri istifadəyə verilir, çimərliklər yaradılır.

İyunun 1-də Ali Məclisin Sədri Uzunoba Su Anbarındakı çimərlik zonasına gəlib, mövsümə hazırlıqla bağlı görülən işlərlə maraqlanıb, ərazinin genişləndirilməsi, təmizliyə və təhlükəsizlik qaydalarına əməl edilməsi barədə tapşırıqlar verib.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, muxtar respublikada yaşıllıq sahələrinin ilbəil artırılması, yeni meyvə bağlarının salınması həm də tingçilik təsərrüfatlarının inkişafını zərurətə çevirib. Bu mənada, xüsusilə müxtəlif meyvə və həmişəyaşıl tinglərə, gül və bəzək kollarına olan tələbatın yerli istehsal hesabına ödənilməsi əhəmiyyətlidir. Naxçıvan Yaşıllaşdırma Xidmətinin tingçilik sahəsi üçün yeni kompleksin tikilməsi və “İqlim otağı”nın yaradılması bu sahədə uğurlu nəticələrin əldə edilməsinə yol açacaqdır. İyunun 7-də Naxçıvan Yaşıllaşdırma Xidməti üçün yeni ağacyetişdirmə sahəsi – “İqlim otağı” istifadəyə verilib.

Ali Məclisin Sədri “İqlim otağı”nın istifadəyə verilməsi münasibətilə kollektivi təbrik edib, tələbata uyğun tinglərin və gül kollarının yetişdirilməsi, eləcə də yerli sortlara üstünlük verilməsi və fəaliyyətin genişləndirilməsi barədə tapşırıqlar verib.

Muxtar respublikanın davamlı inkişafını xarakterizə edən amillərdən biri də enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması və müasir elektro­energetika infrastrukturunun yaradılmasıdır. Yeni elektrik stansiyalarının istifadəyə verilməsinin və energetika təsərrüfatının müasir tələblər səviyyəsində qurulmasının nəticəsidir ki, istehlakçılar dayanıqlı və keyfiyyətli elektrik enerjisi ilə təmin olunurlar. Babək Rayon Elektrik Şəbəkəsinin yeni inzibati binasının və yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi də muxtar respublikada elektroenergetika sisteminin inkişafı sahəsində görülən işlərin davamıdır. İyunun 7-də yeni inzibati bina və yarımstansiya istifadəyə verilib.

Açılış tədbirində iştirak edən Ali Məclisin Sədri inzibati binanın tikilməsində və yarımstansiyanın qurulmasında əməyi olanlara təşəkkür edib, qarşıya qoyulan vəzifələrin icrasında kollektivə uğurlar arzulayıb.

Bu gün mühüm strateji tərəfdaş olan, eyni tarixə, eyni dilə, eyni dinə mənsub olan Azərbaycan ilə Türkiyə arasındakı əlaqələr sürətlə inkişaf edir. Ölkələrimiz arasındakı sarsılmaz əsaslara söykənən bu münasibətlərin inkişafında Naxçıvan Muxtar Respublikasının mühüm yeri vardır. Xüsusilə muxtar respublika ilə qardaş ölkə arasındakı hərbi əməkdaşlıq məmnunluq doğurur. Keçən ay Türkiyə Respublikasının Milli Müdafiə naziri Hulusi Akarın Azərbaycan-Türkiyə birgə döyüş atışlı taktiki təlimlərində iştirak etmək üçün Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfərə gəlməsi də bu gün həmin münasibətlərin yüksək səviyyədə olduğunu bir daha göstərir.

İyunun 10-da Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov Türkiyə Respublikasının Milli Müdafiə naziri Hulusi Akar ilə görüşüb.

Ali Məclisin Sədri Naxçıvana səfərlə bağlı qəbul etdiyi qərara görə Türkiyə Respublikasının Milli Müdafiə naziri Hulusi Akara hörmət və ehtiramını bildirib, bu tarixi səfəri muxtar respublikanın həyatında mühüm hadisə kimi dəyərləndirib. Söhbət zamanı qarşılıqlı maraqdoğuran məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin rəhbərliyi ilə muxtar respublikada ordu quruculuğu sahəsində mühüm işlər görülür. Ordu, birləşmə və hissələrin döyüş qabiliyyəti və maddi-texniki bazası gücləndirilməklə yanaşı, hərbi qulluqçuların mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması da diqqətdə saxlanılır. İyunun 11-də Kəngərli rayonunun Qıvraq qəsəbəsindəki hərbi hissədə zabit-gizir ailələri üçün 44 mənzilli yeni yaşayış binasının, həmçinin hərbçi ailələri və sakinlər üçün yeni istirahət parkının istifadəyə verilməsi də görülən işlərin davamıdır.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov, Türkiyə Respublikasının Milli Müdafiə naziri Hulusi Akar və Azərbaycan Respublikasının Müdafiə naziri, general-polkovnik Zakir Həsənov tədbirdə iştirak edib, parkda yaradılan şəraitlə tanış olublar.

Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında imzalanan hərbi əməkdaşlıq haqqında sazişə əsasən Naxçıvanda iki ölkənin Silahlı Qüvvələrinin “Sarsılmaz qardaşlıq – 2019” birgə döyüş atışlı taktiki təlimləri keçirilib.

İyunun 11-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov, Türkiyə Respublikasının Milli Müdafiə naziri Hulusi Akar və Azərbaycan Respublikasının Müdafiə naziri, general-polkovnik Zakir Həsənov birgə döyüş atışlı taktiki təlimi izləyiblər.

Ali Məclisin Sədri əsgər və zabit­ləri salamlayıb, onları və tədbir iştirakçılarını birgə təlimlərin uğurla başa çatması münasibətilə təbrik edib.

Sonra təlimdə fərqlənən zabit, gizir və əsgərlər qiymətli hədiyyələrlə mükafatlandırılıblar.

Bu gün ölkəmizdə, eləcə də muxtar respublikada sağlam gənc nəslin yetişdirilməsi ilə yanaşı, onların sosial-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması da diqqətdə saxlanılır. Çünki gənclərimizin təhsil alması və peşə öyrənməsi, mənzil şəraitlərinin yaxşılaşdırılması ölkəmizin gələcəyinə xidmət edən məsələdir. Bu gün muxtar respublikamızda 457 mindən çox əhali yaşayır ki, onların da 140 mini və yaxud 30 faizdən çoxu gənclərdir. Ona görə də gənclərin mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılmasına xüsusi diqqət yetirilir. İyunun 12-də – Milli Qurtuluş Günü ərəfəsində Naxçıvan şəhərində yeni “Gənclər Yaşayış Kompleksi”nin təməlatması olub.

Ali Məclisin Sədri beton qarışığı bünövrəyə töküb, yaşayış kompleksinin təməli qoyulub.

Bu gün muxtar respublikamızda müasir səhiyyə infrastrukturunun yaradılması və yeni xəstəxanaların istifadəyə verilməsi ixtisaslı tibbi kadrların hazırlanmasını zərurətə çevirib. İyunun 14-də – Milli Qurtuluş Günü ərəfəsində Naxçıvan Dövlət Universitetinin Tibb fakültəsinin yeni tədris kompleksinin istifadəyə verilməsi və fakültənin yaranmasının 20 illiyinin qeyd olunması bu istiqamətdə əlamətdar hadisə kimi yadda qalıb.

Ali Məclisin Sədri fakültədə yaradılan tədris şəraiti ilə tanış olub, müəllimlərlə görüşüb, fakültə ilə muxtar respublikanın səhiyyə müəssisələri arasında onlayn tədris mərkəzinin qurulması və aparılan əməliyyatların auditoriyalarda birbaşa izlənilməsi barədə tapşırıqlar verib.

İyunun 14-də Naxçıvan şəhərindəki Heydər Əliyev Sarayında Qara Qarayev adına Azərbaycan Dövlət Kamera Orkestrinin Milli Qurtuluş Gününə və ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin ölkəmizə rəhbərliyinin 50 illiyinə həsr edilmiş konserti olub.

Ali Məclisin Sədri konsertə baxıb, konsertdən sonra orkestrin üzvləri ilə görüşüb, onları Milli Qurtuluş Günü və uğurlu konsert münasibətilə təbrik edib.

Ordu quruculuğu sırasında ixtisaslı hərbçi kadrların hazırlanması xüsusi yer tutur. Ali Məclis Sədrinin təşəbbüsü ilə yaranan, diqqət və qayğı ilə əhatə olunaraq mətinlik məktəbinə çevrilən Heydər Əliyev adına Hərbi Liseyin keçdiyi inkişaf yolu və malik olduğu müasir təlim-tədris bazası burada gələcəyin hərbçilərinin yüksək təhsil almalarına hərtərəfli şərait yaradır. İyunun 17-də liseyin 2019-cu il buraxılışı münasibətilə tədbir keçirilib.

Tədbirdə iştirak edən Ali Məclisin Sədri bu münasibətlə liseyin kursant, zabit və müəllimlərini, valideynləri və tədbir iştirakçılarını təbrik edib, əlaçı kursantlara attestatları təqdim edib, zabit, müəllim və kursantları mükafatlandırıb.

Son illər istifadəyə verilən yeni inzibati və yaşayış binaları, xidmət sahələri, salınan park və küçələr qədim Naxçıvan şəhərinin simasını tamamilə dəyişib. Əhalinin yaşayışı, məşğulluğu və istirahətinin səmərəli təşkili istiqamətində ardıcıl tədbirlər görülüb, yeni istehsal və xidmət sahələri fəaliyyətə başlayıb. Naxçıvan şəhərinin arxitektura quruluşunu daha da zənginləşdirən növbəti quruculuq ərməğanı isə iyunun 21-də istifadəyə verilən “Saat Meydanı” turistik istirahət mərkəzi olub.

Tədbirdə iştirak edən Ali Məclisin Sədri kollektivə işlərində uğurlar arzulayıb, əməyi olanlara təşəkkürünü bildirib və yaradılan şəraitlə tanış olub. Muxtar respublikada kənd təsərrüfatının inkişafı sahəsində görülən işlər öz nəticələrini verir. Mütərəqqi suvarma şəbəkələrinin qurulması, yeni torpaq sahələrinin əkin dövriyyəsinə qatılması, texnika və gübrə təminatı, istehsal olunmuş məhsulun satışı üçün hərtərəfli şəraitin yaradılması taxılçılığın da inkişafına səbəb olub. İyunun 10-dan etibarən muxtar respublikada taxıl biçininə başlanılıb.

İyunun 25-də Ali Məclisin Sədri “Bərəkət Toxumçuluq” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin Kəngərli rayonunun Böyükdüz kəndindəki taxıl əkini sahəsinə gəlib, taxıl biçininin gedişi ilə maraqlanıb. Növbəti əkin mövsümündə dəmyə əkininə daha çox üstünlük verilməsi, eləcə də torpaq mülkiyyətçilərinin sifarişlərinə uyğun texnikaların alınıb gətirilməsi barədə tapşırıqlar verib.

Reallıq budur ki, əldə edilən dəqiq statistik məlumatlar istənilən ölkənin, diyarın inkişafı ilə bağlı düzgün qərarların qəbul olunmasına imkan verir. Eyni zamanda düzgün statistik məlumatlar inkişaf göstəricilərini, əhali artımını və buna uyğun olaraq ehtiyatların yaradılmasında mühüm rol oynayır. Bu mənada, statistikanın vacibliyi nəzərə alınaraq “2018-2025-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında rəsmi statistikanın inkişafına dair Dövlət Proqramı”na uyğun olaraq Dövlət Statistika Komitəsində Statistik Məlumatlar Sistemi yaradılıb. İyunun 27-də sistemin təqdimatı olub.

Ali Məclisin Sədri Statistik Məlumatlar Sistemini işə salıb, illik statistik məcmuənin hazırlanması, qəbul olunmuş dövlət proqramlarının icrası barədə hesabatların təqdim olunması, eləcə də digər müvafiq təşkilatlarda da elektron məlumat sistemlərinin qurulması barədə tapşırıqlar verib.

2019-cu ilin ilk 6 ayı muxtar respublikanın sosial-iqtisadi, ictimai həyatında mühüm hadisələrlə yadda qalıb. Bu dövrdə iqtisadi inkişafın əsas göstəricisi olan ümumi daxili məhsul istehsalı ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 1,4 faiz artaraq 1 milyard 278 milyon 115 min manat olub. Bu dövrdə muxtar respublikada tikinti və yenidənqurmadan sonra, ümumilikdə, 67 obyekt istifadəyə verilib. 157 obyektin tikintisi və ya yenidən qurulması isə davam etdirilir. Bəhs olunan dövrdə muxtar respublikada 1173 yeni iş yeri açılıb ki, bunun da 99 faizi daimi iş yerləridir.

Muxtar respublikanın inkişafının yüksələn xətt üzrə davam etdiyini göstərən bu və digər əhəmiyyətli faktlar iyunun 28-də beşinci çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin onuncu sessiyasında qeyd olunub.

Sessiyada məruzə ilə çıxış edən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov deyib: “2019-cu ilin birinci yarısının nəticələri onu deməyə əsas verir ki, ulu öndər Heydər Əliyevin siyasi xəttinə sədaqət Naxçıvan Muxtar Respublikasında inkişaf dinamikasını qoruyub saxlamışdır. Bu inkişafın davam etdirilməsində və qarşıya qoyulan vəzifələrin icrasında Sizə və muxtar respublika əhalisinə uğurlar arzulayır, çıxışımı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin fikirləri ilə tamamlayıram: “Biz bütün istiqamətlərdə uğurla inkişaf edirik. Bizim inkişafımızın təməlində ulu öndər Heydər Əliyev siyasəti dayanır. Biz bu siyasətə sadiqik, tutduğumuz yoldan dönməyəcək və daim irəli gedəcəyik”.

Ali Məclisin Sədri 2019-cu ilin birinci yarısında muxtar respublikanın sosial-iqtisadi inkişafında əməyi, sabitliyin və təhlükəsizliyin qorunmasında xidməti olanlara təşəkkürünü bildirib.

Bu gün görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin Naxçıvanla bağlı arzuları inamla reallaşdırılır. İldən-ilə, aydan-aya daha da müasirləşən doğma diyarımızda 24 ildir, həyata keçirilən dövlətçilik konsepsiyası çoxkomponentli olmaqla, bütün makroiqtisadi və makrososial sferaların əsas seqmentlərini əhatə edir, quruculuq, idarəetmə sahəsində toplanmış zəngin təcrübə yüksəlişin davamlı xarakter almasını şərtləndirir. Muxtar respublikada aqrar siyasət, sənayeləşmə uğurla reallaşdırılır, ən ucqar kəndlər belə, abadlaşır, şəhərlər daha da inkişaf edir, əhalinin sosial problemləri həll olunur. Bu gün paytaxt Naxçıvan şəhəri Avrasiyanın inkişaf etmiş regional mərkəzləri ilə müqayisə olunur. Əldə edilən nəticələr düzgün siyasi xəttin bəhrəsi olmaqla yanaşı, həm də Rəhbər amilinin real siyasi fəaliyyətdə təsdiqidir. Tarixi şəxsiyyətlərin həyatda qoyduğu iz, keçdiyi şərəfli ömür yolu isə gələcək nəsillər üçün nümunə, yaşadığı dövrün inkişaf salnaməsidir.

“Şərq qapısı” qəzeti
10.07.2019


Dahi Azərbaycan şairi və dramaturqu Hüseyn Cavidin nakam bir ömür yaşamış və erkən həyatdan köçmüş oğlu Ərtoğrol Cavid 1919-cu il oktyabr ayının 22-də dünyaya göz açıb.

Ərtoğrol ictimai həyatın çox mürəkkəb və ziddiyyətli bir dövründə yaradıcılığa başlayıb, bir çox musiqi əsərləri bəstələyib, araşdırmalar aparıb, özündən sonra böyük və zəngin ədəbi irs yadigar qoyub. Onun ədəbi irsi zəngin olduğu qədər də rəngarəngdir. Ərtoğrolun istedadlı musiqişünas, dramaturq, tərcüməçi, şair və rəssam kimi fəaliyyət göstərməsində, dünya görüşünün formalaşmasında Hüseyn Cavid bir ata və bir müəllim kimi əsas rol oynayıb. Lakin repressiya illərində dahi Cavidə qarşı olan qadağalar, haqsızlıqlar Ərtoğrol Cavidə də tətbiq olunub, bu səbəbdən uzun müddət onun ədəbi irsi elimi-tədqiqatdan kənarda qalıb. Məhz xalqımızın qeyrətli oğlu, ümummilli lider Heydər Əliyevin Cavidlər ailəsinə olan böyük məhəbbəti, diqqət və qayğısı nəticəsində Hüseyn Cavidin adı və ədəbi irsi yenidən diqqəti cəlb etdi. Ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyinin birinci dövründə, 1981-ci ilin iyul ayında imzaladığı “Hüseyn Cavidin anadan olmasının 100 illiyi haqqında” tarixi qərarından, Turan Cavidin təbirincə desək, “Hüseyn Cavidə verilmiş əsl bəraət”dən sonra istər Hüseyn Cavidin, istərsə də Ərtoğrolun ədəbi-bədii irsinin öyrənilməsinə başlanıldı. Bundan sonra Bakı və Naxçıvan şəhərlərində yaradılmış Hüseyn Cavidin ev-muzeylərinin ekspozisiyalarında Ərtoğrol Cavidə həsr edilmiş guşələr yaradıldı, bu guşələrdə ona məxsus olan əşyalar, sənədlər, əlyazmalar, fotoşəkillər, musiqi əsərlərinin not yazıları nümayiş olundu.

Hüseyn Cavidin Naxçıvan şəhərindəki ev-muzeyinin fondunda bugünədək şair-dramaturqa və onun ailə üzvlərinə aid 9500-ə yaxın eksponat toplanıb. Bu eksponatlardan 227-si ədibin dünyadan vaxtsız köçmüş istedadlı oğlu Ərtoğtol Cavidlə bağlıdır. Muzeyin zəngin fondunda Ərtoğrol Cavidin Nizami Gəncəvinin sözlərinə yazdığı “Sevgili yar gəlmiş idi”, Kəminənin (Türkmən şairi) sözlərinə yazdığı “Leylanın vəsfi”, Tahir Rasizadənin sözlərinə yazdığı “Səninlə olaydım”, Nigar Rəfibəylinin sözlərinə yazdığı “Eşq olsun” romanslarının, Abbas Səhhətin sözlərinə bəstələdiyi “Quşlar” mahnısının, anası Mişkinaz Cavidə ithaf etdiyi “Naxçıvan mənzərələri” musiqi lövhəsinin, Azərbaycan xalq mahnıları əsasında yazdığı “Üç prelüd”, “Batabat yaylaqlarında” və “Sonata” adlı əsərlərinin not yazılarının surətləri qorunur. Muzeydə nümayiş olunan eksponatlar arasında uzun illər Ərtoğrol Cavid yaradıcılığı ilə məşğul olan bəstəkar Rəşid Şəfəq tərəfindən tərtib edilmiş, 1991-ci ildə nəşr olunmuş “9 variasiya – fortepiano üçün” və 1998-ci ildə nəşr olunmuş Ərtoğrol Cavidin əsərlərindən ibarət “Musiqi albomu”nu da göstərmək olar. Ərtoğrol Cavidə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu tərəfindən verilmiş fərqlənmə diplomu, qiymət kitabçası, xasiyyətnamə, professor Bülbül tərəfindən 29 mart 1943-cü ildə verilmiş arayış və digər sənədlər isə muzey fondunun sənədlər bölməsində saxlanılır. “Turan Cavid Qadın Mərkəzi” İctimai Birliyinin sədri, mərhum cavidşünas Sevda Cəfərovanın muzeyə hədiyyə etdiyi Ərtoğrol Cavidin 14 rəsm əsərinin surətləri də muzeyin fondunda qorunur. Ərtoğrol Cavidin yaratdığı “Antik heykəl”, “Skripka çalan qız”, “Qadın portreti”, “Natürmord”, “Qızıl güllər” “Ağlayan uşaq”, “Abbasmirzə Şərifzadə “İblis” və “Şeyx Sənan” rollarında”, “Hüseyn Cavid”, “Mişkinaz Cavid”, “Şekspr”, “Bethoven” və “Gürcü kinoaktrisası Nata Varnadzenin portreti” adlı rəsm əsərləri muzeyin qiymətli eksponatlarındandır. Peşəkar rəssam qələmi ilə yaradılmış bu əsərlər Ərtoğrol Cavidin rəsm yaradıcılığı ilə məşğul olan tədqiqatçıların daim diqqət mərkəzindədir.

Bütün bunlarla yanaşı, muzeyin foto-neqativ bölməsində də Ərtoğrol Cavidlə bağlı maraqlı fotoşəkillər vardır. Bu fotoşəkillərin böyük bir qismi muzeyin fondunda mühafizə olunur, bəziləri isə muzeyin ekspozisiyasında sərgilənir. Bunların içərisində Ərtoğrolun ailə üzvləri ilə Bakıda, Barjomidə çəkdirdiyi 1922, 1925, 1928 və 1936-cı illərə aid fotoşəkilləri, Turan Cavidin Naxçıvan qəbiristanlığında Ərtoğrolun qəbrini ziyarət edərkən çəkdirdiyi fotoşəkillər, Ərtoğrolun məzarının Naxçıvan qəbiristanlığından “Hüseyn Cavid” məqbərəsinə köçürülməsinə aid fotoşəkillər və 1943-cü ilin 14 oktyabrında Ərtoğrol vəfat edərkən lentə alınmış nadir fotoşəkil muzeyin qiymətli eksponatlarındandır.

Ərtoğrol Cavid tanınmış rəssam və heykəltəraşlarımızın da daim diqqət mərkəzində olub. Xalq rəssamı, heykəltəraş Ömər Eldarov Ərtoğrolun gipsdən hazırladığı büstünü və əvvəllər Hüseyn Cavidin Bakı şəhərindəki ev-muzeyində tərtibatçı-rəssam işləmiş Afaq Kərimovanın batika üsulu ilə çəkdiyi “Ərtoğrol Cavid” adlı əsərini ev-muzeyinə hədiyyə ediblər.

Tədqiqatçı alimlərin və yazıçıların Ərtoğrol Cavidə həsr etdikləri kitablar, onun haqqında yazılan müxtəlif səpkili məqalələrin nəşr olunduğu qəzet və jurnallar da muzeyin fondunda mühafizə olunur. Onların içərisində cavidşünas Azər Turanın tərtib etdiyi “Ərtoğrl Cavid – yazıları, rəsmləri, bəstələri, məktubları”, Solmaz Həşimova Ərturanın “Ərtoğrol Cavid şəxsiyyəti və irsi”, Həsənalı Eyvazlının “Ərtoğrol Cavid yaxud bir ailənin dramı” kitabları xüsusi maraq doğurur.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri, Xalq yazıçısı Anarın “Böyük sənətkarın sənətkar oğlu”, Naxçıvan Dövlət Universitetinin müəllimi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Xanəli Kərimlinin “Ərtoğrol Cavidin pedaqoji görüşləri”, Rübabə Şirinovanın “Aşıq Şirinin söylədiyi Kərəm dastanı”, ev-muzeyinin elmi işçisi Könül Qasımovanın “Yarımçıq qalmış arzular”, musiqişünas Leyla Əlimərdanovanın “Ərtoğrol Cavid ömrü”, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Solmaz Həşimovanın “Ərtoğrol Cavid – şair, rəssam, bəstəkar” və bu kimi maraqlı məqalələrin dərc olunduğu qəzet və jurnallar da muzeyin fonduna daxil edilib. Cavidşünas Azər Turanın muzeyə təqdim etdiyi, Ərtoğrol Cavidin hərbi xidmət illərində – 1942-ci ilin 28 fevralından başlayaraq 1943-cü ilin 7 oktyabr tarixinə kimi Abxaziyadan, Tbilisi hospitalından və Naxçıvandan Bakıya, anası Mişkinaz Cavidə və bacısı Turan Cavidə yazdığı 71 məktubu da muzeyin dəyərli eksponatlarındandır.

Hüseyn Cavidin Bakı şəhərindəki ev-muzeyinin direktoru Gülbəniz Babaxanlı 13 cilddə tərtib edilmiş “Azərbaycan qeyri maddi-mədəniyyət abidələri və Ərtoğrol Cavid” kitabını son illərdə muzeyə hədiyyə edib. Bu cildlərdə Ərtoğrol Cavidin həm də mükəmməl bir folklorşünas olduğu görünür. Kitabda Ərtoğrol Cavidin topladığı toy mahnı və nəğmələri, Azərbaycanın bir çox bölgələrinin toy adətləri, həmçinin holavar, ağı, bayatı, nağıl və dastanlar yer alıb. Muzeyin və digər mədəni-maarif müəssisələrinin, ali və orta ixtisas təhsil ocaqlarının Ərtoğrol Cavidə həsr etdikləri müxtəlif tədbirlərin dəvətnamələri, afişa, proqram və ssenarilər də ev-muzeyinin fonduna daxil edilib. Ərtoğrol Cavidlə bağlı toplanmış bütün bu eksponatlar əsasında muzeydə yaradıcılıq işləri aparılıb və “Hüseyn Cavidin ev-muzeyində Ərtoğrol Cavidə aid eksponatlar” adlı kataloq tərtib edilib.

Qısa, lakin mənalı ömründə zəngin bədii-elmi irs qoyub gedən Ərtoğrol Cavidin bu gün olduğu kimi tanıdılması, təbliğ olunması onun şəxsiyyətinə sonsuz sevginin ifadəsidir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Ərtoğrol Cavidin 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 18 aprel tarixli Sərəncamı isə bu istiqamətdə görülən işlərin məntiqi davamı kimi diqqəti cəlb edir. İnanırıq ki, Sərəncamın işığında Ərtoğrol Cavidin yaradıcılığı daha ciddi araşdırılacaq və onun ədəbi portreti, şəxsiyyəti gənc nəslə vətənpərvərlik nümunəsi kimi təqdim olunacaqdır.

Nuhçıxan İnformasiya Agentliyi
07.07.2019


Hərdən oturub fikirlərimə ayna tuturam. Xatirələrin qoynunda uçuram kəndimizə, həyəti daim səs-küylü olan kənd evimizə. Keçmiş günləri, acılı-şirinli uşaqlıq çağlarını xatırlayıram. Yadıma çox şeylər düşür. Bu gün sükuta dalmış təndirəsər damından təndir çörəyinin ətri gəlir. Kündə açan, çörək yapan qonşularımızın səs-küyü, şirin söhbətləri xəyalən üzümə təbəssüm qondurur. Hələ səhərin gözü açılmamıs, gün yerindən çirtlamamış od salınan təndirin tüstüsü dolur gözlərimə sankı. Gözlərimi ovuşdururam, fikrim daha da aydınlanır, düşüncələrim istər-istəməz misralara çevrilir. Bu yaxınlarda qonaq edildiyim təndir çörəyinin ətrini duya-duya, ləzzətini dada-dada ürəyimdəkiləri sizinlə bölüşürəm.


Oturanda keçmiş gunlər çözülər,
Gözlərimə nələr-nələr düzülər,
Bəzən yolda fikirlərim üzülər,
Yada düşər hər bir evin gərəyi,
Xoş ətirlı təzə təndir çörəyi.

Tezdən durub suya un, duz qatardıq,
Qalaq vurub təndirə od salardıq,
Çörək daşın alıb, bardaş qurardıq,
Çağırardım:- Bəyim xala, tez gəlin,
Təndir keçdi, harda qaldı qız-gəlin?

Anam haylar, kündəni sal, tez gətir,
Atan istər isti çörək, yağ, fətir,
Məhləmizi bürüyərdi xoş ətir,
Çağırardı anam məni iş üstə,
Təndir iti, çörək durmaz şiş üstə.

Biz gözlərdik həsrət ilə çörəyi,
İstəməzdik yağlı tıkə, xörəyi,
Verərdilər şorla- kərə dürməyi,
İsti- isti “gözümüzə təpərdik”,
Yeyib-doyub nənəmizi öpərdik.

Kənd baş –ayaq danışıqdan keçərdi,
Bu söhbətlər hər kəsə “don biçərdi”,
Oğlan, qıza burda qismət seçərdi,
“Evləndirib, yola da salardılar”
Hər ocaqdan bir xəbər alardılar.

Dizlərini qollarıyla qurşaqlar,
Xısın- xısın gülüşərdi uşaqlar,
Anam bizi gözünün altda saxlar,
“Söhbət sizlik deyil”, - başdan sovardı,
Oxlov ilə bizi ordan qovardı.

Çiçək-çiçək çörəklər çinlənərdi,
Çörəkçilər bir hovur dincələrdi.
Təndirəsər gün boyu şənlənərdi...
İki tay un üç təndirə yapılar,
O gün, təzə çörək görər qapılar.

Qohum-qonşu çörək üstə çıxardı,
Tər çörəyə yağlı pendir yaxardı,
İçməyə də çeşmə suyu axardı.
Çeşmə başı, təzə çörək, pendiri,
Unutmadıq, biz qoruduq təndiri.


Nuhçıxan İnformasiya Agentliyi
03.07.2019


Türkiyə klassik musiqisinin inkişafında xüsusi yeri olan sənətkarladan bir də Murad ağadır. Ona dair yazılan bir çox mənbədə qarşımıza çıxan Murad ağa 1610-cu ildə anadan olub. Əslən naxçıvanlıdır. Sultan IV Muradın Rəvan səfərindən sonra İstanbula gətirdiyi on iki sənətkar arasında yer alan Murad ağa sazəndə qrupunun iki xanəndəsindən biri olub. Əsəd Əfəndi bu barədə yazır: “On iki şəxs Bağdaddan İstanbula gələndə çox gənc idilər”.

“İslam Ensiklopediyası”nda bu barədə məlumat verilir. Övliya Çələbi onun carta (çartar), Hüseyn Behcət şestak, Əsəd Əfəndi şeştar çaldığından bəhs edirlər. Onun şeştar ustası olması musiqişünaslar arasında Şeştari Murad ağa kimi tanınmasına gətirib çıxarıb.

Qeyd edək ki, şeştar (şeştay) türklər və digər müsəlman xalqları tərəfindən istifadə edilən və yerini tambura vermiş olan simli çalğı alətidir. Mənbələrdə qeyd olunur ki, təbrizli Əli xanın icad etdiyi bu musiqi aləti çartara bənzəyir. Lakin adından da bilindiyi kimi onun altı simi var. Şeştardan bu gün İran, Azərbaycan və Qafqazda da istifadə olunur. İbni Qəbinin tərifinə əsasən onun müxtəlif ölçülü uda bənzəyən üç növünün olması ilə bağlı məlumat var.

Bu barədə mənbələrdə qeyd olunur ki, Şeştay unudulmuş simli, mizrablı alətdir,"DastaniƏhməd Hərami"də, Əbdülqadir Marağayinin əsərlərində, Həbibinin şeirlərində rast gəlirik. Belə bir fakt diqqəti cəlb edir: Həbibinin şeirlərinin birində udun adı digər simli alətlər-şeştay, çəng və bərbətlə yanaşı çəkilir.

Ə. Marağalı 3 cür şeştay haqda məlumat verir. I-II növ şeştaylar qolunun ölçüsünə görə fərqləniblər. III növ şeştayın isə gövdəsi üzərində 15 cüt sim olub və əsasən, Anadoluda istifadə edilib. Şeştayların bütün növlərinin udabənzər çanağı, 6 simi olub. Bu simlər cüt köklənib. Alətin kəlləsində 6 aşıx yerləşdirilib. Çanağın üzərinə ağacdan nazik üzlük vurulurdu. Fikrimizcə, III növ şeştay daha maraqlı alət olub, 15 cüt aşıx isə, sitar alətində olduğu kimi, qolda yerləşdirilib, yəni qol boyu aşıxlar düzülüb.

Şeştay sözündə şeş-altı, tay isə bir neçə hissə, ümumi halda altı hissəli alət mənasını verir.

Türkiyənin musiqi tarixinə dair yazılmış bir çox mənbədə də Murad ağa Şeştari ilə bağlı çox maraqlı faktlar yer alıb. Murad ağanın şöhrətinin ən parlaq dövrü IV Murad ilə (1623-1640) IV Məmməd (1648-1687) dövrləri arasında olub. İstanbula gəldikdən sonra Beşiktaş tərəfdə yaşayıb, burada da vəfat edib.

Hüseyn Behçətin ona yazdığı şeirdən aydın olur ki, o, İstanbulda 36 il yaşayıb. Behcətin “Tarix” mənzuməsində Murad ağanın şairliyindən də bəhs edilib. Murad ağa məlahətli səsə malik olub.

Behçətin yazdığı bu sətirlərdə isə Murad Ağa barəsində yazılıb:

Tarixi vəfat kərdəni-ustadı-aləm-ara Şeştayi Murad ağa.
( Rəhmət-ullahi əleyh )
Bir dəm olmaz ki gönül inləm eye çiin şeştâ
Cevri nasazi əlindən fələyin sad fəryad.
Gör o sazəndəyi yektaya nə biydad etdi
Nəğməsi eylərkən bəzm gəhi aləmi şad.
Eylədi cagehin məclisi uzlət indi
Bir zaman olmuşkən mutribi Sultanı-Murad.
Heç yanında anın qıl çalamazdı kimsə
Peyrəv olardı əgər bəzminə gəlsə Avvad.
Həm sultandan idi hem şairi-pakizə-rəviş
Həm nəğamsaz idi həm mutribi aşüftə-nihad.
Zührə sazın yere salmazsa əcəbdir kim anın
Peyrəvi idi fələkdə o tərənnüm iyrad.
Gedəcək darı-fənadan bu maariflə o zat.
Eyləyüb bəzmi-fələkdə ana tarih inşad.
Behçətidən dedi Nahid bir artıq tarix
“ İttiahenki fəna hayf bəmi-sazı-Murad

Bəstələdiyi əsərlərlə dövrün tanınmış musiqişünasları arasında yer almağı bacarıb. Mənbələrdə qeyd olunur ki, Murad ağa musiqiyə aid ilk dərsləri elə doğulduğu torpaqda, Naxçıvanda alıb. Sonralar musiqi təhsilini İstanbulda davam etdirib, öyrəndikləri ilə ustad səviyyəsinə çatıb.

Bəzi akademik məqalələrdə Şeştari Murad ağanın “Buselik Muhammes Karçesi” (Busəlik müxəmməs karçəsi) adlanan əsəri haqqında məlumatlar yer alıb. Sözlərinin Sultan Hüseyin Bayqara, Kəmaləddin Murad Haciyi Kirmani və s müəlliflərə aid olduğunu göstərən bir çox mənbə mövcud olsa da, əsərin sözlərinin kimə aid olması dəqiq bilinmir.

Bəzi tədqiqatçılar Əbdülqadir Marağayinin müəllifi olduğuna inanılan bir çox bəstənin Murad ağa Şeştariyə məxsusluğunu qeyd ediblər. Əsəd Əfəndi onun tərcümeyi-halından qısaca bəhs edib və onun yazdığına görə Murad Şeştari 30-a yaxın əsər bəstələyib. Bu əsərlər isə təbii ki, özündən sonra gələn musiqi sənətində öz sözünü deməklə yanaşı müəyyən istiqamətdə onlara təsir də edib. Maraqlı isə odur ki, hələ Osmanlı dövründə yaşayan və geniş təbliğ edilən bu musiqinin yaradıcısı naxçıvanlıdır.

Bu cür sənətkarlarımız isə yəqin ki, yetəri sayda çoxdur. Onları araşdırıb ortaya çıxarmaq və tanıtmaq hər bir elm adamının müqəddəs borcu olmaqla yanaşı, həm də qürurvericidir. Onları araşdırıb üzə çıxardıqca Naxçıvanımızla daha da fəxr edirik.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
01.07.2019


Milli dəyərlərimizin, adət-ənənələrimizin qorunmasında, olduğu kimi yaşadılmasında və gələcək nəsillərə ərməğan olunmasında Şahbuz rayonunun Kükü kəndinin adı xüsusilə çəkilir.

Bu kəndin ən yaxşı xalça toxuyanının, dülgərinin, misgərinin, pinəçisinin, dərzi ustasının və sair kimi sənət sahiblərinin istedadı, bacarığı, əl işləri gələcək nəsillərə nümunədir. Bir də bu kənddə toy və yas kimi qədim mərasimlərimiz özünəməxsus şəkildə icra edilir, qorunur. Kəndin toy adətləri öz səciyyəvi cəhətləri ilə başqa regionların toylarından fərqlənir. Belə ki, kəndin toylarını fərqləndirən, maraqlı edən “Şax bəzəmə” adəti var. Bu adət qədimlərdən kənd toylarının yaraşığı olub və bu gün də gənc nəsil tərəfindən bu adətin unudulmasının, yaddan çıxmasının qarşısı alınır. Kükü kənd mədəniyyət evinin bədii qiraət dərnəyinin üzvü Günel Vəliyeva hazırda şax bəzədilməsi ilə məşğul olur.

“Şax bəzəmə” üçün əvvəlcə şaxın özünü düzəltmək lazımdır. Şaxı düzəltmək heç də asan başa gəlmir. Onun üzərinə bir neçə kiloqram ağırlığında müxtəlif şirniyyatlar və bəzək əşyaları, hədiyyələr bağlandığı üçün bu işin öhdəsindən vaxtilə kəndin ən yaxşı ustaları gəliblər. Kükü kənd sakini Mükərrəm Hüseynov da 80-ci illərdə bu işin ən yaxşı ustası kimi kənd sakinləri arasında ad-san qazanıb. Onun düzəltdiyi şaxı kəndin qız-gəlinləri bəzəyərək neçə-neçə toylarda ortalığa gətiriblər.

“Şax bəzəmə” zamanı onun yanlıqlarına bəyə və gəlinə hədiyyə etmək üçün müxtəlif şirniyyatlar, bəzək əşyaları, qiymətli parçalar bağlanır. Əvvəllər “Şax bəzəmə” zamanı ən hündür milinə adətən nar sancılarmış. Son dövrlərdə isə daha çox bəzək əşyaları, yaxud da gül bağlanır. Müxtəlif rəngli şirniyyatlar şaxa xüsusi gözəllik verir. Kənddə toy olarkən al-əlvanlığı ilə diqqəti cəlb edən şaxın toy mağarına gətirilməsi qonaqlara xüsusi zövq verir. Şaxın mağara gətirilməsini isə ən böyük maraqla uşaqlar gözləyir. Onun üzərindəki şirniyyatlardan qoparıb yeyirlər.

Bu adətimiz gənclər tərəfindən qorunmalı, nəinki Kükü kəndinin, eləcə də başqa kənd yerlərimizin toy adətləri sırasında “Şax bəzəmə” də həvəslə icra edilməlidir.

Naxçıvan Televiziyası
30.06.2019


Xalqa əfəndilik etmək yoxdur, xalqa xidmət etmək vardır. Kim xalqa xidmət edə bilərsə, o da xalqa əfəndilik edə bilər.

Vasif Talıbov uzun müddətdir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasına rəhbərlik edir. Təbii ki, bu dövrü biz təhlil etsək, araşdırma aparsaq ki, bu rəhbərlik dövrünü qiymətləndirmək mümkündürmü? Düşünürəm ki, bu sualın cavabını yaxşı və pis kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Necə deyərlər görünən dağa nə bələdçi?!

Bu gün Naxçıvan göz önündədir… Əgər insan doğru-düzgün bir yoldadırsa, heç vaxt ona zaval olmur. Mən nə Naxçıvanda olmuşam, nə də ki, Vasif Talıbovla söhbət etmişəm. Gördüklərim, eşitdiklərim məni bu qənaətə gətirmişdir. Vasif Talıbov xalqının, dövlətinin etimad və etibarını qazanmağı bacara bilmişdir. Liderlik xüsusiyyətini, xarakterini insana daşıdığı vəzifə yox, o vəzifəyə layiq olan insan qazandırır. O, insanın xarakterində, bütövlüyündə, bir sözlə, işi ilə əməlinin vəhdətində olmalıdır. Əgər sən xalqının istəyini və sevgisini qazanmaq istəyirsənsə ilk növbədə, xalqına səmimi olmalısan…

Onun haqqında yazmağa ehtiyac varmı? Bu yazılar ona lazımdırmı? Əsla! Amma bu yazılar o kəslərə lazımdır ki, onlar xalqa, dövlətə, dövlətçiliyə xidməti idarəetməni ondan öyrənsinlər; öz əqidəsinə, məsləkinə və vicdanına layiq hərəkət edən hər kəsə nümunə kimi təqdim və təqdir olunsun. Bunu mən belə düşünürəm. El gözü tərəzidir, deyərlər. Bu gün hər şeyi və hər kəsi görürük… Məqsədli şəkildə vəzifə mənsəbləri – nail olduqları şan və şöhrətin daşıdıqları vəzifənin anlamını, onu itirdikdən sonra anlayır və peşman olurlarsa da, sonrakı peşmançılıq fayda vermir. Çox təəssüf, məram və məqsədi tamamilə fərqlidir. Dövlət və dövlətçilik naminə. Xalq və vətən naminə xidmət.

“Mən xalqımın xidmətçisiyəm”, – Bu sözlər ölkənin birinci şəxsinə məxsusdur. Deməli, hər kəs öz payını götürməlidir. Söz yox, bu paydan kimə düşüb-düşməməsini biz gec və ya tez görürük, şahidi oluruq. Türk dünyasının öndəri Atatürk deyirdi: “Məni tanımaq üçün mütləq üzümü görmək lazım deyildir, mənim fikirlərimi, mənim duyğularımı anlasanız və hiss etsəniz, bu kifayətdir… Vasif Talıbov haqqında yazmaq onu tərifləmək, xalqa tanıtmağa ehtiyac yoxdur. Naxçıvana səfər edib, oranı görmək kifayət edər və yetərincə bütün suallara cavab tapmış olarsan. Doğrudur, bir şəxs haqqında mükəmməl yazı yazmaq istəyirsənsə, onu tam tanımalı, onun həyat yolunu mükəmməl bilməlisən və onu da bilməlisən ki, yazdığın yazıya görə sabah peşman olmayasan, kiminsə qarşısında utanmayasan…

Yazı tarixdir, illər keçsə də deyilən söz yadigar qalır. Əminəm ki, Vasif Talıbovun bugünkü fəaliyyəti gec, ya tez, hər kəs üçün bir nümunə olacaqdır. Təbii ki, bizi tarix boyu izləyən və bədbəxt edən daxili paxıllıqdır. Bizə yaxşıya yaxşı deməyə imkan vermir. Niyə, nə səbəbə, bax, onu bilmirəm.

Böyük ədibimiz Cəfər Cabbarlının “Ana” rədifli şeirində belə bir misra var. “Mən cahanda elə bir qüvvə tapmadım ki, Ana qədər güclü olsun, onun qarşısında baş əyim…” İnanmıram Ana haqqında buna qədər və bundan sonra yazılacaq şeirlərdə belə bir qüdrət olsun ki, bu misradan güclü ola bilsin… Mən MDB məkanında elə bir şəhər tapmıram və tapa bilmirəm ki, Naxçıvanın bu günü qədər gözəl, səliqə-səhmanlı qayda-qanuna uyğun və sair müsbət keyfiyyətlərə malik ola bilsin. Bu böyük qüdrətin sahibi isə məhz Vasif Talıbovdur. Əlbəttə, bütün bunlar heç nədən və təsadüfdən də yarana bilməzdi. Bu, böyük zəhmət, əzab-əziyyət və ən başlıcası böyük rəhbərlik qüdrəti tələb edir. Bax, əsas məsələ isə budur…

Deyirlər, şah qanun deyil, qanun şahdır. Bəli, şahın qanun olmadığı məmləkətdə bu belədir. Ancaq qanun o vaxt şah olur ki, şah da, rəiyyətin bütün üzvləri də qanun şahlığına riayət edir…

Əkbər Hüseynzadə
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
27.06.2019


Məlum olduğu kimi, 1937-ci il repressiyaları xalqımızı təkcə milli tarixindən, söykökündən ayırmaq istiqamətinə yönəlməmişdi, o həmçinin ədəbiyyat və mədəniyyət sahəsindəki işıqlı ziyalılarımızı da məhv edirdi. Belə işıqlı ziyalılardan biri də görkəmli şair, dramaturq Hüseyn Caviddir. Bu böyük insanı milli görüşlərinə görə həbsə atıb ona 8 il iş kəsərək uzaq qarlı Sibirə sürgün etdilər. Özü mərd mübariz, əyilməz bir türk oğlu olduğu kimi, övladı Ərtoğrol Cavid də atasının təmiz adına həmişə sadiq qalmış, 24 illik qısa ömründə yazıb yaratmaqdan, xalqına xidmət etməkdən bir an belə geri qalmamışdır. Eyni zamanda bu dəmir iradəli gənc “xalq düşməni”nin oğlu kimi ömür sürməyi ləyaqətinə sığışdırmayıb. 1939-cu ildə qələmə aldığı tərcümeyi-halında bu mətin gənc belə yazırdı: “Mən Cavid Ərtoğrol 1919-cu il 22 oktyabrda Bakı şəhərində doğulmuşam. 1926-27-ci il Azərbaycan Darülmüəllimatı yanındakı nümunə məktəbinə daxil olub, 1927-28-ci ildə 8-ci şura məktəbinə dəyişilmişəm. 1935-36-cı illərdə tədris zərbəçisi kimi oranı bitirmişəm. Valideynlərimə gəlincə, atam Hüseyn Cavid 1882-ci ildə doğulub. Revolyusiyaya qədər müəllimliklə məşğul olmuş. Müəllimlik stajını nəzərə alaraq ona persional pensiya verəcəkdilər. Lakin onun əsas sənəti yazıçılıq, dramaturqluq idi. 1937-ci il iyunun 3-də ailəsinə, o cümlədən mənə hələ də məlum olmayan səbəblərlə Az.XDİK tərərəfindən həbs edilmiş, 1939-cu ildə 8 il hüquqdan məhrumluqla məhkum edilmiş. Anam isə ibtidai savad almış bir qadındır, daima ev təsərrüfatı aparmış. Son il tikiş artelində işlədi, lakin əlləri ağrıdığından və gözləri zəif gördüyündən işi tərk etdi. Ailəmiz üç üzvdən ibarətdir: anam, bacım və mən. Heç birimiz seçki hüququndan məhrum edilməmişik. Maddi vəsait mənim stipendiam və iş maaşımdır. Dərs oxumaqla bərabər ailə şəraitinin ağırlığı ilə mən Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası yanındakı Musiqi Elmi Tədqiqat Kabinetində elmi işçi kimi işləməkdəyəm.

Ərtoğrol 1936-cı ildə daxil olduğu Pedaqoji İnstitutun filoloji fakültəsini 1940-cı ildə bitirdikdən sonra 1941-ci ildə çox sevdiyi musiqi ali təhsili almaq üçün Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olur. Eyni zamanda Konservatoriyanın nəzdindəki musiqi məktəbində işə düzəlir. 1942-ci il fevralın 25-də ordu sıralarına çağrıldığına görə işdən azad olunur. “Xalq düşməni”nin oğlu olduğuna görə onu ön cəbhəyə yox, arxa cəbhədə xidmətə göndərirlər. Abxaziyada xidmət edir. Böyük Cavidin başına gətirilən müsibətlər, bununla əlaqədar ailə qayğıları, keçirdiyi mənəvi sıxıntılar, daxili sarsıntılar Ərtoğrolun sağlamlığına zərbə vurmuşdu. Hərbi xidmət zamanı səhhəti daha da pisləşdiyinə görə 1943-ci ilin mart ayından Tiflis hospitalında yatmağa başlayır. Vəziyyəti çox ağır olduğundan Moskvadan vətəninə gedən Əziz Şərif 1943-cü il sentyabrın 3 də qatarla onu Naxçıvana aparır. Amma burada vəziyyəti daha da ağırlaşır. Cavid yadigarı 14 oktyabr 1943-cü ildə Naxçıvanda vəfat edir.

Qeyri-adi istedad sahibi olan Ərtoğrol Cavid qısa ömrünə rəğmən yaradıcılıqla məşğul olub, musiqişünas, filoloq-alim, tərcüməçi, həm də dramaturq kimi fəaliyyət göstərib. Ə.Cavidin bir insan, vətəndaş və alim kimi formalaşmasında şübhəsiz ki, ulu Cavidin böyük rolu olub. Ona görə də Ə. Cavidin həyat və yaradıcılığının araşdırılmasına filosof şairimizlə bağlı tədqiqatların məntiqi davamı kimi baxmaq lazımdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, Hüseyn Cavid ölümündən sonra 1957-ci ildə bəraət almasına baxmayaraq ilk vaxtlar onun yaradıcılığı lazımı şəkildə tədqiq edilməyib. Belə ki onun haqqında ən sanballı elmi əsər akademik Məmməd Cəfər Cəfərov tərəfindən yazılıb və ancaq 1962-ci ildə nəşr edilib. Amma Heydər Əliyev 1969-cu ildə Azərbaycana rəhbərlik etməyə başladıqdan sonra xalqın milli ədəbiyyat və mədəniyyətinə dövlət qayğısı artdı, Cavidlər ailəsinə əsl bəraəti də bu möhtəşəm şəxsiyyət verdi. Onun nəşi uzaq Sibirdən Azərbaycana gətirildi.

Xalq yazıçısı Anar da 1980-ci ildə Cavidlər ailəsinin bu istedadlı nümayəndəsi haqqında “Böyük sənətkarın sənətkar oğlu” adlı ilk qiymətli publisistik əsərini nəşr etdirdi. Onu da qeyd edək ki, həmin tarixədək sadəcə H.Cavid haqqında bəhs edilən əsərlərdə ötəri şəkildə Ə.Cavidin adı çəkilirdi.

Anar bu məqaləsində hələ 1970-ci illərdə görkəmli bəstəkarımız Üzeyir Hacıbəyli haqqında kinossenari üzərində işləyərkən arxiv materiallarında Ərtoğrol Cavidin adına rast gəlməsindən, onun Azərbaycan musiqi folklorunu toplayıb nota salmaq sahəsindəki böyük xidmətlərindən bəhs edirdi. Xalq yazıçısı Anar məqaləsində Ə.Cavidin nakam taleyindən, qısa ömür - cəmi 24 yaş yaşamasından, vərəm xəstəliyindən erkən həyatdan getməsindən ürək ağrısı ilə bəhs edir. O, məqaləsində Ərtoğrolun Konservatoriyada qrup yoldaşı olmuş görkəmli bəstəkar Fikrət Əmirovun xatirələrinə də yer verib. Anarın yazdığı kimi, “belə sənətkarların yaratdıqları əsərlər – ilk addımların bəhrəsi də olsa, miqdarı az da olsa, keyfiyyəti, yönü, səviyyəsi və yaşarı nəfəsiylə çox illəırdən sonra da diqqətimizi çəkməyə, bizə solmaz bədii zövq verməyə qadirdirlər” (Anar. Dünya bir pəncərədir, B., Gənclik, 1982, s.331).

Anarın məqaləsindən sonra akademik Rəfael Hüseynov cavidşünaslığa böyük töhfə olan “Vaxtdan uca” kitabında (1987) “Cavidlər” bölməsində Ərtoğrol Caviddən daha geniş şəkildə, ilk növbədə isə Hüseyn Cavidin övladı, həm də istedadlı yaradıcı şəxsiyyət kimi bəhs edib.

Azərbaycan dövlət müstəqilliyinə qovuşduqdan sonra ölkə rəhbəri Ulu öndər Hüseyn Cavid irsinin toplanıb öyrənilməsini geniş şərait diqqət və qayğını daim diqqət mərkəzində saxlayırdı. Ulu öndər 1993-cü ilin sentyabr ayında AMEA-da ziyalılarla görüşündə deyib: “Böyük filosof şairimiz, dramaturqumuz H.Cavid həbs olundu, uzun illər əsərləri qadağan olundu. Ancaq tarix hər şeyi öz yerinə qoydu. İndi H. Cavidin əsərləri xalqa hava-su kimi lazımdır. Təkcə ədəbi baxımdan deyil, həm də fəlsəfi, elmi baxımdan lazımdır”. Ulu öndərin bu tövsiyələri elmi ictimaiyyət və aid təşkilatlar qarşısında yeni vəzifələr qoydu. Belə ki, az sonra akademiyanın bir qurumu kimi Hüseyn Cavidin ev-muzeyi təşkil olundu. Bakı şəhərindəki Hüseyn Cavidin ev-muzeyi həm də elmi-tədqiqat müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərməyə başladı, burada H.Cavid, həyatı və ailəsi, mühiti, müasirləri, davamçılarına aid xeyli əsərlər nəşr olundu. Eyni zamanda Hüseyn Cavid və onun ailə üzvləri ilə bağlı olan bütün sənəd və materiallar bu qurumda toplandı. Bu muzeyin bir əlamətdar işi də ondan ibarət oldu ki, burada Ərtoğrol Cavid irsi daha dərindən öyrənilməyə başlanıb, filologiya üzrə elmlər doktoru Gülbəniz Babaxanlının tərtibçiliyi ilə 2011-2015-ci illər ərzində “Azərbaycan qeyri-mədəniyyət abidələri və Ərtoğrol Cavid” adlı 13 cilddən ibarət kitab nəşr olunub. Burada şifahi xalq ədəbiyyatı və musiqi folkloru ilə əlaqədar toplanmış materiallar və yorulmaz tədqiqatçının şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri haqqında araşdırmaları, eyni zamanda musiqi folkloruna aid mətnlərinin nota aldığı yazılar öz əksini tapıb. Bu çoxcildliyin birinci cildində əsasən Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə aid toy və yas adətlərinə aid materiallar gənc tədqiqatçının, peşəkar mütəxəssisin ekspertizasından keçib, həqiqi dəyərini, elmi qiymətini alıb. Ə. Cavid bu materiallara çox məsuliyyətlə yanaşıb, onların məziyyətləri ilə yanaşı nöqsanlarını da nəzərə çatdıraraq arzu və təkliflərini də bildirməyi unutmayıb. Məsələn, Ə. Cavid yazır: “İlk səhifədə qeyd olunur ki, adətlər Tərəkəmə rayonuna aiddir, lakin Tərəkəmə rayonu yoxdur”.

Kitabın II cildinə Azərbaycan klassik musiqi mətnləri və onlara Cabbar Qaryağdıoğlu və Süleyman Mansurov tərəfindən yazılmış şərhlər və Ə. Cavidin hər mətnə ayrı-arılıqda yazdığı elmi təhlillər daxil edilib.

Çoxcildliyin III-VIII cildlərində Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən toplanmış dastanlar və həmin dastanlar haqqında Ə. Cavidin yazdığı rəylər yer alıb. G. Babaxanlının da göstərdiyi kimi, Ə. Cavidin 1939-40-cı illərdə qələmə aldığı bu rəylərə miniatür elmi məqalə kimi də baxmaq olar. Oradakı bir çox fikir və mülahizələr bu gün də folklorşünaslığımız üçün əhəmiyyətini qoruyub saxlamaqdadır .

Çoxcildliyin IX və X cildlərində aşıq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələri Molla Cuma, Miskinli Vəli, Aşıq Ələsgər və digərlərinin toplanmış əsərləri və tədqiqatçının aşıq yaradıcılığı haqqındakı araşdırmaları verilib. Kitabın XI və XII-XIII cildləri musiqi məsələlərini əhatə edir. Gənc və istedadlı alimin xalq muğamlarının toplanması və nota salınmasında böyük əməyi olub.

Sevindirici haldır ki, Xalq yazıçısı Anarın məqaləsindən sonra Ə. Cavid irsinə maraq daha da artdı. Belə ki, bir müddət sonra XX əsrin sonlarında tədqiqatçı Solmaz Həşimova Ərtoğrol Cavidin bədii irsinin tədqiqinə aid sanballı bir dissertasiya işi yazdı. Bu qiymətli tədqiqat işi “Ərtoğrol Cavid-şəxsiyyəti və irsi” adı ilə monoqrafiya şəklində “Elm” nəşriyyatında nəşr edilib (2002). Solmaz Həşimovanın bu monoqrafiyasında Cavid yadigarı Ərtoğrolun şərəfli ömür yolu, ədəbi-elmi fəaliyyəti arxiv materialları əsasında ilk dəfə geniş şəkildə tədqiq olunub. Monoqrafiya giriş, üç fəsil və nəticədən ibarətdir. Tədqiqatçı Ə. Cavid yaradıcılığında ədəbi istiqaməti, bədii istiqaməti, folklorşünaslıq istiqamətini, rəssamlıq istiqamətini, musiqi istiqamətini müəyyən edir və onların formalaşma mühiti və zəminini geniş şəkildə şərh edir.

Məlumdur ki, görkəmli jurnalist, tədqiqatçı Azər Turanın cavidşünaslıqda böyük xidmətləri vardır. Azər Turan Ərtoğrol Cavid irsinin öyrənilməsinə də mühüm töhfələr verib. Belə ki, alim onun bütün irsini toplayıb ilk dəfə 500 səhifədən artıq kitab şəklində 2005-ci ildə Bakıda nəşr etdirib. Kitab tərtibçinin “Ərtoğrol bəy...” adlı ön sözü ilə başlayır. Bu səmimi ön sözdə Azər bəy Turan xanımın ona təqdim etdiyi məktublardan bəhs edir, böyük sənət fədaisinin çoxcəhətli yaradıcılığını şərh edir. Bu kitabda Ə.Cavidin bədii və musiqi yaradıcılığı, rəssamlıq sahəsindəki əl işləri geniş şəkildə təhlil edilir. Alimin doğru olaraq qeyd etdiyi kimi, Ərtoğrolun bədii yaradıcılığı yarımçıq əlyazma təsiri bağışlayır. Belə ki, bu kitabda onun “Eqoistin taleyi” , “Ciman” pyesləri ilə yanaşı, “Professorun ailəsi” kinossenarisi, “Xan qızı” operasının librettosu, fortepiano üçün “Serenada”, Matəm marşı” kimi natamam qalmış əsərləri də yer alıb.

Maraqlıdır ki, o yazılarının bir qismini o, TOƏC imzası ilə yazıb. Bu ixtisar isə “Türk oğlu Ərtoğrol Cavid” şəklində oxunur. Deməli, bütün məhrumiyyətlərə, məşəqqətlərə baxmayaraq, böyük sənət fədaisi zülmə boyun əyməyib, sınmayıb, milli varlığımıza qənim kəsilmiş quruluşun təzyiqlərindən, qara qüvvələrin donoslarından, hədə-qorxularından qorxub çəkinmədən türk oğlu olmaqdan qürur duyub və bunu açıqca ifadə edib.

Naxçıvan Muxtar Respublikasında ədəbi-elmi fikrin inkişafına, ədəbi-elmi mühitin öyrənilməsinə böyük diqqət və qayğı göstərilir. Belə ki, müstəqillik illərində şəhərin mərkəzi hissəsində Cavidlər ailəsinin şərəfinə Hüseyn Cavid məqbərəsi ucaldılıb. Muxtar respublika rəhbərinin 19 oktyabr 2002-ci il tarixli Sərəncamı ilə Naxçıvan Şəhər Uşaq Musiqi və Bədii Sənətkarlıq Məktəbinə Ərtoğrol Cavdin adı verilib, məktəbin maddi-texniki bazası yeni musiqi alətləri və digər tədris vasitələri ilə təchiz edilib. Cavidlər ailəsinə qayğı və diqqətin bir nümunəsi də Ali Məclis Sədrinin 18 aprel 2019-ci il tarixdə Azərbaycan mədəniyyətinin dəyərli simalarından biri kimi zəngin irs yaradan yazıçı, müsiqişünas, rəssam, tədqiqatçı Ərtoğrol Cavidin anadan olmasının 100 illiyinin qeyd edilməsi ilə əlaqədar imzaladığı Sərəncamdan ibarətdir. İnanırıq ki, bu Sərəncam Ərtoğrul Cavid yaradıcılığının daha geniş şəkildə tədqiqinə təkan verəcək, Azərbaycan xalqının dünya ədəbiyyatına bəxş etdiyi haqsız təqiblərə məruz qalmış, repressiyaya uğramış ulu Cavidin həyatı, mühiti və müasirlərinin tam şəkildə öyrənilməsi işində yeni səhifə açacaqdır.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
25.06.2019


Ordubad rayonu Naxçıvanın qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Burada ibadət evləri əsasən öz qədimliyi ilə seçilir. Ordubad rayonunda rayon mərkəzi və 43 kənd və 3 qəsəbə var. Demək olar ki, Ordubadın kəndlərinin hamısında irili-xırdalı kənd məscidləri mövcuddur. Ordubad şəhərində isə mövcud olan məscidlərin əksəriyyəti tarixi əhəmiyyətə malikdir. Şəhərin qədim abidələrindən olan Cümə məscidi orta əsrlərə aiddir.

Məscid Ordubad şəhərinin mərkəzi meydanında ən hündür yerdə ucaldılıb. Məscid möhtəşəmliyi ilə diqqəti cəlb edir. Memarlıq görkəmi XVII-XVIII əsrlərə aid abidələrin başlıca cəhətlərini özündə daşımaqdadır. Cümə məscidinin şərq qapısı üzərindəki daş lövhədə I Şah Abbasın nəsx xətti ilə beş sətirlik fərmanı həkk edilib. 1604-cü ilə aid olan bu fərmanda deyilir: "Ordubad qəsəbəsinin bütün əhalisinin ...Şah Abbas sülaləsinə etimadını, onların şiə məzhəbli olduqlarını nəzərə alaraq sənətkarlardan, əsnaflardan, bağlardan, əkin yerlərindən, dəyirmanlardan toplanan ixracat, itlaqat, nüzul, əvariz, qonalqa vergilərindən ibarət olan malcəhət və vücuhatı azaldıb (tədricən) ləğv etsinlər, onları Azərbaycan boniçesindən çıxsınlar və divan itlaqatından xaric etsinlər”.

Bu fərman da Cümə məscidinin son orta əsrlərdə formalaşdığını deməyə əsas verir. XVII əsrdə isə məscidin əsaslı şəkildə bərpa edildiyi güman olunur. Məscidin içəri divarlarındakı həndəsi formalı ornamentlər Naxçıvanın qədim abidələrindəki rəsmləri xatırladır. Bəzi mənbələrə görə, 1902-03-cü illərdə məsciddə təmir işləri aparılarkən tapılmış bir kərpicdəki yazıdan onun XI-XII əsrlərdə tikildiyi aydın olur.

Tədqiqatçılar Cümə məscidinin indiki görünüşünün sonradan edilən əlavələr nəticəsində yarandığını qeyd edirlər. Hazırda məscidin şimal-şərqində mədrəsə, qərbində isə Qeysəriyyə binaları yerləşir. Məscidin dam örtüyü və ətraf binalar 1987-ci ildə əsaslı surətdə bərpa olunub.

Ordubadda Türk imperatorunun adını daşıyan məscid var

Ambaras məscidi adını daşıyan məscid XVII əsrdə dağın üstündə Türk imperatorunun adına tikilib. Tarixçilər bu məscidin əslində XVI əsrə aid olduğunu iddia edirlər. Məscid çinar ağacının nəhəng budağının sınması nəticəsində uçub dağılıb. Ordubad elmi bərpa işləri kollektivinin səyi nəticəsində yenidən bərpa olunub. Abidə "Mir Cəfər” və "Sultan Murad” adları ilə də tanınır. Bu Sultan Muradın adına tikilməsi və Mir Cəfər tərəfindən bərpa edilməsi ilə əlaqədardır.

Ordubadın məhəllə məscidləri

Əvvəllər hər məhəllənin özünün ibadət ocağı olub. Bu tarixi ənənə qədim Ordubadda məhəllə məscidlərinin indi də qalması ilə davam edir. Belə ki, şəhərin bəzi məhəllələrində məscidlər bu gün də qalmaqdadır. Məsələn, Dilbər məscidi adı ilə tanınan məscid Naxçıvan memarlıq məktəbinə aid edilir. Məhəllə məscidi kimi fəaliyyət göstərən ibadət evi memarlıq kompozisiyası baxımından XVII əsrə xas olan üslub və tipoloji xüsusiyyətləri özündə əks etdirir. Məscidin mehrabı, şəbəkəli pəncərələri, fasadında giriş portalı var. Şəbəkə pəncərələrinin işlənməsi, baş tağın asimmetrik yerləşməsi və s. məscid binasının Ordubad xalq yaşayış evləri ilə uyğunluq təşkil etdiyini göstərir.

Sərşəhər məscidi Ordubad şəhərində yerləşən digər bir məhəllə məscididir. Memarlıq baxımından 18-ci əsrə xas üslubu və tipoloji xüsusiyyətləri əks etdirir. İkimərtəbəli məscidin mehrabı, ağac sütunları, şəbəkəli pəncərələri və meydanı var. 1986-cı ildə bərpa və təmir edilərək, meydan kompleksi şəklinə salınıb.

Ordubadın qədim kənd məscidləri

Vənənd məscidi Ordubad rayonundakı eyniadlı kəndin ərazisində yerləşir. Hesablamalara görə, 1324-1325–ci illərdə tikilib. Düzbucaqlı formada olan məscidin sahəsi təqribən 375 kvadratmetr, hündürlüyü 7 metrdir. Məscid bir neçə dəfə bərpa olunub. 17-ci əsrin əvvəllərində ona böyük bir bina əlavə edilib. Qapı yerinin çatmasında iri nəsx xətti ilə farsca kitabədə "Yeddi yüz iyirmi beşinci ildə (1324-25) yarandı” yazılıb. Digər kitabədə isə göstərilir ki, məscidi 1732-ci ildə vənəndli Məhəmməd Rza bərpa edib.

Burçunlu məscidi Оrdubad rayonunun Vənənd kəndinin Burçunlu məhəlləsindədir. Məscidin cənub tərəfdəki çatmatağlı qapısından kiçik оtağa, оradan şərq divardakı qapı ilə böyük salоna giriş qapısı vardır. Uzunluğu 9,5 metr, eni 9,6 metr, hündürlüyü 4,2 metr, divarın qalınlığı 1,2 metrdir. Tavan 2x2=4 sütun üstə оturub. Şimal divarın önündə qadınların оturması üçün 2 mərtəbə eyvan düzəldilib. Sütun başlıqları gözəl düzəldilib. Memarlıq abidəsini kоnstruktiv quruluşuna görə XVII əsrə aid etmək оlar.

Dırnıs məscidi Ordubad rayonunun Dırnıs kəndinin Yuxarı məhəlləsində, Mirzə küçəsində yerləşir. Kənddə ən iri məscid olduğundan el arasında "Böyük məscid” adlanır. Məscidin dirəklərindən birinin sütun başlığı üzərində qara rənglə yazılan kitabədən aydın olur ki, məscid hicri 1339-cu ildə (1920-21) təmir olunub, təmir işlərini Ordubadlı usta Həsən həyata keçirib. 1999-cu ildə əhalinin vəsaiti ilə yenidən təmir olunub, bu zaman məscidin qərbdən giriş qapısının qarşısında balkon düzəldilmiş və minarə hörülmüşdür. Memarlıq-konstruktiv quruluşuna görə XVII əsrə aid edilir.

Hacı Hüseynqulu məscidi Ordubad rayonunun Gənzə kəndində yerləşir. Məscidin üzərində kitabə olmasa da yerli camaatın dediyinə görə onu Hacı Hüseynqulu adlı nüfuzlu bir adam tikdirib. Öldükdən sonra özü də məscidin cənub divarının qarşısında dəfn olunub. Məsciddə olduğu kimi qəbirin üstündə də heç bir epiqrafik sənəd-kitabə yoxdur. Ancaq son zamanlar məscid bərpa edilərkən qəbirin üstü də götürülüb, mərmər başdaşı və sinədaşı qoyulub. Başdaşının üstündə ərəb əlifbası ilə "Mərhum Hacı Hüseynqulu, 16-cı əsr” sözləri həkk edilib. Naxçıvan bölgəsində ən qədim məscid nümunələrindən olan abidənin daxili böyük salondan ibarətdir. Məscidin yanında qonaq otağı vardır. Kənddə yas mərasimləri bu məsciddə keçirilir, həmçinin məhərrəmlikdə və orucluqda burada dini mərasimlər icra olunur. Məscidin cənubunda olan qəbiristanlıq da vaxtı ilə Hacı Hüseynqulunun torpaq sahəsi olub, onu qəbiristanlıq üçün bağışlayıb. Orada olan məzar kitabələrinə əsasən demək olar ki, Hacı Hüseynqulu XV əsrdə yaşayıb, məscidi də həmin vaxt inşa etdirib.

Əylis məscidi Ordubad rayonunun Əylis kəndində orta əsrlərə aid ibadət evidir. Tədqiqatçılara görə Əylis məscidi XVI əsrdə İran şahı I Şah Abbas tərəfindən inşa edilib (el arasında "Şah Abbas məscidi” də adlanır). Məscidin əvvəllər mövcud olmuş mədrəsəsi son zamanlara qədər qalıb. Sonralar dağılıb, daha sonralar isə bərpa edilib.

Ordubad rayonunda həmçinin Anabad məscidi, Azadkənd məscidi, Ağrı məscidi, Aşağı Əndəmic məscidi, Aşağı Əylis məscidi, Baş Dizə məscidi, Başkənd məscidi, Behrud məscidi, Biləv məscidi, Dizə məscidi, Düylün məscidi, Düylündizə məscidi, Dərkənd məscidi, Dəstə məscidi, Kotam məscidi, Kələki məscidi, Kələntər məscidi, Məzrə məscidi, Nürgüt məscidi, Nüsnüs məscidi, Nəsirvaz məscidi, Parağa məscidi, Parağaçay məscidi, Pəzməri məscidi, Qoşadizə məscidi, Sabirkənd məscidi, Xanağa məscidi, Xurs məscidi, Ələhi məscidi də mövcuddur.

Onu da qeyd edək ki, son illər Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin diqqət və qayğısı sayəsində rayonumuzun Yuxarı Əylis və Sabirkənd yaşayış məntəqələrində yeni məscid binaları tikilib istifadəyə verilib.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
16.06.2019




«…Mən doğma torpağıma, Naxçıvana, Naxçıvan Muxtar Respublikasına hədsiz məhəbbətimi bir daha bildirmək istəyirəm. Bilin ki, mən sizə həmişə sadiq olmuşam, bundan sonra da sadiq olacağam. Mən Azərbaycan xalqına həyatım boyu sadiq olmuşam, ömrümün son dəqiqəsinə qədər də sadiq qalacağam. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi yolunda bundan sonra da fədakarcasına çalışmaq mənim həyatımın mənasıdır».

Heydər Əliyev




QURTULUŞ...

Çaylar, göllər, dənizlər yox,
Kükrəyirdi okeanlar.
Azərbaycan yaşayırdı
Fırtınada qorxunc anlar.

Dalğaların uğultusu
Yayılmışdı çox ellərə.
Okeanın açar-pultu,
Verilmişdi yad əllərə.

Qorxu, hədə harayından
Millət yaman bayılmışdı.
Tam günahsız bir məmləkət
Cinayətkar sayılmışdı.

Yurdumuza gələn bəla
Qəlb ağrıtdı, sinə dəldi.
Anaların ağısından
Göy ağladı, yer kövrəldi.

KİMSƏ…

Kimsə öz xalqının
harayına yetməliydi.
Zil qaranlıq gecələrdə
Ömrü mayak etməliydi.
Dalğaları yara-yara
Azadlığa getməyibdi.

İmperiya buxovunu
Mərd bir oğul qırıb atdı.
Öz xalqının harayına
Ulu öndər Heydər çatdı.

Gəldi doğma Bakısına,
Yollar, izlər sökülmüşdü.
Sanki qorxunc zəlzələdən,
Hər şey çölə tökülmüşdü.

…Gəldi doğma Bakısına,
Yaşamağa yer istədi --
vermədilər!
Söyləməyə söz istədi --
vermədilər!
Bir şəhəri tikən memar
evsiz qaldı.
Yüz cilidlər yazan yazar
sözsüz qaldı.
Nadanların nadanlığı
Yaman ağır gəldi ona.
Səmaları yarıb gəldi
Ana yurdu Naxçıvana!

Onun qəfil gəlişindən,
Yer üzünə ələndi zər.
Peyğəmbərtək qarşılandı
Naxçıvanda Ulu Öndər.

Yamancana sarsılmışdı
İnsanların hallarına.
Onlar tezcə dönməliydi
Öz işıqlı yollarına.

İmdad gəzən dərdli gözlər
Dikilmişdi gözlərinə.
Öndə görüb xilaskarı
Gəlmişdilər özlərinə.

Ən böyük dərd — Naxçıvanı
Etmişdilər yalqız ada.
Yerdən, göydən bu diyarı
Bürümüşdü blokada.

Rəhbər kimi yaşamaq da
Naxçıvanda çətin idi.
Ulu Öndər öz işində
Bütöv idi, mətin idi.

Dünya artıq nəzərini,
Yönəltmişdi Naxçıvana.
O dahinin iradəsi
Son qoyurdu nahaq qana.

Az zamanda el səsini
Gur səslənən səsə qatdı.
Qorxuları, yalanları
Ürəklərdən silib atdı.

Bu azadlıq savaşında
Yol yox idi daha geri.
Naxçıvanda məhv olurdu
İmperiya -SSRİ.

Dədə Heydər seçimində
Haqq, ədalət yolun seçdi.
Blokada sipərini
Siyasətlə yarıb keçdi.

Qardaş əli yetməyirdi
Qardaşına yüz il bəri.
Min ümidlə saldırdı o,
Araz üstə körpüləri.

Tanrımızın duasıyla
Neçə bağlı yollar açdı.
Naxçıvanın səmasında
Günəş oldu, işıq saçdı.

Bəd xəbərlər yayılırdı,
Gözlənirdi qırğın hər an.
Gizli, aşkar bölünürdü
Neçə yerə Azərbaycan.

Sanki, bizə bəs deyildi
Qarabağın qara baxtı.
Bir qardaşın gülləsiylə
Bir qardaşın qanı axdı.

Vətənin hər bölgəsində
Yad tonqallar çatılmışdı.
Hərə bir cür düşüb tora
Döyüşlərə qatılmışdı.

Bakı coşub hayqırırdı:
-Bunu hamı bilməlidi,
Bu ölkəni yaşatmağa
Yalnız Heydər gəlməlidi!

Ulu Öndər gəlməlidi,
Bütün səddi yıxmalıdı.
Azərbaycan xoş günlərə -
Qurtuluşa çıxmalıdı.


İbrahim Yusifoğlu
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
18.06.2019


Çoxəsrlik dövlətçilik tarixinə malik olan Azərbaycan xalqı XX əsrin əvvəllərində Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) yaradılması ilə müstəqil demokratik dövlət qurmaq imkanlarına malik olduğunu nümayiş etdirmişdir. Dövlətçiliyimizin təşəkkül yolunu təhlil edən ulu öndər Heydər Əliyev 2003-cü il mayın 27-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 85 illiyi ilə əlaqədar Azərbaycan xalqına müraciətində milli dövlətçiliyin bu mühüm mərhələsinə qiymət verərək demişdir: “Müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ölkəmizin çoxəsrlik sosial-iqtisadi, ictimai-siyasi və mədəni inkişafının, xalqımızın milli oyanışı və dirçəlişi proseslərinin məntiqi nəticəsi kimi meydana çıxmışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın siyasi şüur səviyyəsinin, intellektual və mədəni potensialının, yüksək istedad və qabiliyyətinin göstəricisi idi”.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Avropanın demokratik dəyərləri ilə Şərq mədəniyyətinin xüsusiyyətlərini və milli ictimai fikri üzvi şəkildə birləşdirən yeni dövlət – cəmiyyət nümunəsi idi. Cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, ilk respublika dövründə həyata keçirilən tədbirlər müstəqil dövlətçiliyimizin əsaslarının yaradılması və gələcək inkişaf yolunun müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Demokratik hüquq və azadlıqların bərqərar olması, etnik və dini mənsubiyyətdən asılı olmayaraq, bütün vətəndaşlara bərabər hüquqlar verilməsi, Azərbaycan dilinin dövlət dili elan edilməsi, təhsil və mədəniyyətin inkişafına xüsusi diqqət göstərilməsi, nizami milli ordunun, təhlükəsizlik strukturlarının qurulması və sair işlər Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin yürütdüyü siyasətin miqyasını, mahiyyət və mənasını səciyyələndirir.

Görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin zəngin və dərin məzmunlu siyasi irsində Azərbaycanın çoxəsrlik dövlətçilik tarixi və ənənələrinə, o cümlədən müstəqil dövlətimizin varisi olduğu Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyətinə və tarixi roluna münasibət olduqca böyük əhəmiyyətə malikdir. İstər Sovetlər İttifaqı zamanı daşıdığı yüksək dövlət vəzifələrində olduğu zamanlar, istərsə də 1990-1993-cü illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı, sonra isə Ali Məclisin Sədri olduğu vaxtlar və Azərbaycan Respublikasına rəhbərlik etdiyi on il ərzindəki dövrdə Azərbaycançılıq və milli dövlətçilik ideyaları ulu öndərin nəhəng ictimai-siyasi fəaliyyətinin ideya əsaslarını təşkil etmişdir.

Xalqımızın ulu öndəri Heydər Əliyevin 1990-cı ildə Azərbaycana qayıdışı, təqiblərə məruz qalıb Bakıdan Naxçıvana getməsi, ilk növbədə, Naxçıvan Muxtar Respublikasının qorunması, onun düçar olduğu burulğandan və düşmən təcavüzündən xilas edilməsində həlledici rol oynamışdır. O dövrdə Naxçıvanda yaranmış çox mürəkkəb vəziyyətə baxmayaraq, ölkəmizdə demokratik dövlət qurucu­luğunun ilk və qətiyyətli addımları ulu öndər tərəfindən məhz muxtar respublikada atılmışdır. Heydər Əliyevə xalqın yeganə rəhbəri və xilaskarı kimi baxan Naxçıvan əhalisinin iradəsi ilə 3 sentyabr 1991-ci il tarixdə Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi isə Azərbaycan dövlətçiliyinin ilk atributlarının qəbulundan tutmuş köklü inqilabi islahatlar da daxil olmaqla, müstəqilliyə aparan yolun və vasitələrin müəyyən edilməsinin meydana qoyulması ilə nəticələnmişdir.

Məhz görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin dərin zəkası və müdrikliyi, sovet idarə sisteminin bütün incəliklərini dərindən bilməsi nəticəsində Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki sovet ordusu hissələrinin nizamlı şəkildə yola salınması, həmin hərbi hissələrin döyüş texnikası və silahlarının Naxçıvan hakimiyyətinə verilməsi ilə başa çatmışdır. Bu məqsədlə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Heydər Əliyevin fərmanı ilə Azərbaycanda ilk dəfə olaraq dövlət hərbi qurumu – Naxçıvan Dövlət Müdafiə Komitəsi yaradılmış və sovet hərbi hissələrinin texnika və silahları həmin quruma təhvil verilmişdir. Beləliklə, Naxçıvanın müdafiəsinin təmin olunması üçün ən zəruri addımlar atılmışdır. Bir çox könüllü peşəkar hərbçilər bu dahi şəxsiyyətin çağırışlarına yüksək vətənpərvərlik ruhu ilə səs verərək peşəkar səviyyədə hərbi sahədə çalışmağa qoşulmuşdur.

Heydər Əliyevin sədrliyi ilə keçən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sessiyasında hələ 1990-cı ilin 17 noyabrında muxtar respublikanın adından “sovet sosialist” sözlərinin çıxarılması və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli, ay-ulduzlu bayrağının iclas salonuna gətirilib sovet bayrağını əvəz etməsi müstəqil dövlətçiliyin bərqərar edilməsi uğrunda mübarizə yolunda ilk mühüm tarixi addımlar sayıla bilər. Bundan başqa, Heydər Əliyev yeni ittifaq adı ilə SSRİ-ni dirçəltmək cəhdlərini qətiyyətlə rədd edərək deyirdi: “Mən yeni ittifaqa daxil olmağın və bunun üçün referendum keçirməyin heç bir şərt qoymadan əleyhinəyəm. Azərbaycan Respublikası iqtisadi və siyasi müstəqillik yolu ilə getməli, tam istiqlaliyyət uğrunda mübarizə aparmalıdır”.

Heydər Əliyevin uzaqgörən və məqsədyönlü addımlarından biri də qonşu ölkələrin rəhbərləri ilə təmasa keçərək Naxçıvan Muxtar Respublikasının əhalisini iqtisadi fəlakətdən qurtarmaqdan ibarət idi. İqtidarda olan ­başabəla Xalq Cəbhəsi hakimiyyəti nə qədər qısqanclıqla yanaşsa da və müxtəlif vasitələrlə mane olmağa çalışsa da, Azərbaycan dövlətinin ilk xarici siyasət addımları Naxçıvanda atılmışdır.

Heydər Əliyev Ali Məclisin deputatlarına, alimlərə, jurnalistlərə təkidlə Naxçıvanın yaxın tarixini, Moskva və Qars müqavilələrini və həmin dövrün tarixi dərslərini öyrənməyi tövsiyə etmiş, əvvəlki tarixi təcrübələri nəzərə alaraq ölkəmizin bu qədim guşəsini qoruyub saxlamaq üçün Türkiyə Cümhuriyyəti və İran İslam Respublikası ilə həmin ölkələrin dövlət başçıları səviyyəsində görüşlər keçirmiş, sənədlər imzalamış və qarşıya qoyduğu məqsədlərə nail olmuşdur. Belə uzaqgörən tədbirlərin nəticəsi idi ki, Türkiyə Cümhuriyyətinin prezidenti Süleyman Dəmirəl Naxçıvana gəlmiş, Araz çayı üzərində Naxçıvan Muxtar Respublikasını, beləliklə də, Azərbaycanı Türkiyə ilə bir-birinə bağlayan “Ümid” körpüsünün rəsmi açılışında iştirak etmişdir. Heydər Əliyevin İran prezidenti Haşimi Rəfsəncaninin dəvəti üzrə Tehranda səfərdə olması, blokadada olan muxtar respublikaya İran tərəfindən zəruri yardımlar göstərilməsinə nail olması da müstəqil ölkəmizin xarici siyasətinin xüsusi səhifəsidir. Bakıda bütün bunları qısqanclıqla izləyən, hətta əngəllər yaradan qüvvələrə məhəl qoymayan ulu öndər öz diplomatik tədbirləri ilə erməni işğalçılarını da Naxçıvana həmlə etməkdən çəkindirməyi bacarmışdır.

Xalqın böyük xilaskarı olan Heydər Əliyevə qarşı bir neçə dəfə çevriliş cəhdləri edən ozamankı ölkə hakimiyyətinin bəzi nümayəndələri hətta onu Naxçıvan rəhbərliyindən uzaqlaşdırmaq niyyəti ilə buranın muxtar respublika statusunu ləğv etməyi, bununla guya Azərbaycan Respublikasının unitarlığını “təmin etməyi” irəli sürürdülər. Hakimiyyət nümayəndələrinin uğursuz cəhdləri ulu öndər tərəfindən qətiyyətlə dəf edilmiş, Ali Məclisdəki müzakirələrdə bu kimi iddiaların Azərbaycan dövlətçiliyinə zərbə vurması, muxtar respublika statusunun Naxçıvanın xilas yolu, təhlükəsizliyinin təminat yolu, inkişaf yolu olduğu diqqət mərkəzinə çəkilmişdir.

Məlum olduğu kimi, 1990-cı illərin əvvəllərindən ölkədə başlayan hakimiyyət böhranı bu və ya digər şəkildə 1993-cü ilin 15 iyun tarixinədək davam etmiş və xarici təsirlərlə yanaşı, xalqa zidd daxili qüvvələrin də müstəqilliyin ilk və çətin illərində təxribatçı fəaliyyətləri, kənardan qızışdırılıb dəstəklənən bölücülük, separatçılıq hərəkətləri, millətin və dövlətin taleyinə hakimiyyətdəki müəyyən qüvvələrin laqeydliyi ölkəmizi dərin uçurumun bir addımlığına gətirib çıxarmışdı. Daxili çəkişmə və ziddiyyətlər, hakimiyyətdaxili şəxsi və qrup mənafelərinin toqquşması xalqı və dövləti çıxılmaz bir xaosa sürükləmişdi. Belə bir mürəkkəb ictimai-siyasi şəraitdə ulu öndərin Naxçıvandan Bakıya gəlişi, sözün əsl mənasında, mühüm tarixi əhəmiyyətə malik olan böyük Qurtuluş missiyası idi. 15 iyun 1993-cü ildə Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin Sədri seçilməsi, sonra Prezident səlahiyyətlərinin icrasına başlaması, xalqın yekdil səsverməsi ilə 3 oktyabr 1993-cü il tarixdə ölkəmizin rəhbəri vəzifəsinə seçilməsi Azərbaycan xalqının dövlət müstəqilliyində, eləcə də dövlətçiliyin qorunub saxlanması və inkişaf etdirilməsində tarixi dönüş nöqtəsi olmuşdur.

Məhz görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin daxili və xarici siyasət kursunun məqsədyönlülüyünə, dönməzliyinə və perspektivliyinə inam 1994-cü ilin sentyabrında, hakimiyyət böhranından cəmi bir il sonra, haqlı olaraq “Əsrin müqaviləsi” adını almış neft kontraktının bağlanmasına yol açmışdır. Heydər Əliyev bu barədə demişdir: “Biz bu müqaviləni imzalamaqla Azərbaycan Respublikasının suveren hüquqlarının bərqərar olduğunu, xalqımızın öz sərvətlərinə özünün sahib olduğunu dünyada bir daha nümayiş etdiririk. Biz bu müqaviləni imzalamaqla Azərbaycan Respublikası ilə dünyanın inkişaf etmiş dövlətləri, onların ən böyük şirkətləri arasında əlaqələr yaradır, Azərbaycan iqtisadiyyatının dünya iqtisadiyyatına, azad bazar iqtisadiyyatına qoşulması üçün əsas yaradırıq. Azərbaycan Respublikasının müstəqil demokratik, hüquqi dövlət olduğunu nümayiş etdiririk”.

Məlumdur ki, yeraltı təbii sərvətlərimizin müstəqil dövlətimizin inkişafına yönəldilməsi məqsədinə xidmət edən neft siyasətinin əsası hələ Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi 1970-ci illərdən qoyulmuşdur. Belə ki, ulu öndər sovet hakimiyyəti dövründə böyük uzaqgörənliklə öz ölkəsinin, xalqının taleyini düşünərək dənizdə Dərin Özüllər Zavodunun məhz Azərbaycanda yaradılmasına nail olmuşdur. Halbuki o zaman rəsmi Moskva bu zavodu Həştərxan vilayətində qurmaq niyyətində idi.

Ulu öndər Heydər Əliyev 14 iyul 1969-cu ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi vəzifəsinə irəli sürüləndə ümumittifaq miqyasında sosial-iqtisadi inkişafın səviyyəsinə görə sonuncu yerlərdən birini tutan Azərbaycanın vəziyyəti olduqca çətin idi. Heydər Əliyevin ideyaları, fikirləri, proqnozları əsasında, məqsədyönlü təşkilatçılığı, rəhbərliyi və tələbkarlığı nəticəsində qısa zaman ərzində keyfiyyətcə yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyan Azərbaycanda ictimai-siyasi, sosial­-iqtisadi və elmi-mədəni sahələrdə dinamik inkişaf, görünməmiş artım templəri əldə olunmuşdur. Çox sonralar Heydər Əliyev ötən əsrin 70-ci illərində həyata keçirdiyi islahatları xatırlayaraq demişdir: “1970-1983-cü illər Azərbaycanın quruculuq salnaməsinə ən parlaq səhifələr kimi daxil olmuşdur. Baş verən dəyişikliklərin miqyasına, iqtisadi və sosial sahələrdə aparılan dərin struktur islahatlarının xarakterinə, xalqın maddi rifah halının keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçirilməsinə görə doqquzuncu, onuncu və on birinci beşilliklər Azərbaycanın yeni tarixində ən mühüm yerləri tutur...”

Hakimiyyətə gəldiyi ilk gündən sovet sisteminin siyasətini dərindən bilən ümummilli lider Heydər Əliyev dövlətçiliyin və milli-mənəvi dəyərimizin əsas tərkib hissəsi kimi dil məsələsinə xüsusi diqqətlə yanaşmışdır. Bu elə bir dövr idi ki, dövlət idarəçiliyindən, inzibati idarə sistemlərindən, elmdən, mədəniyyətdən, təhsildən sıxışdırılan milli dillər məişət səviyyəsinə endirilmiş, bütün müttəfiq respublikalarda olduğu kimi, Azərbaycanda KP-nin qurultayları, MK-nın plenumları bir qayda olaraq rus dilində aparılmışdır. Belə bir çətin şəraitdə Heydər Əliyev 1 noyabr 1969-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin 50 illiyinə həsr edilmiş təntənəli yığıncaqda ana dilində çıxış etməklə Azərbaycan dilinin təbliğinin əsasını qoymuşdur. Eyni zamanda 1978-ci ildə Azərbaycan dilinin Azərbaycan Sovet Respublikasının Konstitusiyasına dövlət dili kimi daxil edilməsi Heydər Əliyevin böyük nüfuzunun və möhkəm siyasi iradəsinin qələbəsi kimi qeyd edilməyə layiqdir.

Ulu öndər Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə 1969-1982-ci illərdə partiya və hökumətin qəbul etdiyi çoxsaylı qərarlar və sərəncamlar dövlət əhəmiyyətli proqramların həyata keçirilməsi bu dövrün Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin xüsusi mərhələsinə çevrilməsinə səbəb olmuşdur. Həqiqətən, həmin dövrdə Sovet Azərbaycanının tarixinə ən parlaq quruculuq illəri kimi daxil olmuşdur. Respublikanın iqtisadiyyatında, sənayesində, kənd təsərrüfatında qazanılmış uğurlarla yanaşı, elmi-texniki tərəqqinin nailiyyətlərinin sənayedə tətbiqi böyük nailiyyətlərlə nəticələnmişdir. Ulu öndərin müdrik və uzaqgörən siyasəti nəticəsində Azərbaycan o dövrdə bütün göstəricilər üzrə keçmiş SSRİ-də qabaqcıl respublikalardan biri səviyyəsinə çatdırılmışdır. O illərdə Heydər Əliyevin sosializm cəmiyyəti şəraitində mərkəzin təzyiqlərini dəf edərək milli-mənəvi dəyərlərimizin dirçəldilməsi, qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində yürütdüyü məqsədyönlü siyasət xalqımızın milli kimliyinin saxlanmasına və inkişaf etdirilməsinə xidmət etmişdir. Həmin siyasətin vaxtilə səpdiyi toxumlar sonralar xalqımızı milli-azadlıq mübarizəsinə, müstəqil dövlət quruculuğuna, milli dövlətçiliyimizin bərqərar olmasına aparan yollarda özünün bəhrəsini vermişdir. Bütün bunlar ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyinin birinci mərhələsində xalqımızın milli özünüdərkinin təşəkkülü uğrunda apardığı uğurlu siyasət nəticəsində mümkün olmuşdur.

1993-cü ilin iyununda Heydər Əliyev müstəqil Azərbaycan dövlətində xalqımızın iradəsi ilə hakimiyyətin məsuliyyətini öhdəsinə götürəndə dövlətçiliyimizin taleyinin həll olunduğu ölüm-dirim zamanı idi. Lakin ümummilli lider ölkəni labüd fəlakətlərdən qurtaracağına əmin idi, xalq da Heydər Əliyevə inanır, bu mürəkkəb vəziyyətdən çıxış yolunu ancaq onda görürdü. Bu, həmin illər idi ki, ölkəmizdə müstəqilliyin elan edilməsindən dərhal sonra, öncə kremlpərəst, sonra isə radikal müxalifətçi qüvvələrin hakimiyyətə yiyələnmələri, aparılan tamamilə yanlış daxili və xarici siyasət nəticəsində müstəqilliyin itirilmə təhlükəsi yaranmışdı. Məhz Heydər Əliyev Azərbaycan xalqını və respublikamızı dərin ictimai-iqtisadi böhrandan çıxarmış, böyük təhlükələrdən xilas etmiş, gələcək inkişafın mühüm təməllərini atmışdır. Bu mənada, sovet dövründən başlanan və müstəqillik illərində davam etdirilən ölkəmizin bütöv bir epoxası Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Məhz həmin illərdən xalqımızın şüurunda Azərbaycançılıq ideyası yaranmağa başlamışdır. Müstəqillik illərində də ulu öndər deyirdi: “İstər bir azərbaycanlı, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı, istərsə də onun rəhbəri, Prezidenti kimi mənim həyat amalım yalnız Sizə, bütün varlığım qədər sevdiyim Azərbaycan xalqına, dövlətçiliyimizə, ölkəmizin iqtisadi, siyasi, mənəvi inkişafına xidmət olmuşdur”.

Şübhə yoxdur ki, bütövlükdə, milli ideologiyamız olan Azərbaycançılığın milli dövlətçiliyə tətbiqi ümummilli lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. İlk dəfə 2002-ci ildə ulu öndər Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayında Azərbaycançılığı Azərbaycanın milli dövlət ideologiyası kimi müəyyən etmişdir. Heydər Əliyevin bu barədə dahiyanə şəkildə ifadə etdiyi aşağıdakı fikirlər dillər əzbərinə çevrilmiş, atalar sözü kimi qəbul edilmişdir: “Hər bir insan üçün milli mənsubiyyəti onun qürur mənbəyidir. Həmişə fəxr etmişəm, bu gün də fəxr edirəm ki, mən azərbaycanlıyam. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin ideyası Azərbaycançılıqdır. Hər bir azərbaycanlı öz milli mənsubiyyətinə görə qürur hissi keçirməlidir və biz Azərbaycançılığı – Azərbaycan dilini, mədəniyyətini, milli-mənəvi dəyərlərini, adət-ənənələrini yaşatmalıyıq”.

Bütün bunlar deməyə əsas verir ki, görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyev daim Azərbaycanın inkişaf etməsi üçün çalışmış və xalqımızın bugünkü uğurlarının təməlinin düzgün, düşünülmüş prinsiplər üzərində qurulmasında öz bilik və bacarığını əsirgəməmişdir. Yəni ulu öndər öz xatirələrində də qeyd etdiyi kimi: “1970-ci illərdə görülən işlər, yaradılan bu böyük iqtisadiyyat sənaye potensialı və neft sənayesi sahəsində görülən işlər, yaranmış potensial Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin əsasıdır. Bu gün bəyan etmək istəyirəm ki, o illərdə məhz Azərbaycanın gələcəyini, bu gününü, müstəqilliyini düşünürdüm. Bu işləri görərkən mən əmin idim ki, onlar Azərbaycanın sərbəst, müstəqil yaşaması üçün əsas yaradır”.

Ulu öndər Heydər Əliyev hər bir zaman, hər bir şəraitdə milli-mənəvi dəyərlərə böyük önəm vermişdir. Dünya miqyaslı siyasi və dövlətçilik təfəkkürünə, zəngin və qətiyyətli dövlət idarəçilik təcrübəsinə, polad iradəyə, ən çətin və çıxılmaz vəziyyətlərdə belə, tükənməz əzm və qüdrətə malik olan Heydər Əliyev bütün həyatını həsr etdiyi doğma Vətəni Azərbaycana, Azərbaycan xalqının əsrlərboyu yaratdığı zəngin mənəvi-ədəbi irsə qırılmaz tellərlə bağlı idi. O, xalqımızın həm şifahi xalq ədəbiyyatını, həm də klassik ədəbi irsini çox yaxşı bilir və dəyərləndirirdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi varisi olan müstəqil respublikamız hələ 1991-ci ildə müstəqilliyini dünyaya bəyan edərkən sivil, demokratik, hüquqi dövlət quracağı, hakimiyyətlərin bölgü prinsipinə sadiq qalacağı ilə əlaqədar üzərinə ciddi öhdəliklər götürmüşdür. Ulu öndər Heydər Əliyevə qədər hakimiyyətdə olan qüvvələr Azərbaycanın müstəqilliyinin əsas atributlarından olan Konstitusiyanın qəbulu istiqamətində heç bir addım ata bilməmişdilər. Ulu öndər ölkədəki ictimai-siyasi sabitliyi və qanunçuluğu bərpa etdikdən dərhal sonra müstəqil dövlətin ilk milli Konstitusiyanın qəbulu istiqamətində qətiyyətli addımlar atmışdır. Böyük dövlət xadiminin təşəbbüsü və rəhbərliyi altında, eyni zamanda demokratik cəhətdən inkişaf etmiş dövlətlərin mütərəqqi təcrübəsi əsasında hazırlanan, 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi yolu ilə qəbul edilən Əsas Qanunumuz – Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası milli dövlətçiliyimizin inkişafında yeni mərhələyə çevrilmiş, tarixə Heydər Əliyev Konstitusiyası kimi daxil olmuşdur.

Ölkəmizdə müstəqil dövlətçilik siyasətini XXI əsrin qlobal çağırışları şəraitində, eləcə də dünyada geosiyasi maraqların toqquşduğu, dünya nizamında proqnozlara sığmayan kəskin dəyişikliklərin baş verdiyi mürəkkəb şəraitdə inamla və müvəffəqiyyətlə davam etdirən Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan dövlətinin həyata keçirdiyi məqsədyönlü daxili və xarici siyasət, son on altı ildə sosial-siyasi inkişafın bütün sahələrində qazanılan uğurlar Azərbaycan Respublikasının tarixi yolunu uğurla davam etdirdiyini nümayiş etdirir. Artıq Azərbaycan ulu öndər Heydər Əliyevin yolunu daha da inkişaf etdirərək böyük nailiyyətlərə imza atmışdır. Möhtərəm Prezidentin apardığı müstəqil siyasət Azərbaycana böyük inkişaf və başucalığı bəxş edir. “Əsrin müqaviləsi”ni tamamlayan Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Bakı-Tbilisi-Ərzurum kəmərləri yeni tarixi epoxanın möhtəşəm magistrallarıdır. Bakı-Tbilisi-Qars Dəmir İpək Yolu tarixi İpək Yoluna Prezident İlham Əliyevin möhtəşəm əlavəsidir. Regionların inkişaf etdirilməsi üzrə Dövlət proqramları və həmin proqramların həyata keçirilməsi istiqamətində əldə edilmiş böyük nəticələr İlham Əliyev erasının tarixi nailiyyətidir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının müstəqillik illərində başdan-başa yenidən qurulması, iqtisadi inkişaf sahəsində Azərbaycanın regionları arasında iki dəfə birinci yerə çıxması dövlətimizin böyük uğurları sırasında mühüm yer tutur. Aparılan uğurlu müstəqil xarici siyasət, multikulturalizm və tolerantlıq, islam həmrəyliyi siyasəti İlham Əliyev dövrünün böyük uğurlarındandır. Bu gün Azərbaycanın postsovet məkanının və regionun lider dövlətinə çevrilməsi Heydər Əliyev siyasətinin və müstəqil dövlətçiliyinin təntənəsidir. Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin inkişaf etdirilməsi və daha da möhkəmləndirilməsi ölkəmizin işıqlı sabahlarına böyük imkan yaradır.

Rza TALIBOV
Bakı Dövlət Universitetinin dosenti
Batumi Dövlət Universitetinin fəxri doktoru, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru
“Azərbaycan” qəzeti
13 iyun 2019-cu il
“Şərq qapısı” qəzeti
14.06.2019


Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonu müstəqil Azərbaycanın həyata vəsiqə qazanmış və sürətlə inkişaf edən bölgələrindən biridir.

15 il bundan əvvəl – 2004-cü il martın 19-da yaradılan Kəngərli rayonunu təşkil etməkdə məqsəd idarəçilikdə təkmilləşmənin, koordinasiyanın mərkəzləşdirilməsi xarakteri daşısa da, bu tarixi hadisə həm də Naxçıvanın dövlət idarəçiliyi tarixində böyük bir nəslin – Kəngərlilərin haqqını tarix qarşısında tanımaq və gələcək nəsillərə tanıtmaq kimi uzaqgörən müdrik siyasətin təzahürü idi.

Kəngərli rayonunun ərazisi qədim tarixə malikdir. Buradakı yaşayış məntəqələri tarixən Naxçıvanın qədim oğuz-türk yurdu olması faktını sübut edən yurd yerləridir. Müstəqilliyimiz bu tarixi yurd yerlərimizin dərindən öyrənilməsinə, buradakı milli mədəniyyət nümunələrimizi qorumağa və layiqincə yaşatmağa imkan vermişdir. Digər tərəfdən, ötən 15 il tarixi mövcudluğu çox-çox qədimlərə gedib çıxan bu yaşayış məntəqələrinin sürətli inkişafını şərtləndirərək, ümumilikdə, Kəngərli rayonunun müasirliyini təmin etmişdir.

15 il tarix üçün çox qısa dövrdür. Adətən, belə zaman kəsiyi yeni yaradılan rayonun formalaşması üçün xarakterikdir. Lakin ötən dövr onu sübut etdi ki, Vətənə sevgi, dövlətçiliyə sədaqət olan yerdə ən böyük ideyaları da həyata keçirmək mümkündür. Necə ki vaxtilə boş, susuz, şoranlıq bir çöllük ərazidə lazımi infrastruktura malik müasir rayon mərkəzinin salınması çoxları üçün inandırıcı görünmürdü. Cəmi 15 illik yol qət etmiş Kəngərli rayonu isə əsl rəhbər qətiyyətinin nümunəsi, günü-gündən inkişaf edən Naxçıvanın müasir tərəqqisinin göstəricisidir.

Ötən dövrdə rayonda nə işlər görülməyib ki? Rayonun yaradılması haqqında qəbul edilən qanuna əsasən əvvəlcə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Böyükdüz, Çalxanqala, Xıncab, Şərur rayonunun isə Qarabağlar, Xok, Qıvraq, Şahtaxtı, Qabıllı, Yurdçu və indiki Yeni Kərki kənd inzibati ərazi dairələrini əhatə edən ərazi vahidləri yeni yaradılmış rayona daxil edildi. Qanunun digər bəndinə görə isə Qıvraq kəndinə qəsəbə statusu verilərək rayon mərkəzinə çevrildi. Yeni yaradılmış rayonda idarəçiliyin düzgün, eyni zamanda dövrün tələblərinə uyğun təşkil olunması məqsədilə əvvəlcə rayon mərkəzi üçün seçilmiş Qıvraq qəsəbəsində dövlət qurumları üçün lazımi iş şəraitinin yaradılmasına başlanıldı. Bu, zahirən çox asan görünsə də, adi bir kəndin rayon mərkəzinə çevrilməsinədək gedən böyük bir prosesin başlanğıcı idi. Buna baxmayaraq, işə kompleks yanaşma, zəhmətsevərlik qısa müddətdə Naxçıvan-Sədərək magistral avtomobil yolunun Qıvraq qəsəbəsi ərazisindən keçən hissəsinin sağ tərəfində Kəngərli Rayon İcra Hakimiyyəti, eləcə də digər idarə və təşkilatlar üçün yeni inzibati binaların inşa edilməsinə, əraziyə müasir kommunikasiya xətlərinin çəkilməsinə, yeni yaşıllıq zolaqlarının salınmasına, bir sözlə, zəruri infrastrukturun yaradılmasına imkan verdi. 2006-cı ilin iyul ayında Kəngərli Rayon İcra Hakimiyyətinin inzibati binasının açılış mərasimində çıxış edən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov demişdir: “Bu rayonun yaradılması ilə bölgədə bir çox məsələlər həll olunmuşdur. Artıq rayonun öz büdcəsi var, yeni yaradılmış idarələrdə mindən çox iş yeri açılmışdır. Beləliklə, bu rayonda yaşayan əksər ailələrin heç olmasa bir üzvü işlə təmin edilmişdir. Onların işlə təmin edilməsi ailədə də sabitliyin yaranması deməkdir. Yeni rayonun yaradılması bu bölgənin iqtisadiyyatına, gələcəkdə onun daha da möhkəmlənməsinə, ailələrin məskunlaşmasına kömək edəcəkdir. Tarixi bir adı özündə yaşadan Kəngərli rayonu qısa bir müddət ərzində muxtar respublikanın digər rayonlarının səviyyəsinə çatacaqdır”.

Bir qəsəbə və 10 kəndi özündə birləşdirən rayon mərkəzində bir-birindən gözəl inzibati binalar, mədəniyyət və istirahət parkı, mədəniyyət evi, ümummilli lider Heydər Əliyevin abidəsi, rahat yollar indi bu əraziyə məxsusi gözəllik və möhtəşəmlik bəxş edir. Əsaslı və kompleks şəkildə aparılan tikinti-quruculuq tədbirlərinin nəticəsidir ki, rayon mərkəzi sayılan Qıvraq qəsəbəsi ötən dövrdə öz simasını tamamilə dəyişib. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev də ötən dövr ərzində Kəngərli rayonunda görülmüş işləri yüksək dəyərləndirmişdir. 2012-ci ildə Kəngərli Rayon Mədəniyyət Evinin açılış mərasimində iştirak edən dövlət başçısı demişdir: “Biz iki il əvvəl də sizinlə görüşmüşük. İki il əvvəl ulu öndərin abidəsinin açılışında bərabər idik. Mən çox şadam ki, bu iki il ərzində Kəngərli rayonunda böyük işlər görülmüşdür. Burada doğrudan da, gözəl mərkəz yaradılmış, yeni inzibati binalar tikilmişdir, indi fərdi evlər də tikilməkdədir... Bu gün gözəl mədəniyyət evinin açılışında toplaşmışıq. Bir neçə il əvvəl Naxçıvanda Heydər Əliyev adına möhtəşəm Mədəniyyət Mərkəzinin açılışında iştirak etmişdik. İndi isə Kəngərli rayonunda mədəniyyət evinin açılışında iştirak edirik. Bu, böyük rəmzi məna daşıyır. Çünki bir neçə il əvvəl Kəngərli rayonu inzibati ərazi kimi mövcud deyildi. Bir neçə il bundan əvvəl Vasif Talıbov belə təşəbbüslə çıxış etmişdi. Mən bu təşəbbüsü təkcə kağız üzərində deyil, əməldə dəstəklədim və qısa müddətdə rayon yaradıldı”.

Kəngərli rayonunun adı muxtar respublikanın quruculuq salnaməsinə bütün yaşayış məntəqələri yenidən qurulan və abadlaşdırılan ilk rayon kimi düşüb. Rayon mərkəzindən kənd yaşayış məntəqələrinə uzanan bütün avtomobil yolları yenidən qurulub. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin “Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa və Kəngərli rayonlarının sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsinə dair əlavə tədbirlər haqqında” 2011-ci il 2 sentyabr tarixli Sərəncamına uyğun olaraq yenidən qurulan yol, yaşayış məntəqələri arasında daha tez, asan və təhlükəsiz nəqliyyat əlaqəsinin yaradılmasına öz töhfəsini verib. Uzunluğu 39 kilometr olan və 5 kənd yaşayış məntəqəsini birləşdirən Naxçıvan-Sədərək magistralı-Təzəkənd-Çalxanqala-Qarabağlar-Yurdçu-Qıvraq (Xıncab da əlavə yolla birləşməklə) dairəvi avtomobil yolu adıçəkilən kəndlərə gediş-gəlişi xeyli asanlaşdırıb.

Muxtar respublikanın davamlı sosial-iqtisadi tərəqqisi Kəngərli rayonunun da dinamik inkişafını təmin edib. Ötən dövrdə rayonda görülmüş işlərin miqyası o qədər böyükdür ki, bütün bunları bir yazıya sığışdırmaq mümkün deyil. Amma ümumi olaraq qeyd edək ki, ötən 15 il ərzində Kəngərli rayonunun bütün kəndləri və Qıvraq qəsəbəsi kompleks abadlaşdırılıb, inzibati binalar tikilib, 79,9 kilometr yeni yol salınıb, 6 körpü qurulub, tarixi abidələrimizə, eləcə də dünya əhəmiyyətli memarlıq nümunəsi olan Qarabağlar Türbə Kompleksinə ikinci həyat verilib. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin tapşırığına əsasən Şahtaxtı hamamında kompleks bərpa işlərinə başlanılıb. Kəngərli rayonu yaranandan 5382 şagird yerlik 12 məktəb, 224 yerlik uşaq bağçası tikilib, Mədəniyyət Sarayı, 2 muzey, Şahmat məktəbi, 11 tibb müəssisəsi, 2 uşaq musiqi məktəbi, 10 kənd və 10 xidmət mərkəzi istifadəyə verilib. Ümumilikdə, bəhs olunan dövrdə rayonda sənaye məhsulu 16, kənd təsərrüfatı məhsulu 7, investisiya qoyuluşu 50, rabitə xidmətlərinin həcmi 7 dəfə, əkin sahələri isə 54 faiz artıb.

Rayonun davamlı sosial-iqtisadi inkişafı, o cümlədən tikinti-quruculuq tədbirləri cari ildə də davam etdirilib. Belə ki, bu il fevralın 22-də Kəngərli rayonunun Qabıllı kəndində yeni Günəş Elektrik Stansiyası istifadəyə verilib. Kənd təsərrüfatı üçün yararsız ərazidə qurulan 2 meqavat gücündəki yeni Günəş Elektrik Stansiyası il ərzində 3 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal edəcək. Bununla da Naxçıvan Muxtar Respublikasında Günəş Elektrik stansiyalarının qoyuluş gücü 24 meqavata, illik istehsal gücü isə 36 milyon kilovat-saata çatdırılıb.

2019-cu il martın 7-də isə Qıvraq qəsəbəsində zirzəmi ilə birlikdə 7 mərtəbədən ibarət 48 mənzilli yeni yaşayış binası istifadəyə verilib. 24-ü üçotaqlı, 24-ü isə ikiotaqlı olan binada Azərbaycan Respublikasının suverenliyi və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi zamanı sağlamlığını itirmiş şəxslərə mənzillər hədiyyə olunub.

Mayın 7-də isə Kəngərli rayonunun Yurdçu kəndində yeni qapalı suvarma şəbəkəsi istifadəyə verilib. Bu suvarma şəbəkəsi 60 hektara yaxın ərazini əhatə edir ki, bunun da 56 hektara yaxını pay, 2 hektardan çoxu həyətyanı, 3 hektara yaxını isə yaşıllıqların altında olan torpaqlardır. Qeyd edək ki, bir neçə il bundan əvvəl “Kəngərli rayonunda irriqasiya sistemlərinin təkmilləşdirilməsi” layihəsinə əsasən həyata keçirilən meliorasiya tədbirləri çərçivəsində bu gün artıq rayonda 2 min hektara yaxın ərazi yeraltı şəbəkə ilə əhatə olunub. Nəticədə, aqrar sahənin inkişafı üçün geniş imkanlar açılıb.

Hazırda isə Qıvraq qəsəbəsində “Naxçıvanbank” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin rayon filialı üçün yeni bina tikilir. İki mərtəbədən ibarət olacaq bank filialı əhalinin, o cümlədən sahibkarların, torpaq mülkiyyətçilərinin maliyyə resurslarına olan tələbatlarının yüksək səviyyədə ödənilməsinə şərait yaradacaq.

Rayon mərkəzindəki hərbi hissədə zabit-gizir ailələri üçün yeni inşa olunmuş yaşayış binası isə hərbi qulluqçuların mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılmasına öz töhfəsini verəcəkdir. Qeyd edək ki, 5 mərtəbədən ibarət olan binanın inşasına 2018-ci ildən başlanılıb. 44 mənzilli, tikintisi, demək olar ki, tamamlanan binanın ətrafında abadlıq işləri aparılıb, əraziyə yeni işıqlandırma sistemi və su xətti çəkilib, yaşıllıq və gülkarlıqlar salınıb.

Bundan əlavə, Qıvraq qəsəbəsində həyata keçirilən abadlıq-­quruculuq tədbirlərindən biri də burada yeni istirahət parkının salınmasıdır. Qəsəbəyə məxsusi gözəllik verən bu istirahət parkı 1,6 hektar ərazini əhatə edir. Ötən dövrdə burada böyük abadlıq işləri aparılaraq sakinlərin istirahəti üçün lazımi şərait yaradılıb. Gözəlliyi ilə gözoxşayan parkda dekorativ ağaclar və gül kolları əkilib, fəvvarə qurulub, müasir işıqlandırma sistemi yaradılıb. Artıq istifadəyə verilmə ərəfəsində olan bu yeni quruculuq obyektləri Qıvraq qəsəbəsinin simasını daha da gözəlləşdirəcək.

Göründüyü kimi, Kəngərli rayonu qısa müddətdə böyük bir inkişaf yolu keçib. Bölgədə inkişaf və yüksəliş davamlı xarakter alıb. Rayon sakinlərinin əhval-ruhiyyəsi də yaradılan şərait hesabına daha da yüksəlib, insanların sabaha olan inamı artıb. Bu inamın kökündə isə Heydər Əliyev ideyalarının layiqincə davam etdirilməsini görməmək mümkün deyil. Ulu öndərin məhv olmaq təhlükəsindən xilas etdiyi müstəqilliyimizin bəhrəsi kimi həyata vəsiqə qazanan Kəngərli rayonu bu gün həm də hərtərəfli inkişaf edən Naxçıvanın bir bölgənin simasında təntənəsidir.

“Şərq qapısı” qəzeti
11.06.2019


Hörmətli redaksiya!

Naxçıvanda dünyaya gəlib, böyüsəm də, 60 ildir ki, Bakı şəhərində yaşayıram. Təbii ki, ildə ən azı bir dəfə yurduma yuvama gəlir, yaxınlarımı görürəm. Buraya hər dəfə gələndə Əshabi-Kəhfi mütləq ziyarət edirəm. Orada ruhum, qəlbim sakitlik tapır, özümü Tanrıya daha da yaxın hiss edirəm. Hələ kiçik yaşlarımdan bu ziyarətgah haqqında nənəmin söhbətlərindən eşitmişdim. Nənəm bura niyyət edib gələnlərin öz arzusuna çatıb-çatmayacaqlarına ziyarətdəcə işarət gəldiyini, buna görə də Əshabi-Kəhfi yeddi il dalbadal ziyarət etməyin Kərbəla, hətta Həcc ziyarətinə bərabər olduğunu söyləyərdi. O vaxtlar, elə indi də buraya niyyət edib piyada gələnlər var. Cavanlıqda mən də Naxçıvan şəhərindən buraya qədər olan 12 kilometr yolu piyada gəlirdim. Yollar da ki bərbad vəziyyətdə... Artıq yaşım o yaş deyil, daha ayaqlarım sözümə baxmır, ona görə də bir neçə ildir ki, taksi ilə getməli olurdum.

Sözün düzü, buna görə ildə bir dəfə ancaq ziyarət edə bilirdim buranı. Çox arzu edirdim ki, Naxçıvanda qaldığım bir-iki ay ərzində Əshabi-Kəhfi bir neçə dəfə ziyarət edim, amma məlum səbəbə görə gedə bilmirdim. Düz 10 gündür ki, doğma elimdəyəm. Dünən ziyarətə getmək üçün nəvəmdən taksi çağırmasını xahiş edəndə mənə sevindirici bir xəbər verdi. Öyrəndim ki, ötən günlərdə Əshabi-Kəhfə marşrut xətti açılıb. Bu müqəddəs ziyarətgaha həm çox rahat, həm də əlavə xərc çəkmədən hər gün ziyarətə gedib qayıda bilməyin mümkün olması xəbəri məni çox sevindirdi. Nəvəmlə birgə mən də həmin marşrutla ziyarətə getdik. Orada bu gözəl günləri bizə qismət edən Tanrıya dua edib, belə şəraiti yaradanlara Allahdan uzun ömür, cansağlığı dilədim. Təkcə xalqımız üçün deyil, Naxçıvana çox uzaqlardan gələn qonaqlar üçün də müqəddəs sayılan bu ziyarətgahda hər cür şərait – abad və rahat yol, ziyarətgaha qalxmaq üçün pilləkənlər, təmizlik və səliqə-sahman yaradılması ilə bərabər, rahat gediş-gəlişin də təmin edilməsinə görə dövlətimizə minnətdaram.

Pakizə Hüseynova
Bakı şəhəri
“Şərq qapısı” qəzeti
08.06.2019


Qədim Naxçıvan hər zaman özünün görkəmli şəxsiyyətləri ilə sayılıb-seçilib. Mədəniyyətdən incəsənətə, ədəbiyyatdan tarixə, təbabətdən hərb elminədək öz sözünü demiş həmyerlilərimiz təkcə ölkəmizdə deyil, onun hüdudlarından da çox-çox uzaqlarda tanınıblar. Anadan olmasının 120 illik yubileyi geniş şəkildə qeyd edilən görkəmli rəssam İbrahim Səfiyev də məhz yaradıcılığı ilə bütün Türk dünyasını fəth edən, təkcə Türkiyədə deyil, Avropanın bir çox ölkələrində də sənətinə böyük maraq oyadan incəsənət ustadlarımızdandır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Görkəmli rəssam İbrahim Səfiyevin 120 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2018-ci il 17 oktyabr tarixli Sərəncamı qəlbindəki əbədi Vətən sevgisini məhəbbətlə sənət əsərinə çevirən böyük ustadın həyat və yaradıcılığına yenidən işıq salan qiymətli sənəd, sənətinə verilən ən böyük dəyərdir.

Sərəncamın icrası istiqamətində bu günədək müxtəlif tədbirlər keçirilib, rəssamın əsərlərindən ibarət sərgi təşkil olunub. Növbəti belə tədbir isə aprel ayında paytaxt Bakıda – Atatürk Mərkəzində təşkil edilmişdi. Belə bir tədbirdə iştirak etmək şansı əldə etdiyim üçün qürurlandım.

Həmin elmi-praktik konfransda ölkəmizin tanınmış elm və incəsənət nümayəndələri ilə yanaşı, daha bir ziyalı – görkəmli rəssamın qardaşı nəvəsi Elşad Səfiyev də iştirak edirdi. Fürsəti əldən verməyib İbrahim Səfiyevin keşməkeşli həyat yolu, hüdudları aşan yaradıcılığı haqqında fikirləri məhz onun qardaşı nəvəsindən dinləmək istədim. Bir neçə gündən sonra vədələşdiyimiz kimi onunla həmsöhbət olduq:

– Elşad müəllim, Səfiyevlər ailəsi və həmin ailənin gökəmli nümayəndəsi İbrahim Səfiyev haqqında onun qohumlarından biri kimi nə deyə bilərsiniz?

– Bildiyiniz kimi, İbrahim Səfiyev üç yaşında olarkən babamgil atalarını itiriblər. Onun qardaşı, yəni babam Kərimdən başqa, Qədirnisə, Xırdaxanım, Siyəmən və Mina adında dörd bacısı da olub. Onların uşaqlıq illəri çətinliklər içində keçib. Babam ötən əsrin 20-30-cu illərində Naxçıvandan Gəncəyə köçüb.

İbrahim Səfiyevin əsl adı Rəhman olub. Babamgil də xatirələrində qeyd etdikləri kimi, Rəhman kiçik yaşlarından rəsmə həvəs göstərib. Hələ 12 yaşında ikən “Araz balıqçıları” adlı rəsm və anasının portretini çəkib. İrəvan Müəllimlər Seminariyasında təhsilini davam etdirərkən buradakı rəsm müəllimi, rumıniyalı Koltsa adlı rəssamın İbrahim Səfiyevin bir sənətkar kimi yetişməsində böyük əməyi olub.

Seminariyanı bitirdikdən sonra iki il Moskvadakı Rəssamlıq İnstitutunun hazırlıq kursunda təhsil alıb. Lakin Rusiyadakı 1917-ci il inqilabı hadisələrinə görə təhsilini yarıda buraxıb Naxçıvana qayıdıb. Qafqaz­-İslam Ordusunun tərkibində Zəngəzur döyüşlərində könüllü olaraq ermənilərə qarşı vuruşub. I Dünya müharibəsi illərində Zaqafqaziyadakı ordunun tərkibində Türkiyəyə gedib və həyatını orada qurmalı olub. Çünki Azərbaycanın bolşeviklər tərəfindən işğalından sonra vətəninə dönməsi mümkünsüz idi. Buna görə də həmin illərdən ailəsi ilə əlaqəsini itirib. Beləliklə, Rəhman Səfiyev qürbət elin nəbzini tutmaq üçün önəmli addımlar atır. Əvvəlcə İstanbulda Gözəl Sənətlər Akademiyasına daxil olur və 1923-cü ildə buranı bitirir. Bir il sonra sərgilərdə iştirak edən rəssam II Dünya müharibəsinin başlanması ilə hərbi xidmətə çağırılır. Orduda qulluğunu ­tamamladıqdan sonra həmişəlik İstanbulda məskunlaşır və həyatını bu sənətə bağlayır. Türkiyə vətəndaşlığına keçərkən Rəhman Səfiyev adını İbrahim Safi kimi yazdırır. Çünki Rəhman adı dinlə qadağan idi. Bildiyimə görə, uzun müddət ailə qurmayıb. Çünki geri dönüb doğma Vətənində yaşamaq arzusunda olduğu üçün orada evlənmək istəməyib. Uzun müddətdən sonra – 1953-cü ildə 55 yaşına çatanda yunan əsilli Zaxarina adlı nəvələri olan xanımla ailə qurmalı olub.

II Dünya müharibəsi bitdikdən sonra Türkiyədə kifayət qədər məşhurlaşan İbrahim Səfiyevin Avropada da sərgiləri açılır. 2 il Münhendə olmaqla bərabər, 11 il Avropa ölkələrində yaşayıb. Türkiyə dövləti tərəfindən Roma və Vyanaya göndərilib. Bu ölkələrdə də fərdi və qarışıq sərgilərdə iştirak edib. 1967-ci ilə qədər təkcə Marsilyada 8 fərdi sərgisi açılıb.

Ömrünün sonlarında İbrahim Səfiyev görmə qabiliyyətini get-gedə itirib. 1983-cü ildə 100-cü fərdi sərgisinin açılışı olacaqmış. Elə həmin axşam, yanvarın 4-də həyata vida edib. Həmin sərgi onsuz keçib. İstanbuldakı Zəncirli quyu məzarlığında dəfn olunub. Adı qardaş ölkədə əbədiləşdirilib, İstanbul şəhərindəki “İstiqlal” prospektində onun yaşadığı binanın üzərinə xatirə lövhəsi vurulub.

– Sizcə, İbrahim Səfiyev Türk dünyası rəssamlığında hansı mövqedə olub?

– İxtisasıma uyğun olmadığına görə onun əsərlərini peşəkarcasına dəyərləndirmək mənə çətin olar. Amma İbrahim Səfiyev şəxsiyyəti, yaradıcılığı barədə çox məlumatlar öyrənmişəm. Onunla bağlı Türkiyə rəssamlarının, sənət adamlarının xatirələri, müsahibə və məqalələri rastıma çıxdıqca toplayıb şəxsi kolleksiyamda saxlayıram. Bütün bunlara əsaslanaraq deyə bilərəm ki, İbrahim Səfiyev öz dəst-xəttini yaradaraq türk rəssamlığına yeni bir meyil gətirib. Mən onun daha çox Repin yaradıcılığından təsirləndiyini bildirmək istəyirəm. Çünki o, sərbəst impressionizm üslubunda əsərlər yaradıb. İmpressionizmin gətirdiyi boya incəliyini özünəməxsus tərzdə əsərlərində tətbiq edib.

Türkiyənin sənət adamları deyir ki, o, bizi Avropada müxtəlif janrlarda tanıdıb. Xüsusilə portret janrını vurğulayırlar. Qeyd edirlər ki, Kahramanmaraşda və digər şəhərlərdə bəstəkarların portretlərinin sərgisi keçirilərkən, təxminən, 70-ə yaxın portreti konservatoriyalara bağışlayıb. Hətta məqalələrdən birində onun varisinin olmadığını təəssüf hissi ilə oxumuşam. Onlar bilmirlər ki, Naxçıvanda onun qohumları var. Hətta qeyd olunur ki, İbrahim Səfiyev başqa ölkədə yaşasaydı, onun fan klubu olardı, muzeyi yaradılardı. Çünki “hər bir evdən İbrahim Safi çıxır”. Çoxu da şəxsi kolleksiyalardır. Bu gün Türkiyənin görkəmli şəxsiyyətlərində və kolleksiyonerlərində onun qiymətli rəsmləri var və bu, onlar üçün prestij hesab olunur.

İbrahim Səfiyev 10 mindən artıq rəsm əsəri çəkib və Türkiyədə ən çox əsəri olan və satılan rəssam kimi də tanınır. İbrahim Səfiyevin vəfatından sonra rəssamın öz kolleksiyasında olan ən dəyərli əsərlərini və eskizlərini həyat yoldaşı Zaxarina xanım özü ilə Yunanıstana, Afinaya aparır. Bəzilərini dəyər-dəyməzə antikvar əşya ticarəti ilə məşğul olanlara satır. İbrahim Safinin son nəfəsinə kimi yanında olan şəxsi həkimi var idi, Ənvər Tali. Onun kolleksiyasında rəssamın 350 rəsm əsəri olub. Hansı ki 7 milyon dollar məbləğində dəyərləndirilir. Ölümündən sonra albomunu çap etdirib. 1998-ci ildə Türkiyədə 100 illik yubileyinin qeyd olunmasına təşəbbüs göstərib.

Bir də onu xüsusi vurğulamaq istərdim ki, Türkiyədə İbrahim Səfiyevi ən çox ilk dəfə Mustafa Kamal Atatürkün naturadan portretini çəkən rəssam kimi tanıyırlar. İbrahim Səfiyev rəssamların bir çoxuna nəsib olmayan, tarixə düşəcək hadisəyə imza atıb. O, iki dəfə Atatürkün qarşısında palitra quraraq görkəmli sərkərdənin portretini çəkib. Türk tarixinin şanlı səhifələrini və qəhrəmanlarını öz tablolarında yaşadan rəssam bu portretdə dahi şəxsiyyətin obrazını sənətkarlıq kamilliyi ilə yanaşı, tarixi gerçəkliyi ilə də mükəmməl şəkildə ifadə edə bilib.

Həm də onu deyə bilərəm ki, İbrahim Səfiyev yaradıcılığında uşaqlıq xatirələrinə əsaslanan doğma yurdun məişətinə dair mövzulara da rast gəlmək olur. Buna misal olaraq onun Şərurdan Əyricə yaylağına gedən köçərilərin həyatını əks etdirən “Şərq rəqqasları dağlıq ərazidə” adlı silsilə əsərlərini göstərmək olar. Rəsmə baxarkən gözlərimiz önündə əzəmətli dağ mənzərəsi canlanır. Bu əsərdə arxa planda qədim karvansara qarşısında köçərilər dəstəsinin əyləndiyini görə bilərik. Məlumdur ki, “Şərq rəqqasları dağlıq ərazidə” freskası rəssam tərəfindən divara çəkilmiş möhtəşəm əsərdir. Əsər öz monumentallığı və orijinallığı ilə tamaşaçıları bu gün də heyran edir.

– İbrahim Səfiyev yaradıcılığı, onun əsərləri ilə ilk dəfə nə vaxt tanış olmusunuz? Ən çox diqqətinizi hansı əsərləri cəlb edib?

– Yadıma gəlir, ilk dəfə 16 yaşım olanda onun çəkdiyi portreti görmüşəm. Çox maraqlı bir əsər idi. İbrahim Səfiyev haqqında ilk məlumatları almağımızda bibim Zərri xanımın rolunu qeyd etmək istəyirəm. O, Türkiyədə yaşayan əmisi İbrahim Səfiyevin sorağına düşsə də, ovaxtkı mövcud siyasi rejimə görə bu ölkəyə getmək mümkün olmayıb. Yalnız 1968-ci ildə Türkiyəyə getmək üçün icazə alıb. İbrahim Səfiyevi taparaq 3 ay onun yanında qalıb. Bu müddətdə əmisindən cızma­-qara etməyi də öyrənib. İbrahim Səfiyev ona portretini çəkərək hədiyyə edib. Qayıdanda əmisinin bir neçə portretini özü ilə gətirib. O vaxt görkəmli rəssam yavaş-yavaş bizim ölkədə tanınmağa başlayıb. Vətənpərvər alimlərimizdən Abbas Zamanov belə bir azərbaycanlı rəssamın olduğu barədə məqalə yazıb, onun sərgisinin keçirilməsi haqqında təklif irəli sürüb.

– Tarixən şahidi olmuşuq ki, istedad bir çox hallarda irsi xarakter daşıyır. Bəs Səfiyevlər nəslindən onun sənətinin davamçıları varmı?

– İbrahim Səfiyev yaradıcılığının təsiri olub, yoxsa yox, deyə bilmərəm, amma bacımın oğlu bu sənətlə məşğul olur. Adını eşitməmiş olmazsınız, Faiq Əhməd. Günümüzün məşhur xalçaçı rəssamlarından biridir. Onun yaradıcılığında xalça əsas yer tutur. Rəssamın bu sahədə yaratdığı əsərlər bir neçə mötəbər sərgilərə çıxarılıb. Onu xalça rəssamlığı stereotiplərini qıran rəssam kimi xarakterizə edirlər.

– Elşad müəllim, çağdaş dövrümüzdə İbrahim Səfiyev irsinə qayıdış bildiyimiz kimi, Naxçıvandan başlayıb...

– Babamın qardaşı İbrahim Səfiyev Türkiyədə yaşayıb-yaratmaqla bütün Türk dünyasında, Avropada məşhurlaşıb. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, hər zaman qəlbi Vətən eşqi ilə döyünüb, doğulduğu Naxçıvan torpağının xiffətini çəkib.

Mən burada bir haşiyə çıxıb İbrahim Səfiyevin Vətən həsrətini tam dolğunluğu ilə əks etdirən bir xatirəyə diqqəti çəkmək istərdim. Onun Türkiyədə sənət dostları çox olub. Onlardan biri də qocaman kolleksiyaçılardan olan dostu Naci Tərzi idi. O, xatirələrinin birində İbrahim Səfiyevi anaraq deyirdi: “Ömrünün axırlarına yaxın mənə ağlaya-ağlaya dedi ki, Naci bəy, mən özümü xoşbəxt hiss etmirəm. Naci Kalmıkoğlu ilə pulumuz olmazdı, çörəyin arasında balıq yeyərdik, onda çox xoşbəxt idim. İndi maddi cəhətdən heç bir problemim yoxdur, xəstəliyimi də vecimə almıram, ancaq xoşbəxt deyiləm... Çünki doğulduğum torpağın həsrəti məni heç vaxt tərk etməyəcək”. Bu xatirə bir daha göstərir ki, İbrahim Səfiyev Türk dünyasında kifayət qədər tanınmış sənətkarlardan olsa da, onun üçün doğulub boya-başa çatdığı doğma Vətəni daha müqəddəs, daha əziz olub.

Bəzən təəssüf edirəm ki, o dövrlərin mövcud siyasi və tarixi məqamlarına görə İbrahim Səfiyev kimi qürbətdə parlayan şəxsiyyətlər, görkəmli elm və sənət adamları araşdırılıb öyrənilməyib, onlar tədqiqatdan kənarda qalıblar. Hətta mən deyərdim ki, son illərədək bu yurdun görkəmli yetirməsi İbrahim Səfiyev heç ölkəmizdə kifayət qədər tanınmırdı. Şükürlər olsun ki, bu gün ölkəmiz öz müstəqilliyini bərpa edib, Azərbaycandan kənarda yaşayıb fəaliyyət göstərən tanınmış insanlarla bağlı tədqiqatlar aparmaq, onlarla bağlı məlumatlar almaq imkanları əlçatan olub.

Bu mənada, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbova ailəmiz adından dərin minnətdarlığımı bildirirəm. Mən deyərdim ki, Ali Məclis Sədrinin görkəmli rəssamın 120 illik yubileyinin qeyd olunması ilə bağlı sərəncamı İbrahim Səfiyevi yenidən öz Vətəninə, xalqına qazandırdı. Məhz bu sərəncam sayəsində görkəmli rəssamın yaradıcılığı daha geniş araşdırılıb öyrənilir və təbliğ olunur. Bu, onu göstərir ki, Vətən üçün çalışanlar, yaşadığı ölkəni təbliğ edənlər heç zaman unudulmur.

İbrahim Səfiyev yaradıcılığının araşdırılıb öyrənilməsində böyük əməkləri olan görkəmli ziyalılarımıza, o cümlədən akademik İsa ­Həbibbəyli və istedadlı rəssamımız, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar rəssamı Ülviyyə Həmzəyevaya minnətdarlığımı bildirirəm. Mən sizə deyim ki, akademik İsa Həbibbəyli bu nəsli çox yaxından tanıyır. Babam Kərim bəy barədə məlumatları çox maraqlı gəldi mənə.

Görkəmli rəssamla bağlı ciddi elmi-tədqiqat işləri üzərində çalışan, onun Naxçıvanda və Bakıda sərgilərinin təşkilində böyük əməyi olan Ülviyyə xanımla söhbətimiz zamanı öyrəndim ki, İbrahim Səfiyevin Naxçıvandakı evinin bərpa edilməsi nəzərdə tutulur. Onun doğma yurdu Cəlilkənddə ev-muzeyi təşkil ediləcək. Rəssamın doğmalarından biri kimi bu xəbər məni çox sevindirdi. Bu gün İbrahim Səfiyevin ruhunu onun ən böyük nisgili – Vətən həsrətinə qovuşduranlara minnətdaram. – Müsahibə üçün çox sağ olun.

“Şərq qapısı” qəzeti
Gülcamal Tahirova
04.06.2019


Оrdubаddа hələ çох qədim zаmаnlаrdаn buzхаnаlаr mövcud оlub. Оnlаr müхtəlif tаriхi zаmаnlаrdа özünəməхsus fоrmаdа və tələbаtа uyğun оlаrаq düzəldilib.

Hələ еrаmızdаn əvvəl Оrdubаddа mеyvə və tərəvəzi, хüsusilə də ət məhsullаrını sахlаmаq üçün buzхаnаlаr düzəldilib. Оnu dа qеyd еdək ki, əvvəllər bеlə sоyuducu yеrlər hər kəsin öz həyətində, gölün su tökülən hissəsində düzəldilib ki, оrаdа müхtəlif ərzаqlаr sərin sахlаnılsın. Аncаq bеlə yеrlər dаrısqаl оlduğundаn hər аilə yаlnız özü üçün ərzаq qоyа bilirdi. Buzхаnаnın üç bir tərəfini örtülü еdir, gölə tərəf - su оlаn divаrlаrа söykəyib, qаbаq tərəfdən bаlаcа bir bаğа qоyurdulаr ki, burаdаn dа əli uzаdаrаq ərzаq mаllаrını götürə bilirdilər.

Çеşmələr yаrаdıldıqdаn sоnrа isə yеrаltı hissələrdə kiçik оtаq şəklində buzхаnаlаr tikilməyə bаşlаndı və bеləliklə, bir nеçə аilənin məhsulunu burаyа tоplаyа bildilər.

Оrtа əsrlərdə isə mеyvəçiliyin inkişаfı ilə əlаqədаr оlаrаq dаhа böyük buzхаnа tikililərinə tələbаt yаrаnır. Bu buzxana tikililərindən biri günümüzədək qоrunub sахlаnılаn Ordubad şəhərinin mərkəzindəki buzхаnаdır. Bu buzхаnаyа çохlu miqdаrdа mеyvələr tоplаnılır, bir müddət burаdа sахlаndıqdаn sоnrа tədricən ətrаf şəhərlərə аpаrılırdı. Saxlanılan mеyvələrdən müхtəlif şirələr və mürəbbələr hаzırlаnırdı.

О vахtlаr bu buzхаnаlаr sаyəsində yеni bir pеşə - dоndurmаqаyırmа işi yаrаnır. Bu sənət оrtа əsrlərdən ХХ əsrin оrtаlаrınа qədər dаvаm еdir. Sоnrаlаr еlеktriklə çаlışаn sоyuduculаrın çıхmаsı bu sənətin yох оlmаsınа səbəb оlur. Əl ilə düzəldilən, təbii mеyvə şirələrindən hаzırlаnаn dоndurmаlаr оlduqcа dаdlı və kеyfiyyətli оlurdu. Bu işin də öz çətinlikləri çох idi. Bеlə ki, isti yаy vахtlаrı hündür dаğlаrdаn buz, qаr gətirilərək, sаmаnın, yахud аğаc qırıntılаrının, yоnqаrlаrın içərisində sахlаnılаrаq əriməkdən qоrunur, хüsusi çəlləklərə dоldurulаrаq içərisinə tut аğаcındаn düzəldilmiş vеdrə sаlınır, оnun içərisində də еv yumurtаsının sаrısı və süd qаrışdırılırdı. Sоnrа isə mеyvə şirəsi əlаvə оlunur və dоndurulаrаq dоndurmа əmələ gətirilirdi. Bеlə dоndurmаlаrı isə хüsusi mеmаrlıq üsulu ilə tikilən yеrlərdə, yеrin bir qədər аltındа, yахud birinci mərtəbədə sахlаyırdılаr. Bu cür buzхаnаlаrın divаrlаrı çох qаlın, təqribən bir, hündürlüyü isə аz, yəni iki mеtr оlurdu. Bunu dа оnа görə еdirdilər ki, yаyın istisi çох təsir еtməsin, buzхаnа sərin qаlsın ki, burаdа sахlаnılаn buzlаr tеz əriyib sırаdаn çıхmаsın. Qışdа isə bеlə yеrlərdə şirnilər, qənnаdı məmulаtlаrı hаzırlаyırdılаr.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
02.06.2019


Naxçıvan Muxtar Respublikası tarixən əkinçiliyin inkişaf etdiyi özünəməxsus bağçılıq ənənəsi və iqlim müxtəlifliyi ilə seçilən bir diyardır. Mənbələrdə bu unikal diyarda bağçılığın üç min beş yüz ildən çox tarixə malik olduğu qeyd edilir. Muxtar respublikanın əlverişli torpaq-iqlim şəraiti burada gözəl ətrə və ləziz tama malik olan yüksəkkeyfiyyətli meyvələr yetişdirilməsinə imkan verir.

Hələ XV əsrdə yaşamış tarixçi səyyahların yazılarında qeyd olunur ki, Naxçıvandakı faydalı meyvələrdən dünyanın heç bir yerində yoxdur. Burada yetişdirilən meyvələr təzə halda və qurudularaq daxili bazarlarda, eləcə də xarici ölkələrdə satılırdı. Meyvəçilik uzun illərin təcrübəsində bu regionun ənənəvi təsərrüfatçılıq sahələrindən biri hesab edilir. Naxçıvanın xalq seleksiyaçıları bir çox əsrlər ərzində özlərinə məxsus üsullarla tumlu, çəyirdəkli və qərzəkli meyvələrin 500-dən artıq nadir sortlarını yetişdiriblər.

Naxçıvan Muxtar Respublikasında meyvəçilik XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq daha geniş miqyasda inkişaf edib. Bu prosesdə ötən əsrin 70-80-ci illərində meyvə-tərəvəz məhsullarının emalı üçün yaradılmış konserv zavodlarının da böyük rolu olub. Muxtar respublikada meyvəçiliyin tarixinə və növ müxtəlifliyinə görə Ordubad, Naxçıvan şəhəri, Şərur, Şahbuz, Babək və Culfa rayonları bir ardıcıllıq təşkil edir.

Hazırda Naxçıvanda 4816 hektar sahədə müxtəlif növ meyvə bağları mövcuddur. Son illər meyvəçiliyin gəlirli sahə kimi inkişaf etdirilməsinə xüsusi önəm verilir. 2016-cı ilin 8 fevralında Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin Sərəncamı ilə 2016-2020-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında meyvəçiliyin və tərəvəzçiliyin inkişafı üzrə növbəti Dövlət Proqramının qəbul edilməsindən ötən dövr ərzində bu istiqamətdə əsaslı tədbirlər həyata keçirilib. Bu məqsədlə istehsalçılara meyvə bağlarının salınması üçün güzəştli kreditlər ayrılıb və məhsulların saxlanması məqsədilə soyuducu anbarlar tikilib istifadəyə verilib.

Qeyd edək ki, uzun illər xalq seleksiyaçıları meyvələrin daha məhsuldar sortlarını seçərək calaq yolu ilə yenilərini yaradıblar. Onlardan ən çox istifadə olunanı alçadır. Alça cır halda ağac və kol şəklində bitir. Ağacların qabıqları boz, çiçəkləri isə ağ və xırdadır.

Meyvələri əksəriyyətlə yumrudur, ancaq yastı və bir qədər oval şəkildə olanlar da vardır. Ləti çəyirdəkdən ayrılmır.

Göycə daha iri, yetkin meyvəsinin ləti sulu və şirəli, lət hissəsi çəyirdəkdən tez ayrılan, dadlı və öz tamı ilə seçilən qiymətli bir meyvədir.

Naxçıvan göycəsinin ağacları girdəçətirli və ortaboyludur. Meyvə 30-50 qram, yumru formada saplaq hissəsi batıq, saplağı isə yoğun və qısadır. Yetişmiş dövrdə qabığı bərk, açıq-yaşıl, yetişməyə başlayanda isə açıq-sarı, şirin, şirəli və xüsusi ətirlidir. Çəyirdəyi xırdadır, iyulun ortalarında tam yetişməsinə baxmayaraq, mayın ortalarından etibarən yeyilməyə başlanılır.

Göycə, gavalı, alça və göyəm bitkiləri üçün torpaqda 3-8 faizə qədər kirəcin (əhəngin) olması çox əhəmiyyətlidir. Bu növə aid olan meyvə ağacları çəyirdəkləri, pöhrələri, qələmləri ilə artırılır, çox gözəl calaq tuturlar. Toxumları ilə artırıldıqda yalnız özü tozlananlar ana sorta məxsus əlamətləri saxlayır, əksər hallarda toxumdan cır alınır. Buna görə də istənilən sortları artırmaq üçün yalnız pöhrələrdən və calaq üsulundan istifadə edilir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası şəraitində göycə üçün ən münasib və qiymətli calaqaltı alçadır. Bundan başqa, göycə üçün albuxara və gavalı da yaxşı calaqaltı ola bilər, lakin belə calaqdan alınan göycənin ömrü az olur. Göycədə ən əlverişli calaq göz və yarma calaqları hesab edilir.

Ta qədimdən suvarma əkinçiliyinin inkişaf etdiyi dövrə qədər Naxçıvan şəhərində əkin sahələri və meyvə bağları burada mövcud olan qədim kəhrizlərin suyu ilə suvarılmışdır. Bu gün də şəhərin “Çuxur”, “Sarvanlar”, “Xıncab”, “Şahab” və “Əlixan” adlanan qədim məhəllələrində həyətyanı sahələr, əsasən, kəhriz suları ilə suvarılır.

Öz dadına, ətrinə və tərkibindəki C vitamininin miqdarına görə fərqlənən, yüksək alıcılıq qabiliyyəti olan göycə uzun illərdir ki, Naxçıvana şöhrət qazandırıb. Naxçıvanlılar bu meyvəni keyfiyyəti baxımından yetişdirildiyi əraziyə görə fərqləndirə bilirlər. Ən dadlı göycə adıçəkilən məhəllələrdə yetişdirilir.

Aparılan tədqiqatların nəticəsi göstərir ki, göycə meyvəsinin tərkibində olan turşuluğun, qələviliyin və şəkərliliyin nisbətləri bu meyvəni pəhriz meyvələr qrupuna aid etməyə əsas verir. Digər tərəfdən, meyvənin qalınqabıqlı, kövrək olmasında və çəyirdəkdən tez ayrılmasında, şirinliyində bitkinin kəhriz suyu ilə suvarılmasının öz rolu var.

Göycə bağlarının salınması üçün torpağın dərindən şumlanıb hazırlanması vacibdir. Çınqıllı yumşaq torpaqlarda dərin şuma ehtiyac yoxdur. Göycənin kökləri dayazda olduğundan onlar torpağın üst qatlarından istifadə edir.

Cavan göycə barvermə dövründə çox budanmalıdır. Çünki meyvəvermə fazasına kimi ağacları istənilən formaya salmaq mümkündür. Bu ağaclar birinci budama ilindən başlayaraq hər iki ildən bir budanmalıdır. Başlı-başına buraxıldıqda ağac çətirinin ortaları çılpaqlaşır, cavan şivlərin (pöhrələrin) yalnız ağacın çətiri altında əmələ gəlməsinə və məhsulun tədricən azalmasına səbəb olur.

Göycə ağacları birinci, ikinci illərdə sürətlə böyüyüb yaxşı boy atır, üçüncü ildə məhsula düşür, 4-5-ci illərdə məhsul verməyə başladıqdan sonra ağacların kökləri torpağın üst qatlarını tamamilə tutur və torpaq gübrələnmədikdə bu qat tezliklə qüvvədən düşür, məhsuldarlıq azalır. Bunun üçün bağlara payızda, torpaq şumlanan dövrdə 15-20 ton üzvi və hektara fiziki çəkidə 250-300 kiloqram fosfor, 150-200 kiloqram kalium gübrələrinin verilməsi vacib aqrotexniki tədbirlərdəndir.

Göycənin yaxşı məhsul verməsi üçün torpağın rütubətlə kifayət dərəcədə təmin olunması da vacibdir. Quraq iqlimdə göycə bağları suvarılmadıqda meyvələri keyfiyyətsiz olur. Torpaq yüngül tərkibli və özündə suyu çətin saxlayan olduqda suvarmaların sayı artırılmalıdır. Meyvələr yetişənədək rütubətin azlığı məhsulun miqdarına və keyfiyyətinə təsir edir. Naxçıvan şəraitində göycə ağaclarının 5-6 dəfə suvarılması vacib şərtlərdən biridir.

Göycənin meyvələri yetişməmiş halda daha çox istehlak edildiyindən həmin dövrdə də tələb artır, bazarda qiymət yüksəlir və məhsulun satışından daha çox gəlir əldə olunur. Ancaq buna baxmayaraq, onun yığılmamış yetkin meyvələri digər məqsədlər üçün (kompot, cem, lavaşa hazırlanır və ya qurudulur) istifadə olunur.

Aparılan təhlillərə görə, bir hektar sahədən 40-45 ton keyfiyyətli məhsul istehsal etməklə bazarlarda satışa çıxarmaq mümkündür. Muxtar respublika şəraitində yerli bazarlarda bir kiloqram göycənin qiymətini nəzərə alsaq, hektardan 40-45 min manat gəlir əldə edilə bilər. Bu, onu göstərir ki, göycə bağlarının salınması iqtisadi cəhətdən səmərəlidir.

Artıq Azərbaycanın Abşeron, Gəncə-Qazax, İsmayıllı, Quba, Göyçay və digər rayonlarında da Naxçıvan göycəsi sortunun meyvə plantasiyaları şəklində becərilməsi işlərinə başlanılıb. Dünyanın heç bir yerində yetişdirilməyən bu neməti qorumaq və tanıtmaq zəruridir, banan, kivi, ananas meyvələri ilə bir sırada yer tutmağa layiqdir. Düzdür, Azərbaycanın digər bölgələrində də müxtəlif alça ağaclarına rast gəlinir. Ancaq Naxçıvan göycəsi sortunun əmtəə görünüşü, keyfiyyəti və dadı tamamilə fərqlidir.

Bu meyvənin tanıdılması, brend məhsula çevrilməsi üçün ənənəvi olaraq Naxçıvan şəhərində “Göycə” festivalının keçirilməsi diyarımızda meyvəçiliyin inkişaf etdirilməsinə, genişləndirilməsinə, ümumiyyətlə, bağçılıq mədəniyyətinin dünya standartları səviyyəsinə yüksəldilməsi işlərinə bariz nümunədir. Ölkəmizdə və dünyada belə bir təcrübə vardır. Məsələn, Göyçayda “Nar”, Türkiyənin Antalya şəhərində “Portağal”, Adana şəhərində “Qarpız” festivalları keçirilir. Muxtar respublikada “Göycə” festivalının keçirilməsi dünya miqyasında yerli meyvə sortlarımızın təbliği üçün gələcəkdə “Ordubad əriyi”, “Naxçıvan üzümü” festivallarının keçirilməsinə də zəmin yaradır.

“Şərq qapısı” qəzeti
30.05.2019


Belə bir holland atalar sözü var: “Kitablar karlara səslənən dilsiz dostlardır”. Elə buna görədir ki, kitaba uzaq olan kəslər həyata kor, insanlığa kar, cəmiyyət qarşısında isə hər zaman laldırlar. Mütaliə mənəviyyatı zənginləşdirməyin ən düzgün yoludur. Kitablar tarixboyu öz müqəddəsliyi ilə seçilib. Elə gəlin Böyük Monqol imperatorluğuna nəzər salaq.

Monqolların Humayun adlı bir sultanı olub ki, o, özünəməxsus böyük bir kitabxanaya sahib imiş. Kitabxanasına özündən başqa heç kəsi buraxmayan Sultan Humayun 1556-cı ildə kitabxanasındakı hündür rəflərdən birindən kitab götürərkən yıxılıb və bununla da həyatını itirib. Buradan o nəticə meydana çıxır ki, böyük bir sultan sarayında o qədər qulluqçusu olmasına baxmayaraq, kitabı məhz özü götürüb və bunu heç kəsə əmanət etməyib. Görürsünüzmü, bu həm kitaba bir sultanın verdiyi qiymətdir, həm də elə düşünürəm ki, bu, bir insanın nə qədər qüdrətli olmasına baxmayaraq, onun mütaliəyə olan sevgisinin həyatından belə, dəyərli olması ilə bağlı danılmaz faktıdır.

Belə bir söz vardır: bir kitab oxuyan elə bilir ki, hər şeyi bilir, bir neçə kitab oxuyan insan isə görür ki, əslində, o heç nəyi bilmirmiş. Mütaliə etdikcə həyat göz önündə günbəgün dəyişilir. Elə insanın özü də. Kamilləşməyə doğru addım atmaqdır mütaliə. Zaman keçdikcə, həyatı dərk etdikcə insan kitablarla yaxınlaşır, doğmalaşır və onu öz ruhu ilə eyniləşdirir. Zamanı idarə edən hökmdara dönür əsərlərin hər cümləsi. İnsanlığı dayandığı uçurumdan çəkib xilas edir. Ruhların psixologiyasına sığal çəkib yeni bir həyat açır insan önündə.

Az pulla böyük sərvət əldə etmək istəyirsənsə, kitab al! – deyib Tur Xander. Kitab alaq ki, yalnızlığımızın dostu olsun, kitab alaq ki, gələcək nəsillərə ən böyük mirası buraxa bilək, kitab alaq ki, ən güclü silaha malik olaq.

Bəzən kitablarımızı borc olaraq istəyənlər olur. Bu mövzuda bir az səmimi olmaq istəyirəm. Mən heç vaxt kitablarımı kiməsə borc vermirəm. Bu, xəsislikdən deyil, həssaslıqdandır. Mən kitablarımı həyatım qədər sevirəm. Onları kiməsə əmanət etmək ağlımın ucundan belə, keçmir. Qorxuram geriyə qaytarmazlar deyə. Qorxuram onlara zərər verərlər deyə. İtalyan atalar sözlərindən birində çox gözəl deyiblər, “Kitab, at borc verilməz”. Ən böyük xəzinələrin açarıdır kitab. İnsanın həyatı bütünlükdə elə mütaliədən ibarətdir. Bəzən ac oluruq musiqiyə, oyuna, həyata. Amma mənim fikrimcə, ən gözəl aclıq kitaba qarşı olan aclıqdır. Arzu edirəm ki, ömrüm boyu ac olum nə isə öyrənməyə, mütaliə etməyə, kitablara. Heç vaxt doymayım kitablardan. Ruhum ən əvəz­olunmaz məlhəmi bilsin onu. Evim olsun kitablar. Hətta məzarım belə, kitabların arasında qazılsın. Başdaşım Drayzerin “Dahi”si olsun, sinədaşım “Dədə Qorqud” dastanı. Bayramlarda gül əvəzinə kitab gətirsinlər məzarım üstə. Və dünyanın ən xoşbəxt ölüsünə çevrilim. Xəzinəm, sərvətim, malım-mülküm, hər şeyim – kitablarım, sizsiz dünyam olmasın, sizsiz dünya olmasın.

Müasir dövrdə hiss edirəm ki, kitab oxuyanların sayı bir qədər azalıb. Bu da məni bir xeyli düşünməyə vadar edir. Öz-özümə çox sual verirəm: niyə insanlar kitabdan, mütaliədən uzaq qaçır? Ya da niyə onlar özlərinə bu qədər yaxın olan sirdaşı, dostu görməyib başqa kimlərdənsə mədət umurlar? Axı insanın ən yaxın dostudur kitab. Ağlasan, boynuna sarılıb təskinlik verər cümlələri ilə, dərdini danışsan, ən gözəl məsləhəti görər hər hecası ilə. Mən elə özümdən deyim, kitablarımı qucaqlayıb ağladığım zaman da olub, kitablarımla əl-ələ verib ən böyük çətinliklərə güc gəldiyim zaman da. Bezmədiyim tək varlıqdır onlar. Bəs bu insanlar kitablara qarşı niyə laqeydlik edir, axı niyə? Hər şeyi bir yana qoyub bu “kitab uzaqlığını” necə aradan qaldırmaq lazımdır, bir az da onu düşünməliyik. Məncə, kitab oxumayanların gözü qarşısında kitab oxusaq, gərəksiz mövzulardan danışanları dinləməyib də kitab oxuyuram, – desək, az da olsa, onlarda kitaba meyilliliyi artıra bilərik. Və həmin vaxt onlar başa düşə bilərlər ki, həyatı müsbət mənada dəyişəcək yeganə vasitə kitabdır. Kitab bilik mənbəyi olmaqla yanaşı, həm də güc, xoşbəxtlik mənbəyidir. Buna mütaliə ilə çatmaq mümkündür. Elə gəncliyin gələcəyini düşünən muxtar respublika rəhbərinin “Oxunması zəruri olan kitablar haqqında” 2017-ci il 28 avqust tarixli Sərəncamı da zamanın mütaliəyə qayıdış zərurətini gerçəkləşdirən ən zəruri çağırışıdır. Əl-ələ verib gəncliyimizi ifrat texnologiya alüdəçiliyindən kitablaşmaya doğru aparmalıyıq. Bunun da tək yolu elə kitablarla yaxınlaşmaqdan başlayır. Mütaliə hər yolun ən maraqlı əvvəli və ən gözəl sonudur.

“Şərq qapısı” qəzeti
30.05.2019


Bu il 100 yaşı tamam olan Ərtoğrol Cavidə tale Hüseyn Cavidin oğlu olmaq xoşbəxtliyini nəsib etmişdi. Bəlkə də, tay-tuşlarının çoxu bu baxımdan Ərtoğrola həsəd aparırdı. Amma Ərtoğrol Cavidin özü də, ona həsəd aparanlar da hələ bilmirdilər ki, Cavid övladı olmaq xoşbəxtliyi tezliklə bir nəslin, bir ocağın, xüsusən də Ərtoğrol Cavidin faciəsinə çevriləcək. Məhz bu cəhət – Hüseyn Cavidin oğlu olmaq xoşbəxtliyi və faciəsi Ərtoğrol Cavidin qısa, mənalı ömrünün tam mənzərəsini əks etdirirdi.

Ərtoğrol Cavidin 1939-cu ildə öz əli ilə yazdığı qısa tərcümeyi-halda oxuyuruq: “Mən, Cavid Ərtoğrol 1919-cu il 22 oktyabrda Bakı şəhərində doğulmuşam. Bu günə kimi daimi yaşayış yerim Bakı şəhəridir. 1926-27-ci illər Azərbaycan Darülmüəllimatı yanındakı nümunə məktəbinə daxil olub, 1927-28-ci illər (2-ci sinifdə oxurkən) 8-ci şura məktəbinə (indiki 1 nömrəli tam orta məktəbə) dəyişilmişəm. 1935-36-cı illərdə tədris zərbəçisi kimi oranı bitirmişəm. 1936-37 tədris ilində Azərbaycan Pedaqoji İnstitutuna daxil olub indi...dil və ədəbiyyat fakültəsində oxumaqdayam. Valideynlərimə gəlincə, atam Hüseyn Cavid 1882-ci ildə doğulub. Revolyusiyaya qədər müəllimliklə məşğul olmuş (revolyusiyadan sonra da davam etdirmiş). Müəllimlik stajını nəzərə alaraq ...ona persional pensiya verəcəkdilər. Lakin onun əsas sənəti yazıçılıq, dramaturqluq idi. 1937-ci il iyunun 3-də ailəsinə, o cümlədən mənə hələ də məlum olmayan səbəblərlə Az.XDİK tərəfindən həbs edilmiş. 1939-cu ildə 8 il hüquqdan məhrumluqla məhkum edilmiş. Anam isə ibtidai savad almış bir qadındır, daima ev təsərrüfat işlərini aparmış. Son il tikiş artelində işlədi (1938-ci ilin aprel ayından 1939-cu ilin iyul ayına qədər), lakin əlləri ağrıdığından və gözləri zəif gördüyündən işi tərk etdi. Ailəmiz 3 üzvdən ibarətdir: Anam, bacım və mən. Heç birimiz seçki hüququndan məhrum edilməmişik. Maddi vəsait mənim stependiyam və iş maaşımdır. Dərs oxumaqla bərabər ailə şəraitinin ağırlığı ilə mən Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası yanındakı Musiqi Elmi-Tədqiqat Kabinetində elmi işçi kimi işləməkdəyəm”.

1936-cı ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Ədəbiyyat fakültəsində təhsil almağa başlaması ilə Ərtoğrol Cavid həyatında və taleyində yeni mərhələyə qədəm qoyur. O, burada ədəbiyyatı artıq sistemli və kompleks şəkildə öyrənmək imkanı qazanır. Ərtoğrol Cavid ali təhsil almaqla yanaşı, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəzdində qüdrətli sənətkar Bülbülün rəhbərlik etdiyi Musiqi Elmi-Tədqiqat Kabinetində işə düzəlir. 1932-ci il iyul ayının 29-da yaradılmış kabinetin işində Bülbül, Ü.Hacıbəyov, S.Rüstəmov, C.Qaryağdı, S.Şuşinski, Q.Primov, M.Mansurov, L.M.Rudolf kimi yaşlı sənətkarlarla yanaşı, Q.Qarayev, C.Hacıyev, T.Quliyev, Z.Bağırov və başqa gənclər də fəal iştirak ediblər. Azərbaycanın xalq musiqisinin toplanmasında, nota alınmasında, musiqi folklorşünaslığının inkişafında mühüm rol oynayan kabinetdə Ərtoğrol Cavid də səmərəli fəaliyyət göstərməyə başlayır.

Ərtoğrol Cavid 1941-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olur. O vaxta qədər Ərtoğrol Cavid öz üzərində ciddi şəkildə çalışır, anketdə yazdığı kimi, iki il işləyir, musiqi təhsilini daha da artırır. Musiqi təhsilini o dövrdə Bakıda tanınmış musiqiçi pedaqoqlardan biri sayılan Rudolfdan alması onun bir musiqişünas kimi formalaşmasında böyük rol oynayır. Şagird-müəllim arasında elə isti və səmimi münasibət yaranmışdı ki, Ərtoğrol Cavid kimi diqqətcil bir gənc onun xeyirxahlığını unuda bilməzdi.

Ərtoğrol Cavid konservatoriyada oxuyarkən “Məhsəti”, “Marş”, “Eşq olsun”, “Leylanın vəsfi”, “9 variasiya”, “Səninlə olaydım” və başqa musiqi əsərlərini yazmışdır. Azərbaycan mədəniyyəti tarixində bir ulduz kimi parlayıb tez də sönən Ərtoğrol Cavid çoxyönlü istedadı ilə diqqəti çəkməkdədir. O həm atası dahi Hüseyn Cavid kimi şair, həm müəllimləri Bülbül və Üzeyir bəy ­Hacıbəyli kimi istedadlı musiqişünas və bəstəkar, həm də öz dövrünün böyük ümidlər verən musiqi və folklor tədqiqatçısı olmuşdur. Etnoqrafiya sahəsində də Ərtoğrolun xüsusi bilik və qabiliyyətinin olduğunu söyləmək üçün onun hazırda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Hüseyn Cavidin ev-muzeyində saxlanılan, həm özünün, həm də başqa yoldaşlarının topladığı çoxsaylı folklor materialları haqqında tədqiqat işləri əsas verir. Atası Hüseyn Cavid kimi fəlsəfi dünya­görüşünün daşıyıcısı olan Ərtoğrol Cavid yaşının və təcrübəsinin az olmasına baxmayaraq, məşğul olduğu elm və sənət sahələrində heyrətamiz bir erudisiya göstərmiş və toplama materiallarına yazdığı lakonik qeydlərində peşəkar, böyük ümidlər bəxş edən tədqiqatçı-alim olduğunu sübuta yetirmişdir.

Əlbəttə, hər şeydən öncə, Ərtoğrol Cavid peşəkar bir musiqiçidir və musiqi nəzəriyyəsi, musiqi əsərlərinin yaradıcılığı, eləcə də musiqi folkloru sahəsində onun irəli sürdüyü fikirlər və ərsəyə gətirdiyi əsərlər bu gün də öz aktuallığını və əhəmiyyətini qoruyub saxlamaqdadır. Örnək üçün onun klassik musiqi sahəsindəki əsərlərini göstərmək kifayətdir. Bu əsərlər Hüseyn Cavidin ev-muzeyi tərəfindən nəşr edilmiş və kompakt disklərdə dinləyicilərə, eləcə də cavidsevərlərə çatdırılmışıdır. Hər bir istedadlı adam kimi, Ərtoğrol Cavidin də qabiliyyəti çoxyönlü olmuşdur. Onun qələmindən və fırçasından çıxan bir sıra portretlər, yazdığı şeirlər belə deməyə əsas verir ki, ömür vəfa etsəydi, bu sahələrdə də əhəmiyyətli uğurlar qazana bilərdi. Ərtoğrolun əlimizdə olan qısa tədqiqatları, onda elmi təfəkkürün və analitik düşüncənin də kifayət dərəcədə güclü olduğunu göstərməkdədir. Hər şeydən öncə, Ərtoğrolu bu baxımdan tədqiq etdiyi materiala sağlam və ayıq bir araşdırıcı münasibəti göstərməsi, predmetə məntiqi yanaşma qabiliyyəti nümayiş etdirməsi fərqləndirir. Ərtoğrol Cavid həm də klassik mətni duyan, orijinala sədaqət göstərən, onu bərpa etməyin yollarını bilən bir mətnşünas kimi diqqəti cəlb edir. Xüsusən el aşıqlarının yaradıcılığına yaxşı bələd olan gənc tədqiqatçı ona qədər çap olunmuş mətnlərə də dərindən bələd olması ilə seçilir.

Hüseyn Cavidin ölümündən 15 il sonra bəraət alması ilə bütün Cavidlər bəraət aldılar; görkəmli dramaturq, filosof şair haqqında qədirşünaslıq əsərləri meydana çıxdıqca onun istedadlı oğlu da bu prosesdən kənarda qalmadı. Ancaq böyük Cavidin həqiqi bəraəti xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin 1981-ci ildə onun 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında verdiyi tarixi qərardan sonra baş tutduğu kimi, Ərtoğrol Cavidin də həqiqi bəraəti və onun haqqında layiq olduğu sözlərin deyilməsi və yazılması məhz keçən yüzilliyin 80-ci illərindən sonra gerçəkləşdi. Beləliklə, ərtoğrolşünaslığın tarixi o qədər də qədim olmayıb, 40 ilə yaxın bir dövrü əhatə edir. Bu müddət ərzində Ərtoğrol Cavidin həyat və yaradıcılığı görkəmli ziyalılarımızın və tədqiqatçılarımızın araşdırma və dəyərləndirmə obyektinə çevrilmişdir. Ərtoğrol Cavidin yalnız Hüseyn Cavidin ev-muzeyində saxlanılan materiallar əsasında folklorşünaslıq irsinin bəzi cəhətlərindən danışarkən qeyd etmək yerinə düşər ki, onun folklor materiallarına yazdığı rəylər bir tərəfdən şərh, digər tərəfdən elmi-tədqiqat xarakteri daşıyır. Bir qayda olaraq, gənc tədqiqatçı sonda öz tövsiyələrini də verir. Hələ Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Ədəbiyyat fakültəsinə daxil olduğu 1936-cı ildən özünü peşəkar filoloq, mütəfəkkir gənc kimi göstərən Ərtoğrol Cavid 1938-ci ildə ilk elmi əsəri sayılan “Məktəb və ailə” referatını yazmışdı. Musiqi Elmi-Tədqiqat Kabinetində işləyərkən Ərtoğrol Cavid daha çox musiqi nəzəriyyəçisi kimi fəaliyyət göstərərək müxtəlif musiqi əsərlərinə, eləcə də folklor musiqisi örnəklərinə rəy yazır və bu lakonik rəylərdə hər bir əsərin layiqli qiymətini verməyə nail olurdu. Eyni səriştəni və peşəkarlığı biz Ərtoğrol Cavidin folklor materiallarına yazdığı yığcam rəylərdə görürük. Bunların arasında xalqın içərisindən toplanmış nağıllar, dastanlar, müxtəlif janrları əhatə edən aşıq poeziyası örnəkləri, bayatılar, laylalar, holavarlar, oxşamalar, xalq mahnıları, muğam mətnləri, oyun havaları, toy və yas mərasimlərinin təsviri və digər folklor-etnoqrafiya materialları vardır. Bu rəngarəng materiallara eyni səviyyədə, eyni səriştədə rəy yazmaq üçün insan doğrudan da dərin erudisiyaya, yüksək savada malik olmalı idi ki, bütün bunlar 20 yaşlı gənc Ərtoğrolda kifayət qədər idi. Məsələn, bir yazısında toplanmış materiala əsaslanaraq toy adətlərindən danışan Ərtoğrol Cavid, özünü həm də Azərbaycanın, inzibati-ərazi bölgüsünü yaxşı tanıyan, müxtəlif rayonların analoji adətlərinə, bu adətlərin kənd və şəhər fərqlərinə dərindən bələd olan bir el ağsaqqalı kimi göstərir. Bu materialların içərisində otuz dörd xalq mahnısı nota salınmışdır ki, bu da mədəni sərvətlərimizi gələcək nəsillərə çatdırmaq yönümündə Ərtoğrol Cavid tərəfindən atılmış ilk addım və böyük xidmətdir.

Materialların böyük bir qismini xalqımız arasından toplanmış nağıl və dastanlar, aşıq poeziyası örnəkləri təşkil edir ki, Ərtoğrol Cavid bu sahədə də öz erudisiya və biliklərini həmin folklor materiallarına yazdığı rəylərdə və onlar haqqında söylədiyi elmi-tənqidi fikirlərdə yüksək səviyyədə ifadə etməyə nail olmuşdur. Ən çox razılıq doğuran odur ki, gənc alim, həmin materialları yalnız dar bir xronoloji çərçivədə deyil, tarixi-didaktik perspektivdə nəzərdən keçirməyə və qiymətləndirməyə üstünlük verir. Bu da göstərir ki, Ərtoğrol Cavid Azərbaycanın zəngin folklor irsinə mücərrəd bir anlayış kimi deyil, tarixboyu hərəkətdə olan və gənc nəsillərin vətənpərvərlik, milli-mənəvi dəyərlərə hörmət ruhunda tərbiyəsi yönündə necə böyük əhəmiyyət daşıya biləcəyini şüurlu şəkildə dərk edərək təbliğinə çalışıb.

Ərtoğrol Cavid rəylərinin, elmi fikirlərinin əyani folklor materialları kontekstində çağdaş oxucuya çatdırılması, zənnimizcə, müstəqil respublikamızda gedən ədəbi-mədəni inkişafın göstəricilərindən biri və Cavidlər irsinə verilən qədirşünaslıq örnəyi olacaqdır. Xüsusən müstəqil dövlətçiliyimizin etibarlı əllərdə gündən-günə möhkəmləndiyi indiki tarixi-siyasi şəraitdə, xalqımızın qeyri-maddi mənəvi irsinin dünya ictimaiyyəti tərəfindən daha böyük qədirbilənliklə qəbul edildiyi vaxt bu işlərin həyata keçirilməsinin aktuallığının birə-beş artdığını bir daha söyləməyə ehtiyac yoxdur. Qürurverici haldır ki, Azərbaycan muğamı və Azərbaycan aşıq yaradıcılığı YUNESKO tərəfindən bəşəriyyətin qeyri-maddi mənəvi sərvətləri siyahısına daxil edilmişdir. Bunu da söyləmək xoşdur ki, Ərtoğrol Cavidin topladığı və şərhlər verdiyi materialların əksəriyyəti məhz mədəni irsimizin bu iki qoluna aiddir və onların nəşri təkcə ölkəmiz üçün deyil, bütün mütərəqqi bəşəriyyət üçün əhəmiyyət daşıyır. AMEA Hüseyn Cavidin ev-muzeyində son zamanlar Cavidlər irsinin nəşri və təbliği sahəsində bir sıra mühüm əhəmiyyət kəsb edən işlər görülmüşdür. Bu mənada, mütəfəkkir-şair Hüseyn Cavidin istedadlı oğlu Ərtoğrol Cavidin tədqiq və tərtib edərək rəy verdiyi materiallar əsasında hazırlanmış “Azərbaycanın qeyri-maddi mədəniyyət abidələri və Ərtoğrol Cavid” adlı sanballı nəşrin 2011-ci ildə on cilddə, nəfis tərtibatla işıq üzü görməsi, xüsusilə vurğulanmalıdır.

Ötən dövr ərzində muzeyin əməkdaşları bu istiqamətdə araşdırma və tədqiqatlarını davam etdirmiş, “Azərbaycanın qeyri-maddi mədəniyyət abidələri və Ərtoğrol Cavid” xəzinəsini zənginləşdirmək üçün əmək sərf etmişlər. Nəticədə, “Balaman məktəbi” dərsliyi və Ərtoğrol Cavid”, “Ərtoğrol Cavidin nota köçürdüyü xalq mahnıları” və “Ərtoğrol Cavidin yarımçıq qalmış əsərləri” adlı yeni cildlər ərsəyə gəlmişdir. Dediklərimizdən aydın olur ki, çox qısa bir ömür sürmüş Ərtoğrol Cavid dahi atası Hüseyn Cavidin layiqli övladı olmuş, doğma xalqına xidmət yolunda onun işini davam etdirməkdən bir an belə, usanmamışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Ərtoğrol Cavidin 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 18 aprel tarixli Sərəncamı onun istedadına, milli mədəniyyətimiz və ədəbiyyatımız qarşısındakı xidmətlərinə verilən yüksək qiymətdir. Sərəncamda da deyildiyi kimi: “Ərtoğrol Cavid milli musiqi mədəniyyətimizin yeni yaradıcılıq nümunələri ilə zənginləşdirilməsində böyük rol oynamışdır. O, “9 Variasiya”, skripka ilə fortepiano üçün “Poema”, “Leylanın vəsfi” kimi romanslar, müharibə mövzusunda simfonik ballada və marşlar yaratmışdır. Çoxcəhətli yaradıcılıq yolu keçən Ərtoğrol Cavid, eyni zamanda rəssamlığın müxtəlif janrlarına da müraciət edərək özündən sonra yaddaqalan sənət nümunələri qoyub getmişdir. Ərto