Naxçıvan Muxtar Respublikası
Mədəniyyət Nazirliyi













MƏQALƏLƏR
      Ədəbiyyat və mədəniyyət tariximizin iftixarı, böyük ideyalar şairi, türkçülük və turançılıq hərəkatının Azərbaycanda ən layiqli davamçılarından, fəlsəfi fikir əfəndisi Hüseyn Cavid Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində öz yeri olan və heç kimə bənzəməyən sənətkardır. Çoxlarından fərqli olan Hüseyn Cavid zamanın estetik düşüncəsinə və dünya fəlsəfəsinin problemlərinə, insan bəşər-kosmos amilinə müvafiq hərəkət edirdi. Bu mənada, o, öz müasirləri ilə eyni dövrün sözçüsünə bənzəmirdi. Yaradıcılığa şeirlə başlayan ədib Naxçıvanda görkəmli maarifçi və tanınmış şair Məhəmməd Tağı Sidqinin “Tərbiyyə” məktəbində şagird ikən “Gülçin” və Salik təxəllüslü şeirləri ilə ədəbiyyat aləmində tanınmışdır.

Cavid yaradıcılığı çoxcəhətlidir. O, şeir, dramaturgiya, publisistika, qismən ədəbi tənqid, hətta tərcümə ilə də məşğul olmuşdur. Buna baxmayaraq, Hüseyn Cavid ədəbiyyat aləmində şair və dramaturq kimi böyük şöhrət qazanmışdır. Onun şeir yaradıcılığı çoxəsrlik Azərbaycan lirikasının inkişafında mühüm yer tutur. Böyük şairimizin “Keçmiş günlər” və “Bahar şəbnəmləri” şeir kitablarında XX əsrin ilk onilliyində yaranmış ən yaxşı şeirləri toplanmışdır. Qüdrətli söz nəhəngi Azərbaycan ədəbiyyatına 18 pyes, 1 poema bəxş etmişdir ki, onlardan 8-i mənzum dramdır. Onun “Şeyx Sənan”, “Ana”, “İblis”, “Səyavuş”, “Xəyyam”, “Peyğəmbər” kimi faciələrində, şeir yaradıcılığında şəxsiyyət, sənət qarşısındakı vəzifəsini yerinə yetirərkən göstərdiyi mətanət, əzm, prinsipiallıq özünü təsdiqləyir. Dramaturqun ilk səhnə əsəri olan “Ana” pyesində, demək olar ki, surətlərin əksəriyyəti mübariz insanlardır. Ana – Səlma məğrur, mətin, iradəli bir qadındır. İntiqam hissinə susayan qəzəbli insan ehtirasları Səlma ananın alicənablığı və iradəsi önündə sönüb gedir. O oğlunun qatilini əfv etməyi qisas almaqdan daha təsirli cəza tədbiri hesab edib onu bağışlayır. Hüseyn Cavid Səlma ana obrazı ilə bir daha Azərbaycan qadınının iradəsini və humanistliyini ön planda göstərir. Müharibənin əleyhinə olan ədib “İblis” əsərində, sanki yaşadığımız müasir dünyamızın halını təsvir edir:

Sellər kimi axdıqca qızıl qan,
Canlar yaxar, evlər yıxar insan.

“Həqiqət istərəm, yalnız həqiqət” deyə bütün dünyaya hayqıran Cavid humanist bir sənətkardır. O, humanizmində bütün dünya üçün, insanlar üçün haqq və həqiqət qoruyan ədalət axtarırdı. Bu həqiqət eşqilə çırpınan şairin amalı insana, Vətənə, xalqa, insanlığa məhəbbət kimi bütün əsərlərində ön xətdə gedir. Hüseyn Cavidin yazdığı əsərlər xalqı düşündürən, gələcəyə inamla baxmağa sövq edən Vətən, xalq, millət sevgisi ilə daim aktualdır. 1926-cı ildə qələmə aldığı “Azər” poeması bu cəhətdən çox maraqlıdır. Əsər bir süjet xətti üzərində deyil, müxtəlifsəpkili hadisələrdən bəhs etdiyinə görə dastan kimi qollara ayrılır. Belə ki, “Azər düşünür”, “Azərin cavabı”, “Məsciddə”, “Əsgərlər təlim keçərkən”, “Qərbə səyahət”, “Azad əsirlər”, “Rəssamın qızı”, “Üsyan” və sair bölmələrdən ibarətdir. “Azər” poeması böyüməkdə olan nəsillərin hərtərəfli inkişafına, şəxsiyyət kimi formalaşmasına mühüm təsir göstərə biləcək əsərlərdən biri kimi Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun 2017-ci il 28 avqust tarixli Sərəncamı ilə “Oxunması zəruri olan kitabların Siyahısı”na salınmışdır. Millətini, xalqını, sahib olduğu milli dəyərlərini canından artıq sevən böyük mütəfəkkir bütün yaradıcılığı ilə xalqını, millətini xoşbəxt görməyə can atmış, əsl xoşbəxtliyin yüksək təhsil və mədəniyyətlə mümkün olduğunu. bunun üçün isə azad yaşamaq, öz dövlətinə sahiblənməyi əsas şərt kimi təlqin etmişdir. 1937-ci ilin iyun ayında “gizli millətçi əks-inqilabi təşkilat”da iştirakı bəhanəsi ilə səkkizillik həbs cəzasına məhkum edilmişdir. O, 1938-1940-cı illərdə keçmiş SSRİ ərazisindəki ən uzaq və ən soyuq həbs düşərgəsi olan Maqadan şəhərində sürgündə olmuşdur. Hüseyn Cavid milli ədəbiyyatımızda mənzum faciə janrının əsasını qoyan görkəmli sənətkar idi, amma həyat onun üçün ağır bir faciəyə döndü. 1937-ci ildə həbs olunarkən Hüseyn Cavidin şəxsi arxivi məhv edilmiş, “Telli saz”, “Şəhla”, “İblisin intiqamı”, “Atilla”, “Çingiz” dramları, “Koroğlu” ssenarisi yoxa çıxmışdır. Böyük şairimiz 5 dekabr 1941-ci ildə Sibirdəki Tayşet rayonunun Şevçenko qəsəbəsində sürgündə ikən vəfat etmişdir. Ümummilli lider Heydər Əliyev çox böyük cəsarət tələb edən addım atmış, Cavidin cənazəsi 1982-ci ildə Uzaq Sibirdən Bakıya, noyabrın 2-də Naxçıvana gətirilmişdir. Bu fakt keçmiş Sovetlər Birliyi məkanında repressiya olunmuş şəxsə dövlət səviyyəsində göstərilmiş münasibətin yeganə cəsarətli nümunəsidir. Hüseyn Cavid şəxsiyyəti və yaradıcılığı, ona verilən yüksək qiymət dahi öndərin bütünlükdə ədəbi-mədəni irsimizə verdiyi yüksək dəyərdir. Ötən əsrin 70-ci illərindən etibarən Cavidin əsərlərinin nəşrinə başlanmış, rus dilində 2 cildliyi işıq üzü görmüşdür. Azərbaycanın şəhər və rayonlarında böyük ədibin yubiley tədbirləri təşkil olunmuş, əsərləri respublikamızın teatrlarında səhnəyə qoyulmuş, adına küçələr, məktəblər, kitabxanalar verilmişdir. 1992-ci il oktyabrın 23-də Naxçıvanda Hüseyn Cavidin 110 illik yubileyi təntənəli şəkildə qeyd edilmiş, Naxçıvanda Ali Məclisin Sədri işləyən ümummilli liderimiz yubiley tədbirində Hüseyn Cavid haqqında dərin məzmunlu çıxış etmiş, böyük sənətkarın xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə bağlı bir sıra məsələlərə toxunmuşdur. Bakı və Naxçıvan şəhərlərində Hüseyn Cavidin ev-muzeyi yaradılmış, 1993-cü ildə Bakıda Hüseyn Cavidin abidəsi ucaldılmışdır. 1995-ci il iyunun 10-da ulu öndərimiz Heydər Əliyevin yanında keçirilmiş müşavirədə görkəmli şair-dramaturq Hüseyn Cavidin məqbərəsinin və ev-muzeyinin yaradılması ilə bağlı məsələlər geniş müzakirə olunmuşdur. Ulu öndərin ən böyük arzularından biri 1996-cı il oktyabrın 29-da həyata keçmişdir. Həmin gün Naxçıvanda böyük sənətkarın məqbərəsinin təntənəli açılışı olmuşdur. Hüseyn Cavidin anadan olmasının 120, 125, 130 və 135 illik yubileyləri geniş şəkildə qeyd edilmişdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin yubileylərlə bağlı imzaladığı sərəncamlar və təsdiq etdiyi Tədbirlər Planına əsasən qədim diyarımızda da yubiley tədbirləri yüksək səviyyədə təşkil olunmuş, elmi konfranslar və simpoziumlar keçirilmiş, Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında Hüseyn Cavidin “Şeyx Sənan” və “İblis” əsərləri tamaşaya hazırlanmış, “Naxçıvan” jurnalının bir nömrəsi Hüseyn Cavidin 130 illik yubileyinə həsr olunmuşdur. Xalqımızın böyük oğlu Heydər Əliyevin XX əsr Azərbaycan romantizminin görkəmli siması, romantik şair və filosof haqqında dediyi bu fikirlər Hüseyn Cavid irsinə verilən ən yüksək qiymətdir. “Hüseyn Cavid XX əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniyyətinin inkişaf etməsində misilsiz xidmətlər göstərmişdir. Hüseyn Cavid Azərbaycan xalqını, onun mədəniyyətini, ədəbiyyatını, elmini yüksəklərə qaldıran böyük şəxsiyyətlərdən biridir. Hüseyn Cavidin yaratdığı əsərlər Azərbaycan xalqının milli sərvətidir. Onlar bu gün üçün, gələcək nəsillər üçün dərslik kitabıdır. Hüseyn Cavidin bütün yaradıcılığı, bütün fəaliyyəti Azərbaycan xalqının mədəniyyətini yüksəklərə qaldırmaqdan, xalqımızı azad, müstəqil xalq etməkdən ibarət olubdur. Onun bütün yaradıcılığı Azərbaycan xalqını milli azadlığa, müstəqilliyə çatdırıbdır. O, həmişə öz iradəsi ilə yaşamış, öz iradəsinə, millətinə sadiq olmuşdur, millətini, xalqını həddindən artıq sevmiş və millətinə həddindən artıq xidmət edən bir insan olmuşdur”.

Naibə Mirzəyeva
Hüseyn Cavidin ev-muzeyi və Xatirə
Kompleksinin baş fond mühafizi və elmi işçisi
“Şərq qapısı” qəzeti
23.10.2020


      Dağlıq və Aran Qarabağ Azərbaycan Respublikasının ən qədim mədəniy­yətlərinin beşiyidir. Füzuli şəhəri yaxınlığında olan Azıx və ondan 3 kilometr aralıdakı Tağlar mağaraları, nəinki Azərbaycanda, həmçinin bütün dünyada əhəmiyyəti olan qədim abidələrimizdəndir. Azıx mağarasından aşkar olunan Azıx adamının çənə parçası dünyada ən qədim tapıntılardan biridir. Hazırda bu unikal abidə arxeoloji qazıntı adı ilə ermənilər tərəfindən məhv edilməkdə və erməni abidəsi kimi qələmə verilməkdədir. Bu abidələr işğal altında olan yeganə abidə deyil. Kəlbəcərin qayaüstü təsvirləri, Ağdam rayonunun Orta Qərvənd kəndi yaxınlığındakı İlanlıtəpə, Afatlı kəndindəki Çalağantəpə, Xındırıstan kəndindəki İsmayılbəytəpə, qədim Xocalı qəbiristanlığı, Ağdam şəhəri yaxınlığındakı Üzərliktəpə və yüzlərlə digər abidələrimiz düşmən gülləsinin nişangahına çevrilmişdir. Mənfur düşmənlərimiz qədim Qarabağ abidələrində qanunsuz arxeoloji qazıntılar apararaq bu abidələrdən aşkar olunmuş maddi mədəniyyət nümunələrini erməni mədəniyyəti kimi təbliğ etməkdədirlər.

Lakin mənfur düşmənlərin bu bədxah fəaliyyətinə baxmayaraq, tarixin səhifələrini vərəqlədikcə Qarabağın, Naxçıvanın və Arazın cənubundakı torpaqların tarixboyu vahid bir mədəniyyətə sahib olduğu aydınca görünür. Hələ eramızdan əvvəl VI minilliyin ikinci yarısında Mil düzü və Qarabağın Neolit mədəniyyəti bənzər xüsusiyyətləri ilə diqqəti cəlb edir. Belə ki, bu dövrdə Mil düzü və Qarabağın mədəniyyətinə aid keramika məmulatının bir qismi basmanaxışlı ornamentlə xarakterizə edilir. Bu tip keramika Naxçıvantəpənin Neolit təbəqəsi üçün də xarakterikdir. Məlum olduğu kimi, basmanaxışlı keramika İran Azərbaycanında yayılan Dalmatəpə mədəniyyəti üçün də xarakterikdir. Şübhəsiz ki, İran Azərbaycanının boyalı keramikasının inkişafına Zaqros və Mesopotamiyanın mədəni mərkəzlərinin müəyyən təsiri olmuşdur. Lakin tədqiqatçıların fikrinə görə, Mesopotamiya mədəniyyətlərinin təsirini əks etdirən Dalmatəpə mədəniyyətinin boyalı keramikası özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə Şimali Mesopotamiya və Mərkəzi İranın boyalı keramikasından fərqlənir. Ehtimal ki, bu, Dalmatəpə mədəniyyətinin yerli inkişafı ilə bağlı olmuşdur. Araşdırmalar göstərir ki, Dalmatəpənin basmanaxışlı keramikasının mənşəyi Şimali Mesopotamiya və Mərkəzi İranla bağlı deyil. Bu baxımdan basmanaxışlı keramika ilə xarakterizə edilən Naxçıvantəpənin Neolit təbəqəsi, Mil düzü və Qarabağ abidələri diqqəti cəlb edir.Tədqiqatlar göstərir ki, Dalmatəpənin basmanaxışlı keramikasının mənşəyi Mil düzü, Qarabağ və Naxçıvantəpə abidəsi ilə bağlıdır.

Azıx mağarası

Qarabağın basmanaxışlı keramikanın aşkar olunduğu Neolit abidələri eramızdan əvvəl 5600-5200-cü illərə aid edilmişdir. Qarabağın Neolit abidələri ilə Dalmatəpə mədəniyyəti arasında müəyyən xronoloji kəsinti olsa da, Mil düzü və Qarabağ abidələrinin, xüsusilə İlanlıtəpənin müəyyən qrup keramikası Dalmatəpə keramikası ilə eynidir. Belə hesab edirik ki, Dalmatəpə mədəniyyətinin formalaşması eramızdan əvvəl VI minilliyin sonu və V minilliyin əvvəllərini əhatə etmişdir. Bu, Naxçıvantəpənin qazıntıları ilə də təsdiq olunur. Naxçıvantəpənin müxtəlif tikinti qatlarından götürülən kömür nümunələrinin analizi bu mədəniyyətin eramızdan əvvəl 5200-4600-cü illər arasında mövcud olduğunu göstərir. Hazırda basmanaxışlı keramika ilə xarakterizə olunan ən qədim abidələr Mil düzü və Qarabağdadır. Belə hesab edirik ki, Mil düzü və Qarabağın mədəniyyəti Dalmatəpə mədəniyyətinin formalaşmasına, xüsusilə basmanaxışlı keramikanın yaranmasına müəyyən təsir etmişdir. Fikrimizə görə, Naxçıvantəpənin Neolit təbəqəsi Mil düzü və Qarabağ abidələri ilə İran Azərbaycanının abidələrini bir-biri ilə bağlayır. Naxçıvantəpə həm də Dalmatəpə mədəniyyətinin formalaşdığı areala daxil olmuşdur. Arxeoloji ədəbiyyatda mövcud olan fikrə görə, İran Azərbaycanı abidələrində Dalmatəpətipli boyalı keramika basmanaxışlı keramikadan daha əvvəl meydana gəlmişdir. Lakin hazırda İranda aparılan qazıntılara əsasən deyə bilərik ki, basmanaxışlı keramika İran Azərbaycanında eramızdan əvvəl V minilliyin əvvəllərində meydana gəlmişdir. Naxçıvantəpə yaşayış yerində basmanaxışlı keramika eramızdan əvvəl VI minilliyin sonunda meydana gəlmiş, Dalmatəpə mədəniyyəti isə eramızdan əvvəl V minilliyin əvvəllərində formalaşmış və inkişaf etmişdir. Dalmatəpə mədəniyyətinin boyalı keramikasının müəyyən xüsusiyyətləri ilə fərqlənməsinə baxmayaraq, belə hesab edirik ki, boyalı keramikanın inkişafına cənub mədəniyyətlərinin, xüsusilə Son Xalaf və Ubeyd ənənələrinin təsiri olmuşdur.

Qarabağın qədim sənət nümunələri

Son illər aparılan araşdırmalar Naxçıvan yaylaqlarında “Qarabağ yurdu” adlı yaşayış yerlərinin olduğunu göstərir. Arxeoloji dəlillər Azərbaycanın mərkəzində yaşayan Qarabağ tayfalarının Arazın həm şimalında, həm də cənubunda məskunlaşdığını, xalqımızın qədim mədəniyyətlərinin bir-biri ilə əlaqələndirilməsində onların mühüm rol oynadığını təsdiq edir. Eneolit dövrünün sonunda formalaşan Leylatəpə mədəniyyətinin mərkəzi Qarabağda, Ağdam şəhəri yaxınlığında yerləşən Leylatəpə abidəsi ilə bağlıdır. Qarabağ Eneolit dövrünü əvəz edən Erkən Tunc dövründə formalaşan Kür-Araz mədəniyyətinin də əsas vətənlərindən biri olmuşdur. Kür-Araz mədəniyyətinin formalaşma mərhələsini əks etdirən Proto Kür-Araz keramikasının qədim nümunələri də Qarabağ bölgəsindən məlumdur. Orta Tunc dövründə Qarabağ Azərbaycanda formalaşan şəhər mədəniyyətinin əsas mərkəzlərindən biri idi. Bu dövrə aid olan Üzərliktəpə Qarabağda şəhər mədəniyyətinin əsas mərkəzi olmuşdur. Son Tunc və Erkən Dəmir dövrlərində Qarabağda formalaşan Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti Azərbaycanın digər bölgələrinə, o cümlədən Zəngəzura, Naxçıvana və Arazdan cənubdakı torpaqlara da yayılmış, indiki Ermənistan və Gürcüstanın müəyyən hissəsini də əhatə etmişdir. Başlıca olaraq Azərbaycanın qərbini əhatə edən bu mədəniyyətin formalaşdığı ərazi antik qaynaqlarda Otena, Urartu mənbələrində Etiuni adı ilə xatırlanmışdır. Bu cəngavər və döyüşkən tayfalar Azərbaycanın urartular tərəfindən işğalının qarşısını almış, bu dövlətin süquta uğramasının əsas səbəbkarlarından biri olmuşdur. Eramızdan əvvəl VIII-VII yüzilliklərdə skif tayfalarının bu ərazilərdə məskunlaşması onların gücünü daha da artırmışdır. Tarixboyu Qarabağ Midiya, Əhəməni, Arşaki, Sasani və Ərəb imperiyasının tərkibinə qatılsa da, öz mədəniyyətini və müstəqilliyini qoruyub saxlamışdır. Erkən orta əsrlərdə və orta əsrlərin inkişaf etmiş dövründə türk tayfalarının Azərbaycan ərazisinə axını Qarabağda olan qədim türk tayfalarının mövqeyini daha da möhkəmləndirmişdir. IX-XVIII əsrlərdə Azərbaycan dövlətlərinin tərkibində olan Qarabağda XVIII əsrdə Gəncə və Qarabağ xanlıqları yaranmışdır. Qarabağ xanlığının mərkəzi Dağlıq Qarabağda yerləşən Şuşa qalası idi. Xanlığın sərhədləri Araz çayından Göyçə gölünədək, Tərtər çayından başlayaraq bütün düzənlik və Dağlıq Qarabağı, Zəngəzuru, Bərgüşadı əhatə etməklə Mehri, Tatev və Sisiana qədər uzanırdı.

Bərdə türbəsi

Rusiya işğalınadək Cənubi Qafqazda müstəqil dövləti olmayan ermənilər böyük imperiyalara yarınmaqla və onların siyasətinə yaradıqları üçün XIX əsrin əvvəllərində burada məskunlaşdırılmışlar. Əsasən, İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ xanlıqlarının ərazisində məskunlaşdırılan ermənilər çox keçmədən xalqımıza və tarixi torpaqlarımıza qarşı əsassız iddialara başlamışlar.1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası öz müstəqilliyini elan etdikdən sonra bədxah qonşularımızın haqsız müharibəsi ilə rastlaşdı. Müstəqilliyinin ilk addımlarını atan Azərbaycanın nizami ordu hissələrinin olmamasından istifadə edən erməni vandalları keçmiş sovet ordusundan ələ keçirdikləri silahlarla ölkəmizə basqın etdilər. 1992-1993-cü illərdə Dağlıq Qarabağ, onun ətrafındakı 7 rayon – Kəlbəcər, Laçın, Qubadlı, Cəbrayıl, Zəngilan, Ağdam və Füzuli rayonları Ermənistanın və onun havadarlarının silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olundu, bir milyondan artıq həmvətənimiz qaçqın vəziyyətinə düşdü. Ərazilərimizin işğalından indiyədək keçən müddət ərzində erməni vandalları xalqımızın evlərini, məzarlarını, həmçinin işğal olunmuş ərazilərdəki tarix və mədəniyyət abidələrini tamamilə məhv etmişlər. BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə Ermənistanın işğalçılıq siyasətini pisləyən – 822, 853, 874 və 884 nömrəli 4 qətnamə qəbul etmiş, Ermənistan ordusunun Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb etmişdir. Lakin işğalçı Ermənistan BMT-nin icra aparatının olmamasından istifadə edərək, nəinki torpaqlarımızdan çıxmamış, hətta erməniləri orada məskunlaşdırmağa başlamışdır. Avropadakı havadarlarına güvənən Ermənistan qəsdən danışıqlar prosesini uzadaraq bu torpaqları sahiblənməyə çalışmışdır. Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı rayonlar işğal edildikdən sonra onlar Dağlıq Qarabağdakı qədim türk heykəllərini erməni abidəsi kimi təbliğ etmiş, Alban kilsələrini erməni kilsəsi kimi qələmə vermiş, Azərbaycan türklərinin ulu əcdadlarına aid qoç daşları məhv etmiş, orta əsr qəbiristanlıqlarında erməni xaç daşları basdırmışlar. Fondlarında minlərlə qiymətli eksponatlar toplanan muzeylər, rəsm qalereyaları, dekorativ-tətbiqi sənət nümunələri, nadir kitablar, xalçalar erməni vandalları tərəfindən məhv edilmiş, qiymətli sənət əsərlərinin bir qismi satılmış, bir qismi isə beynəlxalq aləmə erməni mədəniyyəti kimi tanıdılmışdır. Azərbaycan elminin və mədəniyyətinin görkəmli xadimləri Üzeyir Hacıbəyovun, Natəvanın, Bülbülün, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin və digərlərinin Şuşa şəhərindəki abidələri dağıdılmışdır. YUNESKO-nun dəfələrlə Ermənistana müraciət etməsinə baxmayaraq, ermənilər öz bədxah əməllərindən əl çəkməmişlər. Münaqişəni nizamlamaq üçün yaradılan ATƏT-in Minsk qrupu isə fəaliyyətsiz və ikiüzlü mövqe tutaraq bu münaqişəni dondurmağa çalışmışdır. Son illər hakimiyyətə keçən Ermənistanın baş naziri Paşinyanın isə həyasızcasına söylədiyi “Dağlıq Qarabağ Ermənistandır” şüarı xalqımızın səbir kasasını daşırmışdır. Artıq torpaqlarımızın işğalından 30 ildən çox vaxt keçir. Azərbaycan Ordusu Ali Baş Komandan, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin başçılığı ilə torpaqlarımızın azad olunması uğrunda mübarizəyə qalxmışdır. 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan azadlıq müharibəsinin ilk günlərindən torpaqlarımızın işğaldan azad olunmasına başlanmışdır. Azərbaycan Ordusunun uğurları qarşısında duruş gətirə bilməyən Ermənistan ordusu qaçmağa başlamış, Ermənistan dövlətinin hərbi-siyasi rəhbərliyi isə təxribata əl ataraq dinc Azərbaycan əhalisini, ictimai və fərdi yaşayış binalarını, enerji xətlərini hədəf edərək xalqımız içərisində çaşqınlıq yaratmağa çalışmışdır. Lakin təxribatlar xalqımızın və əsgərlərimizin mübarizə əzmini qıra bilməmişdir. Azərbaycan Ordusu addım-addım torpaqlarımızı azad etməkdə davam edir. Bu gün xalqımız, Azərbaycanın bütün elm adamları Ali Baş Komandan, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevlə həmrəylik nümayiş etdirir. Qarabağ Azərbaycandır!

Vəli BAXŞƏLİYEV
AMEA-nın müxbir üzvü
“Şərq qapısı” qəzeti
23.10.2020


      Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü nəticəsində işğal edilmiş ərazilərdə dağıdılan, talan edilən mədəniyyət ocaqları, abidələr, tarixi-memarlıq nümunəsi olan tikililər, Azərbaycan xalqının Qarabağda saxtalaşdırmaya və mənimsənilməyə məruz qalan zəngin mədəni irsi ilə bağlı həqiqətlərin beynəlxalq səviyyədə ictimailəşdirilməsi məqsədilə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən “Qarabağ – mədəniyyətimizin beşiyi” adlı layihə davam edir.

Mədəniyyət Nazirliyindən NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyinə bildirilib ki, layihə çərçivəsində növbəti material Gürcülü türbəsinə həsr olunub.

Gürcülü türbəsi Qubadlı rayonunun Gürcülü kəndi ərazisində yerləşən XVIII əsrə aid tarixi-memarlıq abidəsidir.

Qubadlı rayonu 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildikdən sonra türbənin hazırki vəziyyəti məlum deyil.

Qeyd edək ki, layihə çərçivəsində mədəni irsimizə qarşı vandalizm aktları, əzəli yurd yerlərimizdəki abidələr, tarixi həqiqətlərin yerli və dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırılması üçün hazırlanan məlumatların müxtəlif dillərdə qlobal internet məkanında, o cümlədən sosial şəbəkələrdə yayılması nəzərdə tutulur.

"Nuhçıxan" İnformasiya Agentliyi
23.10.2020


      Əvvəl zaman içində Qarabağda xan nəslindən olan Ağabəyim adlı gözəl, işvəli-nazlı bir şairə yaşarmış (Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın qızı). Şeirli-sözlü şairə təbiəti bir başqa cür sevərdi. Dağ döşündə əsrarəngiz görünən yamaclar, düzlər, ətəklərdə bitən güllər-çiçəklər, heyranedici, füsunkar gözəlliklər onun həyat enerjisini yüksəldər, əhval-ruhiyyəsini birə-beş artırardı. Təbiətə aşiq Ağabəyim güldən-çiçəkdən yazar, Vətənə şeirlər, bayatılar, mədhiyyələr həsr edərdi. Elə bu səbəbdən idi ki, saraya gələnlər Ağabəyim ağadan gözəl şeirlər dilərdi. O da bu istedadı ilə fəxr edər, təbini işə salıb, ilhamını dilləndirərdi. İlhamı təbiət olan Ağabəyim ağanın güllərə, çiçəklərə qarşı fərqli sevgisi vardı. İncə, zərif gözəlliklərin vəhdətindən aləmə işıqsaçan güllüklər ona görə həyatın ağ-qara hissəsinin rəngli fonu idi. Ən çox sevdiyi gül isə Şuşada bitən “xarı bülbül” adlı gözəllər gözəli, dillər əzbəri bir gül idi. Nadir olan bu bitki yalnız bu yerlərdə bitirdi. Onun intizarlı duruşu, ədalı görünüşü bağçanın tamamlanan yar-yaraşığıydı. Hər səhər adəti üzrə yuxudan oyanan kimi bağa tələsər, güllər içində incə duruşu ilə hər çiçəkdən seçilən xarı bülbülü salamlayar, iyləyib xoş sözlər deyər, ona sevgisini səmimi hissləri ilə ifadə edərdi. Sanki xarı bülbülün bu gözəlliyini, onun içindəki işığı yalnız Ağabəyim ağa görərdi. Kimliyindən asılı olmadan bu gülə kim baxsaydı, ona heyran olardı. Özünəxas qəmzəli duruşu, cazibəli hüsnü hər kəsi valeh etmişdi özünə. Onu dərib bağına aparanlar da az deyildi. Gəl ki, kim onu bağında aparıb əkmişdisə, “nazlı” gül “küsmüşdü” həmin bağdan, bağçadan. Elə açmadan saralıb-olmuşdu yad bağçalarda. Ona görə Ağabəyim ağa elə hiss edirdi ki, bu gülü hamı görə bilər, amma onun kimi hamı baxa bilməz. Bu baxışlarda nələr yoxdu, nələr? Bu baxış Ağabəyimin xarı bülbülə bəslədiyi xüsusi sevgi hisslərindən ibarət idi. Aralarında elə bir bağ yaranmışdı ki, xarı bülbül də öz aşiqini görməyəndə boynunu bükər, kimsəsiz uzaqlara baxardı, gözləri yol çəkərdi. Bir az geciksəydi, hər yerə səs salar, ətrafa boylanar, güllərdən, çiçəklərdən öz aşiqini xəbər alardı. Xəbər almayanda da ağzını bıçaq açmazdı. Ta ki uzaqdan hüzuruna gələn Ağabəyimi görüncəyə qədər.

Yenə görüşünə aşiqi gələcəyi gözlənilən səhərlərdən biri idi. Xarı bülbül adəti üzrə gözlərini bağın ayağına dikib öz aşiqini həyəcanla gözləyirdi. Bu hüznlü simanın intizarında, sanki həsrət, zalım ayrılıq, səbəbsiz vida vardı. İki gün idi ki, gülün görüşünə gələ bilməyən Ağabəyimdən heç bir söz, heç bir xəbər-ətər yox idi. Bağlar da, güllər də intizar dolu həyəcanlı günlərin əsirinə çevrilmişdi elə bil. Bu əsirlik, bu yoxluq nə qədər çəkəcəkdi, sonu vardı, yoxdu kimi suallar yalnız Ağabəyimin görüşə gəlməsi ilə aydınlana bilərdi. Başqa cür heç mümkün də deyildi. Amma bu gəlməməzliklərin ömrü günlərə, aylara çevriləndə o da öz aşiqini gözləməyin, həsrətin yoxluğuna dözməyin yollarını axtarmağa başladı. Çarəsi iradə olan gülün bir yolu qalmışdı. Öz hüznlü, intizarlı duruşuyla naləsini bağrına basıb, ah çəkib, dərd bəsləmək. Bir səhərçağı günəşin şəfəq işıqlarını səmadan əsirgəmədiyi bir gün idi. Aydınlanan günün müjdəli sabahı uzaq ellərdən, ta İran diyarından gələn bülbül bağın sultanı xarı bülbülün hüzuruna endi. Qıy vurub gülün qarşısında dayandı. Xarı bülbül heç vaxt rastlaşmadığı bu quşun gəlişini xəbər almaq üçün soruşdu: – Ey göyləri qanadlarıyla fəth edib, buludları özünə heyran qoyan, uzaq ellərdən ta bizim bağa təklif buyuran bülbül, xeyirdimi gəlişin? Bülbülsə Ağabəyimdən soraq gətirmişdi:

Bağda əsir olma, gül,
Boynu bükük durma, gül
Həsrət sona yetəcək
Ayrılıqlar bitəndə.
Uzaq eldə əsirəm,
Könlüm olub qan-bağır
Səndən pənah umuram,
Danış barı, din barı.
Vətənimin dərdi var,
Qəmi var, yarası var,
Əgər ki, bağdan küssən,
Sənsiz solar bağım, gül.

Bülbülün bu harayı gülün əhval-ruhiyyəsini lap dəyişdi. Ağabəyimin ətrini bülbüldən alan gül ona möhkəmcə sarılıb, bərk-bərk qucaqladı. Elə möhkəm qucaqladı ki, bülbülün nəfəsi kəsildi, gülün sinəsində can verdi. Gülün ləçəkləri al qana büründü. Beləcə, xarı bülbülün sinəsinə həkk olunan bülbülün son harayı, son fəryadı, son həyəcanı, son nəfəsi oldu. Gül üçün bir bağdan ibarət olan həyat, günü-gündən əzab-əziyyətə çevrilən ömür, nisgilli aşiq sevdası, yarımçıq qalan Ağabəyimin arzuları həyat eşqini də söndürdü, arzularını da yarı-yarımçıq qoydu. Xarı bülbül də o gündən başqa yerdə bitməyəcəyinə, başqa bağda çiçəkləməyəcəyinə, öz sevgisinə hər zaman sadiq qalacağına and içdi. Çünki Ağabəyimin sifarişini gətirən bülbülün son misraları onu bu sevgini Vətənində qorumağa sövq etdi. Vətəni Şuşanın mərdlik, ərənlik, sevgi, sədaqət obrazına çevrilən xarı bülbül təkcə aşiq ayrılığı çəkmədi. Çox keçmədi, 30 il əvvəl o həm də Vətən sevgisinə möhtac qaldı. Şuşada ola-ola Cıdır düzünə həsrət qaldı. Əsirlik onun üçün daha da faciəvi oldu, onu daha da qəzəbləndirdi. Gizləndi yamaclarda, düşmənin əli dəyməsin deyə uzun müddət özünü torpağın altında qorudu bu Vətən üçün. Amma hər zaman inandı. Ümidini heç vaxt itirmədi. Bir gün Vətənin azad torpağında əsirlikdən azad olacağı günləri saydı. Qulaqlarını tutaraq öldürülən Vətən övladlarının harayına qarşılıq, bir gün qisası alınacağı günü gözlədi. İlahi ədalətin qələbəsinə ümid etdi. Onu həyatda tutan bu əbədiləşən Vətən sevgisi idi. Nəhayət, 30 illik intizardan sonra Vətəninə, sevgisinə sadiq qalan gülün qulağına öz Vətənindən analarının qucağında ağlayaraq, soyuqdan donaraq gedən körpələrin – artıq ərənləşmiş igidlərin səsləri gəldi. Necə də doğma səs. Necə də doğma nəfəs. “Ətrin gəlir, xarı bülbül, dur ayağa, nazlı gül! Biz gəlmişik, səni görməyə, ətrini duymağa, sənə bol-bol sarılmağa”. Mərdliyini, mənliyini, azadlığını, sevgini sənə qaytarmaq üçün burdayıq. Qələbələrin mübarək, Xarı bülbülüm...

Türkan HÜSEYNLİ
“Şərq qapısı” qəzeti
22.10.2020


     
Cocuq Mərcanlıdan başlayıb Günnütdən güc alan, Böyük Mərcanlıya, Cəbrayıl və Füzuliyə – böyük qələbəyə aparan zəfər yolu

      Çoxəsrlik tarixi-siyasi təcrübənin məntiqi nəticəsi olan məşhur “Müstəqillik qurban tələb edir” aforizmi milli müstəqilliyini böyük qurbanlar bahasına əldə edən Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixində daha bariz şəkildə öz real inikasını tapıb. Bu qurbanların ən bahalısı isə ötən əsrin 80-90-cı illərində torpaqlarımızın 20 faizdən çoxunun işğal edilməsi oldu. Təbii ki, bu, aciz, qorxaq, həm də kölə xislətli mənfur ermənilərin öz şücaəti hesabına deyil, neft və milyonlar səltənəti Azərbaycanı öz müqəddəratı ilə baş-başa buraxmağa heç vəchlə razı olmayan möhtəkir müstəmləkələrin Azərbaycanı var qüvvələri ilə sındırmaq, asılı vəziyyətə salmaq istəyi nəticəsində baş verdi. O zaman ölkəmizdə gedən hakimiyyət davası, iqtidarsız iqtidarın ölkəni vətəndaş müharibəsi həddinə gətirəcək özbaşınalıqları ardıcıl, faciəvi ərazi itkilərimizlə nəticələndi. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev mövcud vəziyyətdə atəşkəsə nail olmaqla ölkəni ağır siyasi-hərbi böhran vəziyyətindən, növbəti məğlubiyyət və itkilərdən xilas etdi. Ulu öndər Dağlıq Qarabağ məsələsi ilə əlaqədar beynəlxalq ictimaiyyəti obyektiv şəkildə məlumatlandırmaq, milli həmrəyliyə, ordu quruculuğuna, güclü hərbi kadr potensialına nail olmaq istiqamətində misilsiz xidmətləri ilə ərazi bütövlüyümüzün bərpası üçün real situasiyanın yetişməsinə rəvac verdi.

Tarixi ədalət bərpa edilir

Uzun illər sonra – 2016-cı il aprel ayının əvvəllərində təcavüzkar Ermənistan tərəfindən ölkəmizə qarşı törədilən təxribata cavab olaraq qəhrəman ordumuz işğal altında olan 2000 hektara yaxın ərazimizi, o cümlədən Füzuli rayonu istiqamətində yerləşən, geniş ərazini nəzarətdə saxlamaq imkanı verən strateji əhəmiyyətli Lələtəpə yüksəkliyini, Goranboy rayonuna və Naftalan şəhərinə təhlükə yarada biləcək Talış kəndi ətrafındakı yüksəklikləri düşməndən azad etdi. Ağdərə-Suqovuşan istiqamətində yolların nəzarətdə saxlanılması təmin olundu.

Aprel döyüşləri Azərbaycan torpaqlarının erməni işğalından azad edilməsinin başlanğıcını qoymaqla bütün dünyaya Azərbaycan Ordusunun gücünü, qələbə əzmini göstərdi, Ermənistanın “məğlubedilməzlik” mifini darmadağın etdi, Azərbaycan xalqının erməni işğalı ilə heç vaxt barışmayacağını, tarixi ədalətin gec-tez bərpa olunacağını bəyan etdi. Bu dördgünlük haqq savaşı illərlə formalaşdırılan “məğlub Azərbaycan” stereotipini darmadağın edərək çoxdan bəri həsrətində olduğumuz qələbənin şirinliyini dadızdırdı bizlərə, milli ruhumuzdakı məğrurluq, müzəffərlik hisslərini oyatdı.

2018-ci ilin may ayında – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin və Silahlı Qüvvələrin yaranmasının 100 illiyi ərəfəsində Günnüt zəfərinin qazanılması isə müstəqil dövlətimizin hərbi rəşadətini təkrar sərgiləməklə Aprel döyüşlərindəki ciddi məğlubiyyətin sarsıntılarından hələ ayıla bilməyən düşmən üçün daha böyük bir zərbə oldu. Belə ki, Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun həyata keçirdiyi peşəkar əməliyyat nəticəsində Günnüt kəndi daxil olmaqla, yaxınlıqdakı Qızılqaya və Qaraqaya dağlarında mühüm hərbi-strateji əhəmiyyətə malik yeni mövqelər, ümumilikdə, 11 min hektara yaxın ərazi işğaldan azad olundu. Lələtəpə, Cocuq Mərcanlı qələbəsindən sonra qazanılan bu növbəti zəfər, Azərbaycanda ordu quruculuğunun tək bir istiqamətdə – Dağlıq Qarabağ çevrəsində, məhdudlaşdırılmış şəkildə deyil, bütün ölkə üzrə, geniş spektrli, çoxşaxəli aparıldığını, xüsusilə də mənfur düşmənlə üz-üzə dayanan və tarixən onun əsassız ərazi iddialarının başlıca hədəflərindən olan Naxçıvanın təhlükəsizliyinin təmin edildiyini, Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun güclü müdafiə potensialına malik olmaqla istənilən əməliyyatı həyata keçirməyə qadir olduğunu bir daha sübut etdi. Tarixə “Uğurlu Naxçıvan əməliyyatı” kimi düşən Günnüt zəfəri haqqında Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov demişdir: “Günnüt əməliyyatının uğurla həyata keçirilməsi Azərbaycan dövlətinin gücünü göstərdi. Birincisi, Günnüt əməliyyatı ölkə Prezidentinin ordu quruculuğu sahəsində həyata keçirdiyi tədbirlərin nəticəsidir. Çünki muxtar respublikadakı ordu, birləşmə və hissələrin silah və texnika təminatı, şəxsi heyətin döyüş hazırlığının artırılması daim diqqətdə saxlanılır. İkincisi, bu əməliyyat Azərbaycan əsgərinin şücaətidir. Üçüncü səbəb isə əməliyyat planının dəqiq hazırlanması idi. Əməliyyatın hazırlanmasına bir il öncədən başlanıldı, ərazi öyrənildi, hərəkət marşrutları müəyyənləşdirildi, düzgün zaman seçildi və 2018-ci ilin aprel ayında əməliyyatın keçirilməsi üçün qərar qəbul olundu. Əməliyyat may ayında uğurla başa çatdırıldı, Günnüt kəndi tam nəzarətə götürüldü, ərazi minalardan təmizləndi, səngərlər qazıldı, postlar quruldu. Bununla da həm mühüm strateji yüksəkliklər, həm də Gorus-Laçın yolu Azərbaycan əsgərinin nəzarətinə keçdi. Bir çox ölkələrdən olan hərbi ekspertlər də təsdiq etdilər ki, Günnüt əməliyyatı hərb tarixində hazırlanmış ən mükəmməl əməliyyatlardandır”. İstər Aprel döyüşlərindəki tarixi qələbə, istərsə də Günnüt zəfəri BÖYÜK QƏLƏBƏnin baş məşqləri, tarixi zəfərlərə aparan yoldakı ilk uğurlu addımlar idi.

XXI əsrin lider əzəməti, sərkərdə qətiyyəti: “Nəyi necə, nə vaxt etmək lazımdır, bunu mən bilirəm. Azərbaycan xalqı mənə inanır”.

Prezident cənab İlham Əliyevin xalqa müraciəti zamanı dedikləri, son düşünülmüş və planlı əməliyyatlarımız nəticəsində qazanılan böyük uğurlar mənə görkəmli yazıçı-dramaturq Məmməd Səid Ordubadinin “Qılınc və qələm” tarixi romanının əsas ideyasını xatırlatdı: Yalnız güclü siyasi idrakla həmin idraka söykənən güc birləşəndə qalibiyyət və zəfərlərə imza atmaq mümkündür! Dövlət başçımızın dünyanın tanınmış kütləvi informasiya vasitələrinə verdiyi müsahibələr zamanı ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin Dağlıq Qarabağla bağlı vəsiyyətini tez-tez xatırlatması, bu gün əzəli Azərbaycan torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsini həm də dahi öndərin böyük, müqəddəs məramını gerçəkləşdirmək kimi dəyərləndirməsi başqa bir mətləbi yada saldı: ümummilli liderimiz son müsahibələrindən birində tanınmış jurnalistimizin Dağlıq Qarabağ problemi ilə bağlı sualını zarafata salaraq cavabsız qoymuş, ictimaiyyətə açıqlanması mümkün olmayan bəzi mətləblər barədə jurnalistlə ikilikdə söhbət etmək üçün kameranın söndürülməsini istəmişdi. Bəli, hər kəsə bəlli olan həqiqəti dünyaya qəbul etdirənəcən bu müəmmalı, laübalı suallar, əslində, qəhrəmanlıq dolu bir tarixə, milli qürur və ləyaqətə malik bir xalqın qəddini onilliklər boyu əymişdir. Nəhayət, bu mübhəm suallar nəyi necə, nə vaxt etmək lazım olduğunu aydın bilən dövlət başçımızın düzgün siyasəti, qətiyyətli iradəsi nəticəsində “Qarabağ Azərbaycandır!” nidasına çevrilmiş, xalqımızın milli heysiyyətini, milli vüqarını dirçəldərək qəddini düzəltmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev uzun illərin gərgin və çoxcəhətli fəaliyyəti, düşünülmüş, məqsədyönlü siyasəti nəticəsində buna nail olmuşdur. Ölkənin xarici siyasətinin əsas prinsip və istiqamətləri müəyyən edildi, iqtisadi və demokratik inkişafa nail olundu. Azərbaycan iqtisadi qüdrətini artırmaqla, bütün optimal nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin, habelə neft-qaz boru kəmərlərinin keçdiyi əlverişli tranzit məkana çevrilməklə dünya dövlətlərinin iqtisadi-siyasi maraq mərkəzini özündə cəmləşdirdi. Bununla dünyada öz mövqeyini möhkəmləndirdi, söz və nüfuz sahibinə çevrildi. Dövlət başçımız Avropa Şurasında, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatında, BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasında, Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatında, Qoşulmama Hərəkatında, YUNESKO-da, digər nüfuzlu təşkilatlarda qazanılan siyasi nüfuzdan istifadə edərək ölkəmizlə bağlı həqiqətləri dünya ictimaiyyətinə daha operativ çatdırmağa müvəffəq oldu. Azərbaycanın mühüm beynəlxalq əhəmiyyətli tədbirlərə uğurlu ev sahibliyi etməsi nəticəsində ermənilərin antiazərbaycan təbliğatı alt-üst edildi, xalqımızın sülhsevər, qonaqpərvər, tolerant, bəşəri və dini dəyərlərə sayğı ilə yanaşan, öz milli mentalitetini sevərək qoruyub yaşadan bir xalq kimi milli imici möhkəmləndirildi. Əsaslı kadr islahatları, mühüm hərbi-siyasi postlara daha qabiliyyətli, yüksək intellektli, siyasi erudisiyaya, idarəetmə qabiliyyətinə, diplomatik səriştəyə malik, ən əsası isə sağlam məfkurəli, vətənpərvər şəxslərin, xüsusilə də gənclərin irəli çəkildi, etibarlı, güclü komanda formalaşdırıldı. Müstəqilliyi şərtləndirən başlıca amillərdən biri ölkənin ərazi bütövlüyünün toxunulmazlığını təmin edə biləcək güclü ordunun olmasıdır. Bu illər ərzində ordumuzun döyüş qabiliyyətinin yüksəldilməsi üçün qabaqcıl dövlətlərlə uğurlu əməkdaşlıq həyata keçirilib. İstər quru qoşunlarının, istər hərbi hava qüvvələrinin, istərsə də hava hücumundan müdafiə sistemlərinin döyüş imkanları yüksəldilib. Milli Ordumuz dünyanın ilk ən güclü 50 ordusu sırasında özünə yer alıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti “TRT Haber” televiziya kanalına müsahibəsində demişdir: “Bu gün Türkiyə Ordusu NATO-da ikinci ordudur. Heç kim türk ordusunun qabağında dura bilməz. Bunu hər kəs gördü, hər kəs anladı. Biz də Türkiyə Ordusunun daha kiçik modelini qururuq və inşallah bərabər quracağıq. Bizim də qarşımızda bölgədə heç kim dura bilməz”. Bu gün Azərbaycan hərbi sənayesinin formalaşdırılması və inkişaf etdirilməsi sayəsində Cənubi Qafqazda öz ordusunu daxili imkanları hesabına hərbi texnika və silah-sursatla təchiz etmək gücünə malik olan yeganə ölkədir. Vətən müharibəsindəki parlaq qələbələrimiz bir daha sübut etdi ki, tankçılarımızın “Beynəlxalq Ordu Oyunları – 2020” yarışlarındakı uğurları, ölkəmizin hərbi qüdrətini, ən modern silah və digər hərbi texnika ilə zənginləşmiş arsenalını nümayiş etdirən təntənəli hərbi paradlar, hərbi təlimlər heç də zahiri təmtəraq, görüntü deyil, ölkənin real hərbi qüdrətini artırmağa hesablanmış siyasətin bəhrələridir. Prezident cənab İlham Əliyevin oktyabrın 13-də Türkiyənin “Haber Türk” televiziya kanalına müsahibəsində dediyi fikirlərlə bağlı bir mühüm məqama da diqqət yetirmək yerinə düşər. Ölkə başçımızın vurğuladığı kimi, bu gün Ermənistan hökuməti Soros və digər çirkin təşkilatların nümayəndələri tərəfindən idarə olunur. Məhz İlham Əliyev siyasətinin böyüklüyü nəticəsində ölkəmiz postsovet məkanında baş vermiş çevriliş və “inqilablar”dan, xarici seperatçı qüvvələrin təsiri altına düşməkdən qorundu, Azərbaycanda möhkəm siyasi sabitliyə, stabilliyə nail olundu ki, bu da müstəqil dövlətimizin hərtərəfli inkişafının, başlıcası isə müstəqil siyasət yürütmək imkanlarının əsasını təşkil edir.

Biz sülhsevərik, lakin hərbə qadirik

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti “…biz istəyirik ki, bu məsələ sülh yolu ilə həll olunsun, amma həll olunsun” deməklə ölkəmizin sülhsevər siyasətini beynəlxalq tribunalardan dəfələrlə bəyan edərək dünya dövlətlərini və beynəlxalq təşkilatları məsələyə obyektiv münasibət bildirməyə, düzgün reaksiya verməyə səsləmişdi. Bu, bir reallıqdır ki, bütün ölkələr Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyır. BMT-dən sonra ikinci ən böyük beynəlxalq təsisat olan Qoşulmama Hərəkatı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı ədalətli qətnamələr qəbul etmişdir. Avropa Parlamentinin qətnamələri Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa və ədalətə əsaslanan mövqeyini dəstəkləyir. Lakin, təəssüf ki, BMT-nin kağız üzərində qalan, az qala qanunlar külliyyatı təşkil edən keçərsiz qətnamələri, ATƏT-in Minsk Qrupunun “fəaliyyətindən”, səmərəsiz danışıqlardan tarix çoxcildliyi yaranması “məsələnin hərbi həlli yolu yoxdur” aksiomunu puça çıxardı. İllərdir, Dağlıq Qarabağ kimi tektonik təhlükəli bir problemin sönmüş vulkan vəziyyətində qalması heç kimi narahat etməmiş, öz qanunlarının keçərsizliyi belə, beynəlxalq təşkilatların, dünya dövlətlərinin məsələyə münasibətini dəyişməmişdir. Əksinə, bu vulkanın uzun illərdən sonra püskürməsi – yəni Azərbaycanın yeni təxribatların, yeni ərazi işğallarının qarşısını almaq üçün adekvat olaraq öz ərazi bütövlüyünü, daha dəqiq desək, tarixi ədaləti bərpa etməyə qalxması, bəzi “ədalət mücəssəməsi” dövlətlərin, əslində isə özləri də Ermənistan kimi işğalı, seperatizmi, terroru bu və ya digər şəkildə dəstəkləyən dövlətlərin “bədbəxt”, “günahsız”, “məzlum” ermənilərdən ötrü ciddi təşviş və təlaş keçirmələrinə səbəb olmuşdu. Halbuki ölkə başçımızın da müsahibələrindən birində qeyd etdiyi kimi, sadəcə, atəşkəsə nail olunmaqla kifayətlənməyib Ermənistana işğalçı dövlət kimi sanksiyalar tətbiq edilsə, çox ciddi təzyiq göstərilsə idi, problem çoxdan, özü də sülh yolu ilə həll olunardı. Ermənistan isə bundan sui-istifadə edərək 2019-2020-ci illərdə münaqişənin həllində danışıqlar prosesini dəfələrlə pozmuş, Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionunda keçirilmiş qanunsuz seçkilərdən sonra Şuşada təxribatçı “inaqurasiya” mərasimi təşkil etmişdi. Ermənistan xəstə təxəyyülün məhsulu olan sərsəm bəyanatlar, yeni ərazilər uğrunda yeni müharibə təhdidləri ilə məsələni yenidən aktuallaşdırdı. İyul ayının 12-14-də Tovuz rayonu istiqamətində növbəti təxribat törətməklə Ermənistan hakimiyyəti öz daxili problemlərindən diqqəti yayındırmaq, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatını Azərbaycan əleyhinə münaqişəyə cəlb etmək istəyirdi. Başlıcası isə Ermənistan təcavüzkar dövlət olduğu üçün kənarda qaldığı regional enerji və infrastruktur layihələrinə zərbə vurmaqla ölkəmizdən qisas almaq istəyirdi. O, həmin layihələrdən bəhrələnən digər Avropa dövlətlərinə də zərər verməklə Azərbaycanın illərin gərgin siyasi fəaliyyətin bəhrəsi olaraq qazandığı “sabit, dinamik və sülhsevər dövlət, etibarlı iqtisadi tərəfdaş” imicini yerləyeksan etməyə can atırdı. Azərbaycanın yeganə çıxış yolu təcavüzkarı dayandırmaq, yeni ərazilər işğal etməsinə yol verməmək idi. Ölkəmiz beynəlxalq hüquq normalarına uyğun, ədalətli şəkildə müharibəyə başlamalı oldu. Dövlətimizin başçısı humanizm prinsiplərinə sadiq qalaraq dəfələrlə bəyan etdi ki, bizim erməni xalqı, mülki əhali ilə işimiz yoxdur. Bizim bütün hədəflərimiz hərbi hədəflərdir.

Ümummilli məfkurəyə çevrilən şüar: “Qarabağ Azərbaycandır!”

Sentyabr ayının 27-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin xalqa ilk müraciəti ilə illərdir, işğal tarixlərini qeyd etmək kimi tarixi rüsvayçılıqdan xilas olmaq istəyən, illərdir, “Ali Baş Komandan hücum əmri verərsə” arzusunu gerçəkləşdirməyə can atan on milyonluq Azərbaycan xalqı bir yumruq kimi birləşdi, səfərbər oldu. “Qarabağ Azərbaycandır!” ümummilli ideyaya, ana mərama, milli məfkurəyə çevrildi. Xalq vaxtilə ümummilli liderin ətrafında bir yumruq kimi birləşərək milli birlik, həmrəylik nümayiş etdirdiyi kimi, öz müqəddəratını liderinə həvalə edərək ona böyük inam, etibar nümayiş etdirdi! On minlərlə Azərbaycan vətəndaşı döyüşə getməyə hazır olduqlarını bildirdi! Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Valday” Beynəlxalq Diskussiya Klubunun XVI illik iclasının plenar sessiyasındakı çıxışında qətiyyətlə Ermənistanın baş nazirinin “Qarabağ Ermənistandır və nöqtə” bəyanatını ağ yalan kimi ifşa edərək dediyi: “Qarabağ tarixi, əzəli Azərbaycan torpağıdır. Beləliklə, Qarabağ Azərbaycandır və nida işarəsi” gerçəyini müzəffər ordumuz öz hərbi qüdrəti, Azərbaycan əsgəri öz qanı ilə isbat etməyə qalxdı! Prezident cənab İlham Əliyevin səsləndirdiyi bu fikirlər kəskin siyasi bəyanat kimi tarixə düşdü. Paşinyanın sərsəm “Qarabağ Ermənistandır” mülahizəsinin sonunda işlətdiyi nöqtə işarəsi isə Ermənistanın işğalçı siyasətinə, siyasi avantürasına, yalan və iftiralarına, hiylə və məkrlərinə, eyni zamanda problemin danışıqlar yolu ilə həllinə, istənilən sülh variantına birdəfəlik nöqtə – son qoydu. Azərbaycan Prezidentinə məxsus “Nida işarəsi” isə AMEA-nın birinci vitse-prezidenti, akademik İsa Həbibbəylinin də vaxtilə böyük uzaqgörənliklə yazdığı kimi, “Azərbaycan üçün Böyük Qələbənin parolu və anonsu” oldu.

Ordum var ki yurdum var!

Artıq 20 gündən çoxdur ki, Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda, yeni ərazi işğallarının qarşısını almaq üçün Vətən müharibəsi aparır. Qısa zaman keçməsinə baxmayaraq, ordumuzun əks-hücum əməliyyatları beynəlxalq hərbi-siyasi ekspertlər tərəfindən taktiki cəhətdən dəqiq hesablanmış, çox yüksək səviyyədə və peşəkarlıqla hazırlanmış əməliyyat kimi, ölkəmizin hərbi rəşadəti kimi qiymətləndirilir. Müharibə Ali Baş Komandanın da dediyi kimi, çətin relyef şəraitində, aşağıdan yuxarı getməklə, düşmənin 30 il ərzində möhkəm istehkamlarını yarmaqla aparılır. Lakin buna baxmayaraq, düşmənin dərinliklərindəki hədəflər ordumuz tərəfindən yüksək dəqiqliklə məhv edilir. Taktiki cəhətdən çox dəqiqliklə, bütün risk və təhdidlər, təhlükələr nəzərə alınaraq hazırlanmış əməliyyat planı zamanı gözlənilməz hücumlar həyata keçirilir. Müasir silahlardan eyni vaxtda istifadə edilməsi düşməni tamamilə çaşbaş salır. Şimal və cənub istiqamətlərində düşmənin strateji yüksəkliklərini, əsas əlaqə yollarını nəzarətə götürməklə, bütün Dağlıq Qarabağı mühasirəyə salmaq, düşməni təslim etmək! Azərbaycan Respublikası Prezidenti Türkiyənin “A Haber” televiziya kanalına müsahibəsində də vurğulayıb ki, heç zaman bizim ordu qarşısında bu tarixdə bunu alacaqsan, o tarixdə bunu alacaqsan vəzifəsi qoymayıb. Çünki müharibənin öz qaydaları, öz qanunları var. Bizim üçün əsas məsələ ərazi bütövlümüzü bərpa etməkdir. “ən qısa müddətə maksimum ərazi tutmaq” taktikası üzrə deyil, düşməni uzunmüddətli savaşa çəkib resurslarını tükətmək, digər, xüsusən qərb sərhədlərimiz istiqamətində qoşun yerdəyişmələri aparmağa sövq etmək və canlı-texniki itkilərini maksimum çoxaltmaqla birdəfəlik sarsıtmaqdır. Bu müddət ərzində onların S-300 zenit-raket kompleksləri də daxil olmaqla, qısa, orta və uzaqmənzilli hava hücumundan müdafiə sistemi vasitələrinin 80 faizi məhv edildi. Ordumuz tərəfindən məhv edilən düşmənə məxsus radioelektron müdafiə (REM) sistemi – Rusiyanın qabaqcıl texnologiyaları əsasında, dronlara qarşı mübarizə aparmaq üçün hazırlanmış bir sistem elə dron hücumu nəticəsində də aradan qaldırıldı. Düşmənin bütün havadan müdafiə sistemini yönəldən, Xocalıda yerləşən ən bahalı 19J6 (ST-68U) radiolokasiya stansiyası məhv edilməklə hava obyektlərini daha geniş məsafədə aşkarlaya bilən, yeni iş rejimi tətbiq edilən, müasir Avtomatlaşdırılan İdarəetmə Sistemləri (AİS) ilə inteqrasiya edilməsi mümkün olan bir radar zərərsizləşdirildi. Nəticədə, bu gün Azərbaycan Ordusunun pilotsuz uçuş aparatları (PUA) döyüş bölgəsini və Dağlıq Qarabağın bütün ərazisini asanlıqla tədqiq edilə bilir, çünki düşmən hava hücumundan müdafiə baxımından tamamilə iflic vəziyyətinə salınıb. Düşmənə vurulan bu zərər, təxminən, yarım miyard ABŞ dolları ilə ölçülür. Verilən məlumata görə, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin zərbə PUA-ları Ermənistan ordusuna, ümumilikdə, azı 1 milyard ABŞ dolları ziyan vurub. Qarabağın ətrafının ordumuz tərəfindən qısa zamanda mühasirəyə alınması nəticəsində Azərbaycan Ordusu, ümumən, 2 şəhər, bir qəsəbə, 70-dən çox kənd və bir sıra yüksəklikləri işğaldan azad etmişdir ki, bu ərazilər çox mühüm strateji əhəmiyyət kəsb edir. Murovdağ zirvəsi ermənilərin müdafiə xəttinin qırılması, Gorus-Kəlbəcər yolunun bilavasitə atəş altında saxlanılması, silah-sursat, canlı qüvvə daşınmasının qarşısını almaq deməkdir. Cəbrayıl və Hadrut Qarabağa uzanan yolda strateji bir nöqtədir. Bu nöqtədə olan qoşunlar, demək olar ki, qismən Ağdamın və Ağdərənin bir hissəsinə nəzarət edirlər. Talış kəndindən isə ordumuz həm Kəlbəcər, həm də Ağdərəyə nəzarət edə bilir. Suqovuşanın azad olunması nəticəsində ordumuz Ağdərə üçün təminat yollarına – Murov-Kəlbəcər-Tərtər yoluna nəzarət etməklə düşmənlərimizin hərbi imkanlarını məhdudlaşdıra bildi. Cəbrayıl uğrunda gedən döyüşlərdə qazanılan qələbəni isə rus hərbi ekspertləri II Qarabağ müharibəsinin gələcək taleyini həll edən qələbə, Ermənistanın ən böyük məğlubiyyəti kimi qiymətləndirirlər. Prezident cənab İlham Əliyev də xalqa müraciət edərkən bildirdi ki, Azərbaycan Ordusu böyük hərbi peşəkarlıq və rəşadət nəticəsində Füzulini işğalçılardan azad etdi. Füzulinin azad edilməsi cənub istiqamətində həyata keçirilən ən uğurlu əməliyyat olub Azərbaycan Silahlı Qüvvələri üçün hərbi strateji baxımdan çox əhəmiyyətlidir, Şuşa şəhərinə yolun açılması deməkdir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan Ordusunun qüdrətini, mükəmməl döyüş qabiliyyətini və arsenal üstünlüklərini təsdiq edən bu qələbələrin hər biri şanlı zəfər tariximiz kimi dərsliklərə, kitablara düşəcək.

Düşmən minlərlə canlı qüvvə itki verib. Birinci Qarabağ müharibəsinin “Milli Qəhrəmanları”, Xocalı faciəsininin iştirakçıları olmuş general, polkovnik kimi yüksək hərbi rütbəlilərinin, separatçı quldur rejimin “baş prokuroru”nun məhv edilməsi “Həzrəti Haqqın zühuru” təsiri bağışlayır. Bu məğlubiyyət düşmən ordusunda iğtişaşa, kütləvi fərariliyə səbəb olub. Döyüş bayraqlarına belə, sahib çıxa bilməyən ermənilər ordumuzun qüdrəti ilə ya məhv edilir, ya da silah-sursatlarını, texnikalarını qoyub alay-alay, tabor-tabor qaçırlar. Əlacı kəsilən Ermənistan hökuməti qoca, yaşlı və qadınları döyüş bölgəsinə göndərir. Hərbi əməliyyatlar dövründə Ermənistan silahlı qüvvələrinin 2 milyard dolardan çox hərbi texnikası, silah-sursatı məhv edilib və ya qənimət götürülüb. Düşmənin məhv edilən döyüş texnikaları arasında Su-25 döyüş təyyarələri də var. Ordumuzun qənimət götürdüyü texnikanı düşmənin özünə qarşı işlətməsi onlara daha ağır mənəvi-psixoloji zərbə vurur. Bütün bunlar BÖYÜK QƏLƏBƏni lap yaxın zamanda qazanacağımıza əminlik yaradır.

Hərbi məğlubiyyəti dərinləşdikcə bununla barışmayan və ört-basdır etmək istəyən Ermənistan hər addımında öz-özünü ifşa edir. Müharibə qaydalarına, beynəlxalq hüquq normalarına məhəl qoymayan, humanitar atəşkəs rejiminin tələblərinə əməl etməməklə vasitəçi rol oynayan ölkəyə də hörmətsizlik ifadə edən Ermənistanın öz döyüşçülərinin cəsədlərinə belə, sahib çıxmaması bu ölkə üçün humanizm prinsiplərinin, insan amilinin çoxdan öldüyünü bir daha isbat edir. Ölüm anında daha da azğınlaşan yırtıcı kimi qisas hissi ilə yanan Ermənistan heç bir müharibə qaydalarına və beynəlxalq humanitar hüququn tələblərinə sığmayan əməllərə əl atır. Müharibə zonasına aid olmayan əksər rayonlarımızı, Azərbaycanın ikinci böyük şəhəri, tarixi-siyasi, mədəni əhəmiyyət kəsb edən Gəncəyə ballistik raketlərlə zərbələr endirməsi, onlarla dinc sakinin, xüsusilə də uşaqların qətliamına səbəb olması, işğal olunmuş Qubadlı rayonu ərazisindən Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisinə əməliyyat-taktiki raket atması (şükürlər olsun ki, dinc sakinlərə və mülki obyektlərə zərər dəyməyib), Kəlbəcər rayonu ilə yaxın sərhəd zonasında start mövqeyində yerləşdirilən bir-neçə əməliyyat-taktiki ballistik raket kompleksinin Azərbaycan Ordusu tərəfindən zərərsizləşdirilməsi nəticəsində çoxsaylı insan tələfatının qarşısının alınması buna sübutdur. Bütün bunlar artıq Ermənistanın, konkret olaraq, hər hanısı ərazini işğal etmək baxımından təkcə Azərbaycanın deyil, terrorçu, antihumanist, soyqırımı törədən bir dövlət kimi bəşəriyyətin düşməni olduğunu təsdiqləyir. Bu isə özlüyündə laqeyd münasibət bəsləyən Beynəlxalq Antiterror Koalisiyası üzvlərinin, dünya birliyinin də üzərinə böyük məsuliyyət qoyur.

Müharibə dövrünün liderlik missiyası: ön cəbhədə olduğu kimi, siyasi müharibədə və informasiya savaşında da qələbəni təmin etmək

Vaxtilə başabəla, hakimiyyətpərəst dövlət başçılarımızın günahı üzündən Qarabağ torpaqlarının itirilməsi kimi tarixi bir ləkəni Azərbaycanın üzərindən silmək kimi ağır, məsuliyyətli, eyni zamanda şərəfli bir missiyanı üzərinə götürmüş Prezident cənab İlham Əliyevin müharibə şəraitinə, gərgin iş qrafikinə baxmayaraq, dövlət başçısı, Ali Baş Komandan kimi istər siyasi, istərsə də hərbi proseslərin hər anına birbaşa nəzarət edib fəal mövqe nümayiş etdirməsi onun xarizmatik liderə məxsus əzmkarlıq və qətiyyətindən, vətənpərvərliyindən irəli gəlir. Müasir dünyanın əsas liderlərindən biri kimi qəbul olunan dövlət başçımızın dəfələrlə xalqa etdiyi müraciətlər, dünyanın tanınmış kütləvi informasiya vasitələrinə verdiyi müsahibələr müasir dövrün milli hərb və siyasət tarixinin düşünülmüş şəkildə, anbaan yazılan zəfər səhifələridir. İnformasiya müharibəsindən danışarkən qeyd etmək yerinə düşər ki, Ermənistan tərəfin XX əsrin səksəninci illərinin sonu, doxsanıncı illərinin əvvəllərində, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin başlanğıc mərhələsində Azərbaycanın informasiya blokadasına salınması fürsətindən istifadə edərək yalan, saxta məlumatlar yaymasının əksinə olaraq Azərbaycan hökuməti istənilən dezinformasiyanı anında və tutarlı cavab verməklə təkzib edir. Naxçıvan Muxar Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti tərəfindən düşmən Ermənistanın Xarici İşlər Nazirliyinə məxsus sənədlərinin əldə edilməsi nəticəsində döyüş əməliyyatlarının başlanılmasından sonra bir çox erməninin orduya çağırılmamaq məqsədilə vətəndaşlıqdan imtina etməsi və bu barədə Ermənistanın xarici ölkələrdə yerləşən səfirlik və konsulluqlarına müraciət etməsini sübut edən, həmçinin çoxsaylı itkilərini gizlədən sənədlərin əldə olunması aparılan uğurlu əks-kəşfiyyat işlərinə bariz nümunədir.

Ölkə başçımızın bü müddətdə xalqa müraciətlərini xronoloji və məntiqi ardıcıllıqla izləsək, siyasi-hərbi iradə və güc, qalibiyyət, müzəffərlik, qətiyyət və dönməzliyin – problemlərin bu qısa zaman kəsiyində Azərbaycanın xeyrinə necə həll edilməsinin şahidi olarıq. Dövlət başçımızın dünyanın tanınmış media qurumlarına müsahibələri, bütövlükdə, “Qarabağın Azərbaycan torpaqları kimi dünyaya tanıdılması” siyasi hərəkatı kimi dəyərləndirilməlidir. Ümummilli liderin siyasi irsinin layiqli varisi, Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun ilk prezident məzunu, dünya siyasətində özünütəsdiqləyən siyasi lider kimi hər fürsətdə Qarabağın və ermənilərin orada məskunlaşması tarixini, Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin tarixini və proseslərin gedişini, Ermənistanın təcavüzkar, işğalçı siyasətini, Azərbaycanın hərbi-diplomatik mövqeyini dünya ictimaiyyətinə çatdırır. Hərbi uğurlarımızla yanaşı, bu siyasi mübarizədə də qələbənin nəticəsidir ki, ilk vaxtlar antiazərbaycan mövqe tutan, necə deyərlər, suyun şırıltısına qulaq asaraq neytrallıq nümayiş etdirən bəzi dövlətlərin məsələyə siyasi münasibəti Azərbaycanın xeyrinə dəyişməyə başladı. Həqiqətpərəst, səmimi, kütləvi informasiya orqanlarına açıq olan Prezident cənab İlham Əliyev müsahibələrində çarpaz suallara yerində, lakonik, sərt cavabı ilə də siyasi qətiyyət nümayiş etdirir. Bu müsahibələrdən də bəlli olduğu kimi, artıq yeni dünya müstəvisində, dünya siyasətinin tarazlanması prosesində Azərbaycan öz gələcək siyasi strategiyasını da müəyyənləşdirir. Böyük siyasi mədəniyyət, həssaslıq nümayiş etdirən ölkə başçımız Azərbaycanın bu haqq savaşında ilk və ən qətiyyətli müdafiəçisi olan qardaş Türkiyəyə, Pakistana, ədalətli mövqe nümayiş etdirən digər ölkələrə hər dəfə təşəkkürlərini çatdırır. Prezident cənab İlham Əliyev Azərbaycanla eyni soykökə və tarixə, eyni milli-dini dəyərlərə mənsub olan Türkiyənin dünya miqyasında böyük potensiala malik olan güclü bir dövlət kimi bu məsələdə fəal ədalətli mövqe nümayiş etdirməklə mühüm strateji tərəfdaşımız olduğunu, “Bir millət, iki dövlət” ideyasına sadiqliyini, bu ideyanı müasir mərhələdə, yeni müstəvidə inkişaf etdirdiyini, beləliklə də, defakto olaraq danışıqlar masasında iştirak etdiyini vurğulayır. Ölkə başçımız CNN-Türk televiziyasına verdiyi müsahibəsində demişdir: “Türkiyə bizim üçün təkcə müttəfiq və ən yaxın ölkə deyil. Türkiyə bizim üçün qardaş ölkədir, necə ki, Azərbaycan Türkiyə üçün. Türkiyə bayrağı bizim üçün əziz bayraqdır, Azərbaycan bayrağı qədər əzizdir. Ancaq, təbii ki, bu münaqişə, bu döyüşlər zamanı Türkiyənin dəqiq mövqeyi, cənab Prezident, mənim qardaşım Rəcəb Tayyib Ərdoğanın açıqlamaları, Azərbaycana göstərilən dəstək, Türkiyədən gələn məktublarda insanların “Azərbaycan tək deyil” sözləri, əlbəttə ki, Türkiyəyə olan məhəbbəti daha da artırdı. Siz də bunun şahidisiniz ki, bütün bölgələrdə Türkiyə və Azərbaycan bayraqları bir yerdə dalğalanır... Yəni bu, əsl qardaşlıq, həmrəylik rəmzidir. Azərbaycanı Türkiyə qədər dəstəkləyən ikinci ölkə yoxdur. Dünyada Türkiyəni də Azərbaycan qədər dəstəkləyən ikinci ölkə yoxdur. Bu, bizim böyük sərvətimizdir”. Prezident cənab İlham Əliyev xalqa müraciətləri zamanı tarixi qələbələrimiz, düşmən tərəfin məğlubiyyət və itkisi barədə şəxsən məlumat verib onları təhlil etməklə düşmənə mənəvi-psixoloji zərbə endirir, beləliklə də, siyasi qələbəni təmin etmiş olur. Dövlət başçımızın Milli Ordumuzun cəbhədəki qələbələri ilə bağlı öz sosial şəbəkə səhifəsində məlumat verib xalqı təbrik etməsi, ordumuzu alqışlaması böyük fərəh hissini xalqı ilə şəxsən bölüşmək istəyi olmaqla yanaşı, siyasi lider və Ali Baş Komandan olaraq inam və qətiyyətlə xalqın və ordunun başında dayandığını da bütün dünyaya bəyan edir. Bu siyasi jest rəhbər-xalq-ordu birliyinə ideal nümunə olmaqla, xalqda və orduda böyük ruh yuksəkliyi, inam və etibar yaradır. Prezident cənab İlham Əliyevin çıxışları zamanı Ermənistanın baş nazirini, onun təcavüzkar siyasətini, siyasi liberallığını və acizliyini (əslində isə ümumilikdə, Ermənistanın təcavüzkar hərbi-siyasi rejimini, ermənilərin vandal, işğalçı milli simasını) öldürücü şəkildə ifşa edərək Paşinyanı rəzil və gülünc vəziyyətə, siyasi nokdauna salması ən parlaq siyasi qələbədir. Prezident cənab İlham Əliyev Azərbaycana qarşı artan siyasi-diplomatik təzyiqləri dəf etməklə hər zaman Azərbaycanın milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə edərək işğalla heç zaman barışmayacağını bəyan edir. Status-kvonu öz Ali Baş Komandanına arxalanan şanlı Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanında dəyişdiyini, təmas xəttinin məhv edildiyini bildirən ölkə rəhbərimizin siyasi əzmkarlığı, qətiyyəti sayəsində Azərbaycan artıq şərtləri diktə edən, qalib tərəfdir. Çünki: “Biz haqq-ədalət tərəfindəyik. Biz tarixin ən şərəfli anlarını yaşayırıq. Azərbaycan xalqı qədim xalqdır. Bizim tariximizdə bir çox şərəfli anlar olub, hadisələr olub, qələbələr olub. Onların sırasında bugünkü hadisələr xüsusi yerdədir. Biz ədaləti bərpa edirik, ərazi bütövlüyümüzü bərpa edirik, Azərbaycan xalqının ümidlərini doğrulduruq və bundan sonra da doğruldacağıq”.

Mehriban SULTAN
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar jurnalisti
“Şərq qapısı” qəzeti
20.10.2020


      Səyahət etmək, gəzmək, görmək, müxtəlif ölkələrin mədəniyyətləri ilə yaxından tanış olmaq hər birimiz üçün maraqlıdır. Araşdırmalar sübut edir ki, heç nə zəkanı səyahət etmək qədər inkişaf etdirə bilməz. Elə mən də bu fikirlə razılaşıram. Düşünürəm ki, fürsət tapdığımız hər anı gəzərək, kəşf edərək, dünyagörüşümüzü genişləndirərək qiymətləndirmək həm fiziki, həm də ruhi baxımdan bir çox müsbət təsirlərə malikdir.

Səyahət etmək yeni mədəniyyətlər, təamlar, inanclar, məlumatlar deməkdir. Sağlamlığımızı və ruhumuzu yeniləyə biləcək ən əyləncəli yollardan biridir. Səyahət yeniliklərə və fərqliliklərə açıq olmağımızı təmin edir. Səfər əsnasında bir çox yeni insanla tanış olub, tam fərqli dünyaların qapılarını üzümüzə açırıq. Bir çox insanla söhbət edərək fərqli mədəniyyətlərdən xəbərdar oluruq. Fikrimcə, səyahətin ən gözəl tərəfi odur ki, gələcəkdə danışmağa bir çox təəssüratımız olsun!

Tarixə nəzər salsaq, görərik ki, səyahətlər bütün dövrlərdə mövcud olubdur və insan sivilizasiyası dəyişdikcə səyahətlərə baxış bucağı da dəyişibdir.

Səyahət qədim anlayış olsa da, turizm anlayışından ayrılmazdır. Səyahət və turizm anlayışlarının ikisi də insan həyatını, onun rəngarəngliyini səciyyələndirən anlayışlardır. Bir məsələni xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, yaşadığımız informasiyalı cəmiyyətdə, ETT-nin sürətlə inkişaf etdiyi bir vaxtda səyahətlərə ehtiyac daha çox duyulur. Bu yolla insan itirdiyi enerjini bərpa etmiş olur. Aydındır ki, istirahət etmək insan üçün çox faydalı və lazımdır.

Təəssüf hissi ilə qeyd etmək istərdim ki, 2020-ci ildə dünyada mövcud olan pandemiya (COVİD-19) digər sahələr kimi turizm sektonuna da ciddi ziyan vurubdur. Ölkəmizə səyahət edən xarici turistlər arasında pandemiyanın qarşısının alınması məqsədilə hava nəqliyyatının dayandırılması və izolyasiya tədbirləri turizm sahəsinə mənfi təsir göstəribdir.

Ölkəmizdə daxili turizmin inkişafı üçün Dövlət turizm agentliyi və Azərbaycan Turizm Bürosu tərəfindən müxtəlif təkliflər hazırlanıbdır ki, bu da daxili turizmin inkişafına təkan verən amillərdən biri olacaqdır. Bir məsələni də qeyd etmək yerinə düşər ki, insanların psixoloji rahatlığını təmin etmək, həmçinin daxili turizmi inkişaf etdirmək məqsədilə güzəştli tur paketlərin təklif olunması daxili turizmin inkişafında müsbət addım ola bilər. İnanırıq ki, dünya iqtisadiyyatına böyük zərbə vuran pandemiya bitdikdən sonra inkişaf etmiş turizm sənayesinə malik olan ölkələrin təcrübəsindən istifadə edərək turizm sektorunun inkişafı müəyyən zamanla dövlətimiz və yerli sahibkarların dəstəyi ilə tədricən öz inkişaf tempinə qayıdacaq.

Turizmə maraq göstərən yerli əhali yaranmış vəziyyətdə asudə vaxtlarını səmərəli təşkil etmək məqsədilə xarici turistlərin maraq göstərdiyi Naxçıvanda az xərclə öz səyahətlərini təmin edə bilərlər. Naxçıvan Azərbaycan xalqının qədim tarixinin yaşandığı, bugünkü inkişafının əks olunduğu mühüm turizm destinasiyalarından biridir. Naxçıvana səfər edən hər turist özü üçün yeni bir dünya kəşf edir.

Təkzib edilməz faktdır ki, hər bir turisti səyahət etməzdən əvvəl düşündürən ilk fikir onun təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır. Bu baxımdan Azərbaycanda və onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan, cinayətsiz şəhər statusu alan Naxçıvan Muxtar Respublikasında turistlərin təhlükəsizliyi tam şəkildə qorunur. Xüsusən də gözəl hava şəraiti, səyahət zamanı hər kəs üçün arzuolunandır. Əgər fikir versək, şahidi olarıq ki, səyahət etmək istəyən hər kəs gedəcəyi yerin iqlimi və hava şəraiti ilə çox maraqlanır. Naxçıvana səyahətə gələn turistlər ilin hansı fəslində olursa-olsun, bu torpağın saf havasında ürəkləri istəyən kimi istirahət edə bilərlər. Yol, mədəniyyət həm də uzaq səyahətin başlandığı yerdir. Tarixən qədim İpək Yolu üzərində mühüm ticarət karvanlarının keçid yolu olmuş Naxçıvan öz müasir yolları ilə hətta ən inkişaf etmiş ölkələrdən gələn turistlərin də ürəyincədir.

Elə yollardan söz düşmüşkən qeyd etmək istəyirəm ki, Azərbaycan torpağı keçmiş əsrlərdən xəbər verən bir sıra qədim tarixi abidələrlə, qalalarla, körpülərlə zəngindir. Tarixən Azərbaycanın mühüm ticarət mərkəzlərindən olan Dərbənd, Şamaxı, Gəncə, Bərdə, Ərdəbil, Qəbələ, Naxçıvan, Təbriz və s. kimi şəhərlərin karvan yolları üstündə bir çox körpülər salınıbdır. Səyahət üçün ulu diyar Naxçıvanın hansı bölgəsinə üz tutsaq, burada mütləq tarixi bir tikiliyə rast gələ bilərik. Tarixi abidələr sırasında öz əhəmiyyətinə görə seçilən tikililərdən biri də körpülərdir. Tarixən Naxçıvanın Çindən Avropaya uzanan Böyük İpək Yolu üzərində yerləşməsi isə buradakı körpülərin tarixi rolunu daha qabarıq şəkildə ortaya qoyur. Bu məqaləmdə tarixi ərazilərə səyahət etməyi sevən turistlər, həmçinin də yerli əhali üçün maraqlı olacağını düşündüyüm Ləkətağ körpüsü haqqında məlumat vermək istəyirəm.

Muxtar respublikamızda Ordubad və Culfa rayonlarının ərazisində tarixi körpülərə daha çox rast gəlinir. Naxçıvan memarlıq məktəbinin gözəl nümunəsi olan Ləkətağ körpüsü Culfa rayonunun Ərəfsə kəndindən şimal-şərqdə Əlincəçayın üzərində tikilən orta əsrlərə aid memarlıq abidəsidir. Xalq arasında ona “Ərəfsə körpüsü” və ya “Culfa körpüsü” də deyilir. Bir aşırımlı olan bu qurğu Əlincəçayın üzərində yerləşir. Tikinti texnikasına əsasən tarixçilər körpünün XVI-XVII əsrlərdə Səfəvilər tərəfindən, Əlincə çayının sol sahilində yerləşən digər Culfa kəndlərini Ləkətağ ilə əlaqələndirmək məqsədilə inşa olunduğunu bildirir. Abidə tağvari formadadır. Qeyd edək ki, körpünün divarlarının üzlənməsində müxtəlif həcmli yerli dağ daşlarından istifadə edilib. Üzərində isə “Ərəfsə daşı” adlanan materialla məhəccərlər qaldırılıb. Yenilənən yolun kənarından uzanan qədim yol da müasir texnikanın gücü ilə genişləndirilib.

Bərkidici maddə kimi iri qum və əhəng qarışığı olan gəcdən istifadə edilib. Körpünün uzunluğu 47, eni 3, çay yatağından hündürlüyü isə 7,5 metrdir. İnşa tarixi XVI-XVII əsrlərə, Səfəvilər dövrünə aid olan abidə dağılma təhlükəsi ilə üz-üzə idi. Muxtar respublika rəhbərinin tapşırığı ilə memarlar uçub dağılmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalan qədim körpüyə ikinci həyat veriblər.

Körpünün sağ və sol tərəflərində divarları bərkitmə işləri aparılıb, dayaqlar möhkəmləndirilib. Uzun ömürlü olması üçün körpü hər iki tərəfdən betonlanıb. Yaz vaxtı gur gələn və çay yatağında yayılan suyun bu hissədən sərbəst keçməsinə imkan yaratmaq məqsədilə körpünün sol hissəsində əlavə olaraq 3 kiçik suötürücü tağ da qurulub. Bundan başqa, körpünün ətrafındakı hissələrdə yuyulmanın qarşısını almaq üçün iri daşların köməyi ilə sahilbərkitmə işləri görüb. Amma indi yenidən əsaslı şəkildə bərpa olunub. Onun inşasında yerli materiallardan istifadə edilib. Belə hesab etmək olar ki, orta əsrlərdə Əlincəçay vadisi ilə uzanan yol Ərəfsə kəndinin yaxınlığında çayın sol sahili boyunca davam edib.

Qeyd etdiyim kimi, muxtar respublikamızın digər bölgələrində də tarixi körpülərə rast gəlmək mümkündür. Mən bu məqaləmdə Culfa rayonu ərazisində yerləşən Ləkətağ körpüsü haqqında məlumat verdim. Hazırda COVID-19 virusunun geniş yayılmasının qarşısının alınması istiqamətində uğurlu mübarizə aparılır. Ümid edirəm ki, dünyanı cənginə alan pandemiya tezliklə bütün dünyadan sovuşacaq və biz də həm muxtar respublikamızın dilbər guşələrinə, həm də dünyaya səyahət edərək istirahətimizi təmin edə biləcəyik.

Sonda qeyd etmək istərdim ki, həyata pozitiv baxıb, həmişə xoşbəxt görünmək istəyirsinizsə, mütləq səyahət edin. Tez-tez səyahət edən insanlar daha çox gülümsəyir, hadisələrə həmişə müsbət istiqamətlərindən yanaşırlar. Səyahət həyatımızı yaddaqalan xatirələrlə zənginləşdirir.

Flora Kərimova
Naxçıvan Dövlət Universitetinin
Bələdiyyə və turizm kafedrasının müdiri
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
22.09.2020


2014-cü ilin sentyabr ayında Avropa Şurasının keçmiş baş katibi, tanınmış avstriyalı diplomat Walter Schwimmer ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasında səfərdə olduq. Naxçıvan şəhərində olduğumuz müddətdə Avrasiya məkanında nadir memarlıq abidəsi olan Yusif Küseyir oğlu və Qarabağlar türbələrini ziyarət etmək fürsətimiz oldu.

Yusif Küseyir oğlu türbəsi Naxçıvan şəhərində memarlıq abidəsidir. Bu abidə Xiyabani prospektində yerləşir və xalq tərəfindən Atababa türbəsi və ya Atababa günbəzi olaraq tanınır. Memarlıq şah əsəri səkkiz əsr bundan əvvəl tikilmiş, XX əsrin əvvəllərində müəyyən bərpa işləri aparılmış, mühəndis qurğuları gücləndirilmişdir. Bu nadir türbə yeraltı sərdabədən və yerüstü qülləvarı hissədən ibarətdir. Planda abidənin yerüstü hissəsi daxildən və xaricdən səkkizbucaqlı şəklindədir.

Türbənin səkkizbucaqlı prizmatik gövdəsi xaricdən piramidaşəkilli, daxildən isə tavan çatma tağşəkilli sferik günbəzlə örtülmüşdür. Türbədə ikiqat günbəz quruluşunun ən görkəmli, bizim zəmanəmizə qədər əvvəlki şəklini mühafizə etmiş və indiyə qədər gəlib çatmış yeganə bir nümunəsini görürük. Yüksək mühəndis həllinin nəticəsidir ki, Yusif Küseyiroğlu türbəsi Azərbaycanın qülləvarı türbələri içərisində üst piramidal örtüyü 800 ildən artıq bir müddətdə salamat qalan yeganə abidədir. Türbənin üzərindəki kitabədə bildirilir ki, “Bu türbə xacə, sanlı rəis, dinin zəkası, İslamın camalı, şeyxlər başçısı Yusif Küseyir oğlunundur”. Həmin kitabədə türbənin hicri 557-ci ilin şəvval ayı (miladi 1162) tikildiyi göstərilir. Əsas fasaddan sol tərəfdəki kitabədə isə “Bənna Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin əməlidir” şəklində türbənin memarının adı qeyd olunmuşdur. Türbənin səthlərindən yuxarı hissə qurşaq şəklində ayrılmış və burada kitabə yerləşdirilmişdir. Qurşaqda kufi xətlə “Quran”dan ayələr yazılmışdır.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov bu əzəmətli abidənin və onun kitabələrinin qorunub saxlanmasına xüsusi diqqət yetirmiş, mühüm əhəmiyyətə malik olan xüsusi memarlıq şah əsərini qorumaq üçün vəsait ayrılmışdır. Türbənin yeraltı hissəsi sərdabə, yerüstü hissəsi isə xatirə qülləsindən ibarətdir. Səkkizüzlü türbənin çıxıntılı dayaqlar şəklində olan tilləri sadə hörgülü kərpicdən yaradılmışdır. Binanın qəfəsini təşkil edən bu qurğuların arasındakı sahələr həndəsi ornamentli formada üzlənmiş, ayrı-ayrı səthlər müstəqil motivli naxışlarla işlənmişdir. Ornamentlər kiçik kərpiclərdən quraşdırılmış, gəc məhlulu ilə səthlərə bərkidilmişdir. Türbənin qərbə baxan səthi digər səthlərdən fərqli olaraq, giriş baştağı şəklində tərtib edilmişdir. Ornament bəzəkləri tikilinin memarlıq formaları ilə həmahəngdir. Sərdabə ilə yerüstü hissə arasındakı günbəz də çatma tağlıdır. Sərdabə günbəzinin ortasında binanı nəmişlikdən qorumaq üçün silindrik formada xüsusi havatəmizləyici boşluq qoyulmuşdur. Sərdabəyə qərb tərəfdəki pilləkənlərlə enilir. Əsas fasaddakı giriş portalı çatma tağlı taxça, qapısı isə düzxətli tağ formasındadır. Yusif Küseyir oğlu türbəsinin həm əsas tikintisi, həm də bəzək hörgüsü keyfiyyətli bişmiş kərpiclə işlənmişdir. Bu da abidənin aydın və təmiz həndəsi biçiminin bütövlüyünü gücləndirir, ona vahid, ifadəli, qırmızımtıl kolorit verir. Prizmatik gövdə, piramidal günbəz, üzlərin girinti-çıxıntıları, bol işıq-kölgə çalarları ilə bu koloriti zənginləşdirir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun rəhbərliyi altında bu böyük şah əsər bərpa olunmuşdur.

Naxçıvan dünya mədəniyyətinin bir xəzinəsidir, beynəlxalq səviyyədə tədqiq edilməli və daimi olaraq təbliğ olunması vacib olan memarlıq xüsusiyyətlərinə malikdir. Doğma, qədim Naxçıvan, həqiqətən, beynəlxalq diqqətə layiq incidir.

Türkan Hüseynli
“Şərq qapısı” qəzeti
22.09.2020


      Tofiq Bakıxanov xalqımızın tarixi keçmişində, elm və mədəniyyətində öz yeri olan böyük bir nəslin ənənələrini ləyaqətlə davam etdirərək Azərbaycan musiqi mədəniyyətinə gözəl töhfələr vermişdir.

Heydər ƏLİYEV ümummilli lider

Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, Əməkdar incəsənət xadimi, Bakı Musiqi Akademiyasının professoru, Azərbaycan Milli Yaradıcılıq Akademiyasının İncəsənət doktoru, “Humay” mükafatı laureatı, Abbasqulu ağa Bakıxanov adına mükafatın üç dəfə laureatı, “Uğur” mükafatı laureatı, “Min bir mahnı” milli musiqi və mahnı mükafatı laureatı, İran İslam Respublikasında keçirilən ilk muğam festivalının Fəxri mükafatçısı, Tehran “Surə” Universitetinin Fəxri diplom mükafatçısı, ABŞ-ın “Fulbrayt-Heys” təqaüdü laureatı, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü, “Şöhrət” ordenli bəstəkar, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi, İran İslam Respublikasının Tehrandakı Musiqi və Memarlıq “Azad” Universitetinin Fəxri Doktoru Tofiq Əhməd ağa oğlu Bakıxanov Azərbaycan professional bəstəkarlıq məktəbinin layiqli davamçılarından biridir.

Çoxşaxəli və məhsuldar yaradıcılığı, əsasən, XX əsrin ortalarında formalaşmağa başlayan Tofiq Bakıxanov bu günədək, demək olar ki, operadan başqa musiqinin bütün janrlarında əsərlər yazmış, musiqili səhnə əsərləri – baletlər, musiqili komediyalar, simfonik orkestr üçün əsərlər (simfoniyalar, simfonik poemalar, uvertüralar, simfoniyettalar, simfonik muğamlar, konsertlər), xor üçün əsərlər, instrumental əsərlər, kamera-vokal əsərlər və s. onun qələminin məhsulu olmuşdur. Zəngin yaradıcılıq irsi yaratmış bəstəkarın hər bir əsəri – istər irihəcmli, istərsə də kiçikhəcmli əsərləri olduqca qiymətlidir.

Azərbaycanın mötəbər nəsillərindən birinin – Bakıxanovlar nəslinin nümayəndəsi olan Tofiq müəllimin milli musiqi tariximizə yüksək məharətlə öz adını yazdırması elə gözlənilən bir hadisə idi. Atası görkəmli tarzən, muğam bilicisi Əhməd ağa Bakıxanovdan öyrəndiyi muğamlar onun yaradıcılığı üçün əsaslı bünövrə olması ilə yanaşı, dahi Qara Qarayevin sinfində musiqinin incəliklərini öyrənməsi T.Bakıxanovun dünyagörüşünün, yaradıcılıq üslubunun formalaşmasına, professional zirvəyə çatmasına səbəb olmuşdur. Görkəmli bəstəkarımız Tofiq Quliyev deyirdi: “Tofiq Bakıxanov ona görə xoşbəxt sənətkardır ki, elə bir ailədə doğulub, böyük bəstəkar və gözəl insan Qara Qarayevin sinfində təhsil alıb. Belə bir şəxsin Azərbaycan musiqisində mühüm rol oynaması təbiidir. T.Bakıxanov musiqinin bütün janrlarında fəal yaradıcılıq göstərən bir sənətkardır. Onun simfonik, kamera, səhnə musiqisindən ibarət əsərləri dəyərli sənət nümunələridir”.

Müəllimi Q.Qarayevin klassik musiqinin milli ənənələr əsasında inkişaf etdirilməsi və bu inkişafda müasirlik mövqeyindən çıxış etmək prinsipi T.Bakıxanovun da yaradıcılıq üslubunda özünü büruzə verir. Bəstəkarın əsərlərində xalq musiqisi ilə dərin bağlılıq müasir bəstəkarlıq yazı texnikası ilə üzvi vəhdət yaradır. Belə ki, o, istər irihəcmli, istərsə də kamera əsərlərində milli musiqi xəzinəsindən bacarıqla bəhrələnərək uğurlu bədii nəticələrə nail olur. Azərbaycan musiqi tarixində ilklərə imza atan Tofiq Bakıxanov Azərbaycanda ilk solist skripkaçılardan olmuş, viola, violonçel, fleyta üçün sonata və konsert janrına, o cümlədən qoboy, klarnet, truba alətləri üçün konsert janrına ilk dəfə olaraq müraciət etmiş, Azərbaycanda ilk birpərdəli baletin yaradıcısı olmuşdur. Dahi Q.Qarayevdən yüksək qiymət almaq violonçel ilə simfonik orkestr üçün birinci konsertinin ilk dinləyişindən sonra da (1958-ci il) T.Bakıxanova qismət olmuşdur. Belə ki, əsəri dinlədikdən sonra Qarayev bəstəkarı təbrik edərək demişdir: “Tofiq Bakıxanov fəxr edə bilər ki, Azərbaycan musiqi tarixində ilk violonçel konsertinin müəllifidir”.

Ü.Hacıbəyovun anadan olmasının 60 illiyi münasibətilə keçirilən konsertdə T.Bakıxanovun solist kimi “Arşın mal alan” musiqili komediyasının mövzuları əsasında fantaziyanı ifa etməsini bəstəkar belə xatırlayır: “Xoşbəxtliyimdən dahi bəstəkarın 60 illik yubileyi ərəfəsində simfonik orkestrin müşayiətilə “Arşın mal alan” musiqili komediyasının əsasında yazılmış “Fantaziya”nı ifa etdim. Üzeyir Hacıbəyov adına Dövlət Simfonik Orkestri, solist-skripkaçı mən və dirijor Moskva Dövlət Konservatoriyasının professoru Leo Qinzburq idi. Konsertdə ifa olunmuş əsər dinləyicilər tərəfindən rəğbətlə qarşılandı”.

1950-ci illərdən başlayaraq Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının nəzdindəki trioda skripkaçı kimi fəaliyyət göstərməsi də bəstəkarın uğurlu yaradıcılıq inkişafından xəbər verir. Görkəmli bəstəkarlarımızın bir sıra əsərlərinin ilk ifaçısı olmuş T.Bakıxanov F.Əmirovun skripka, fortepiano və simfonik orkestr üçün ikili konsertini, S.Ələsgərovun “Xatirə”, “Romans” triolarını (S.Əliyev və E.Əliyeva ilə birlikdə), skripka və fortepiano üçün sonatasını, C.Cahangirovun skripka və fortepiano üçün sonatinasını, skripka və simfonik orkestr üçün konsertini məharətli ifası ilə musiqisevərlərə təqdim etmişdir.

Görkəmli bəstəkar Tofiq Bakıxanova müəllimi dahi Üzeyir bəyin adına olan mükafatı almaq da nəsib olmuşdur. Onun AMEA-nın akademik Üzeyir Hacıbəyov adına mükafatı ilə təltif olunması 2017-ci ilin aprel ayında baş tutmuşdur. Bəstəkar özü deyir ki, bu mükafat onun üçün ən ali, ən əziz olan mükafatlar sırasındadır.

T.Bakıxanovun həyat və yaradıcılığında Azərbaycanımızın ən qədim və səfalı guşələrindən olan doğma Naxçıvanımızla bağlılıq qabarıq şəkildə özünü göstərir. Bəstəkarın özünün təbirincə desək, Naxçıvan diyarı ilə bağlı olan anları onun həyatının ən gözəl xatirələrinin mühüm hissəsini təşkil edir. Tofiq Bakıxanovun Naxçıvana olan sevgi və məhəbbəti muxtar respublika rəhbəri tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmiş və daim diqqət mərkəzində saxlanılmışdır. Ali Məclisin Sədri cənab Vasif Talıbovun milli musiqimizin, mədəniyyətimizin inkişafına, təbliğinə, sənətə və sənətkara verdiyi önəm sayəsində Naxçıvan musiqi ictimaiyyəti Tofiq Bakıxanov yaradıcılığı ilə daha dərindən tanış olmaq şansı əldə etmişdir. Bildiyimiz kimi, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun sərəncamları ilə Tofiq Bakıxanovun 75, 80 və 85 illik yubileyləri, eyni zamanda Abbasqulu ağa Bakıxanovun 220 illik yubileyi Naxçıvanda yüksək səviyyədə qeyd olunmuşdur. Bəstəkar Tofiq Bakıxanov Naxçıvana hər gəlişində buradan olduqca razı halda geri dönmüş, xoş təəssüratlarını mətbuatda, televiziyada öz müsahibələrində dilə gətirmişdir: “Mənim Naxçıvana olan səfərlərimin hamısı maraqlı və yaddaqalan olub. Ancaq bu səfərimdən (2016-cı ilin oktyabr ayı. G.M.) daha böyük təəssüratla qayıtdım. Çünki Naxçıvanın möhtəşəm inkişafının son nailiyyətlərini gördüm, oradakı elm, təhsil, mədəniyyət xadimlərinin hər cür qayğı ilə əhatələndiyinin şahidi oldum, şəxsən öz yaradıcılığımın yüksək səviyyədə qiymətləndirilməsinin sevincini yaşadım. Ali Məclis Sədri cənab Vasif Talıbov yenə də məni şəxsən qəbul etdi və Azərbaycan mədəniyyətinin bugünkü uğurları barədə əhatəli şəkildə səmimi söhbətimiz oldu. Həm də ona görə məmnun oldum ki, Naxçıvanda atam Əhməd Ağa Bakıxanovdan musiqinin bir çox sirlərini öyrənmiş sənətkarlarla yanaşı, özümün keçmiş tələbələrimlə də görüşdüm. Qətiyyətlə deyə bilərəm ki, bu gün Naxçıvanda musiqi mədəniyyətimiz, həqiqətən, heç zaman görünməmiş inkişaf mərhələsini yaşayır. Yerli sənətkarların ifasında elə musiqi parçaları eşitdim ki, onları dinləyən istənilən azərbaycanlı, sadəcə, fəxr edə bilər”.

Görkəmli bəstəkar Naxçıvana təkcə yubileydən-yubileyə yox, həm də burada fəaliyyət göstərən musiqi ocaqlarında müəllim və tələbələrlə görüşlərə, ustad dərslərinə də dəvət olunmuşdur. O, dəfələrlə Naxçıvan Dövlət Universitetində, Naxçıvan Musiqi Kollecində, eyni zamanda musiqi məktəblərində həm tələbələrə ustad dərsləri keçmiş, öz dəyərli məsləhətlərini vermiş, həm də tələbələrin ifasında təşkil olunan konsertlərin, tədbirlərin dinləyicisi olmuş, çox razı qalmışdır. Bəstəkar bu barədə öz geniş təəssüratlarını bölüşərkən Naxçıvanda müəllimlərin, sözün həqiqi mənasında, milli mədəniyyətimizə, musiqi incəsənətimizə özünəməxsus töhfələr verə biləcək gənclərə xüsusi qayğı ilə yanaşdıqlarını, istedadlı musiqiçilər nəsli yetişdiyini vurğulamışdır.

2017-ci ildə ilk peşəkar naxçıvanlı bəstəkar olan Məmməd Nəsirbəyovun anadan olmasının 120 illik yubileyi Naxçıvanda yüksək səviyyədə qeyd olunmuşdur. Həmin yubiley tədbirinə Tofiq Bakıxanovun da dəvət olunması və şəxsən iştirakı təsadüfi deyildi. Çünki Tofiq müəllim bəstəkar Məmməd Nəsirbəyovun yaradıcılıq irsinin tədqiqatçısı (bəstəkar Nazim Quliyevlə birlikdə) olmuş, Məmməd Nəsirbəyov haqqında kitab ərsəyə gətirmişdir. Tədbirdə iştirak edən Tofiq müəllim öz ürək sözlərini və xatirələrini bölüşmüşdü. Tofiq Bakıxanov, həmçinin Naxçıvana olan sevgisini və heyranlığını belə ifadə etmişdir: “Bilirsiniz, Naxçıvan mənim üçün çox ulu bir şəhərdir. Həm də çox müqəddəsdir. Ona görə ki, Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev bu torpaqda dünyaya göz açıb. Hava limanında təyyarədən enərkən elə oradaca qeyri-adi hisslərə bürünürəm. Mən dünyanın bir çox gözəl şəhərlərində olmuşam. Bu gözəl şəhərlər sırasında Naxçıvan da yaddaşımda möhkəm yer tutub. Sonuncu dəfə 2006-cı ildə olmuşdum. O zaman da çox gözəl idi. İndi isə daha da gözəlləşib. Buranın təkcə suyu, havası yox, siması da gözəldir. Müasir binalar, səliqəli yollar, təmizlik insana xoş təsir bağışlayır. Burada hər şey çox ürəkaçandır. İnsanları da xoşbəxtdirlər ki, belə bir qədim və eyni zamanda gözəl bir diyarda yaşayırlar”. Bu qədim diyar Tofiq Bakıxanovun həm də ilham mənbəyi olmuş, bəstəkar öz məhəbbətini musiqi ilə də dilə gətirmişdir. Bəstəkarın xalq çalğı alətləri orkestri və simfonik orkestr üçün yazdığı “Naxçıvan” simfoniyettası maraqlı əsərlərindən biridir. Əsəri dinləyərkən doğma elimizin füsunkar təbiəti, qədim tarixi və mədəniyyəti, mehriban insanları, sanki gözlərimiz önündə canlanır. Əməkdar jurnalist İttifaq Mirzəbəyli bu əsər haqqında öz qiymətli fikirlərini belə qələmə almışdır: “Bu simfoniyettada Naxçıvanın Əcəmi Naxçıvanidən Hüseyn Cavidə qədər olan mədəniyyətinin, Əshabi- Kəhfdən Batabata qədər olan Allah vergisinin, Babəkdən ümummilli lider Heydər Əliyevə qədər olan şəxsiyyətlərinin obrazını görməmək mümkün deyil”.

Ümumiyyətlə, zəngin yaradıcılıq irsinə malik olan bəstəkarın kamera-vokal əsərləri arasında “Naxçıvan təranələri”, “Xoş ovqatlı mahnılar” mahnı məcmuələrində naxçıvanlı şairlərin sözlərinə bəstələdiyi doğma diyarımıza həsr olunmuş mahnılar da Tofiq müəllimin qədim Naxçıvanımıza olan sevgisinin ifadəsidir. Məcmuədə akademik İsa Həbibbəylinin, tanınmış şairlər İslam Səfərlinin, Ramiq Muxtarın, Asim Yadigarın, Adil Babayevin və başqalarının sözlərinə yazılmış mahnılar mövzu və melodiya baxımından rəngarəngdirlər. “Naxçıvan” (bu mahnı Azərbaycan Televiziyası Baba Salahov adına Xalq Çalğı Alətləri ansamblının müşayiətilə Əməkdar artist Nuriyyə Hüseynovanın ifasında lentə alınaraq Dövlət Radiosunun “Qızıl fondu”nda saxlanılır), “Nurlu Naxçıvan”, “Arpaçay”, “Batabat bağları” və başqa mahnılar onun qələmindən çıxmış, ümummilli lider Heydər Əliyevdən bəhs edən “Həmişə bizimləsən” adlı simfonik poeması da bəstəkarın məhz Naxçıvan səfərlərindən aldığı yüksək enerji və ilhamın meyvəsi olmuşdur. “Həmişə bizimləsən” simfonik poeması da Tofiq müəllimin dəyərli əsərləri sırasına daxildir. İlk dəfə məhz Naxçıvanda, bəstəkarın 75 illik yubiley tədbirində səsləndirilmiş bu əsər Bakıdan əvvəl Naxçıvanda ekranlaşdırılmışdır. Əsər beş il sonra bəstəkarın 80 illik yubileyi zamanı təşkil olunmuş konsertdə yenidən dinləyicilərin gurultulu alqışlarını qazanmışdır. Hətta həmin vaxt geniş tədbirdən sonra səhnə arxasına keçən Ali Məclisin Sədri cənab Vasif Talıbov bütün ifaçılara səmimi təbriklərini çatdırmış, Tofiq Bakıxanov yaradıcılığını yüksək musiqişünaslıq qabiliyyəti ilə təhlil edərək demişdir: “Tofiq Bakıxanovun yaradıcılığı o qədər geniş, mənalıdır ki, onun əsərlərinin – simfoniyalarının, lirik və tərənnüm mahnılarının hər birinin öz yeri, öz gözəlliyi vardır. Rəssam insanı nə qədər dərindən tanısa, onun xarakterini bilsə, həmin əsər o qədər gözəl alınar. Bəstəkarın Vətəninə bağlılığı, Azərbaycana dərindən bələd olması mahnılarından görünür. Azərbaycanı tanımayanlar Tofiq Bakıxanovun Vətənimizi tərənnüm edən mahnılarını dinləyib ölkəmizi tanıya, sevə bilərlər. Onun simfonik orkestr üçün yazdığı “Həmişə bizimləsən” əsəri ümummilli liderimizin unudulmaz xatirəsinə tükənməz məhəbbətin ifadəsidir”.

Tofiq Bakıxanov, sadəcə, görkəmli bəstəkar deyil, həm də heyrətamiz insan və gözəl müəllimdir. Bu qədər tanınmış ustad olmasına baxmayaraq, daim axtarış cəsarətini itirməyən və yaradıcılıq enerjisi əvvəlki kimi aşıb-daşan sənətkara səmimi və mehriban xarakteri, həssaslığı və məsuliyyəti ətrafdakı insanların sevgisini və dərin hörmətini qazandırıb. Bu fikri Tofiq müəllimlə əyani surətdə tanış olan hər bir kəs tam əminliklə təsdiq edə bilər. Tofiq Bakıxanovun çalışmaq, yazıb-yaratmaq eşqi onu ilk dəfə tanıyan insanlara siraət edir, onun sənətə bağlılığı gənc nəsildə sənətə qarşı sevgi və məsuliyyət hissi oyadır.

Bu il Azərbaycan musiqi mədəniyyəti tarixində və inkişafında özünəməxsus xidmətləri olan görkəmli bəstəkarımızın anadan olmasının 90 ili tamam olur. Çoxaspektli və geniş yaradıcılıq fəaliyyətinə malik olan, milli ənənələrə böyük məsuliyyət və ciddiliklə yanaşan, musiqinin akademik janrlarında yazıb-yaradaraq milli musiqi sənətimizə dəyərli əsərlər bəxş edən, əsərlərində yüksək peşəkarlıq və orijinal yanaşma tərzi nümayiş etdirən bəstəkar, qocaman sənətkar Tofiq Bakıxanovu qarşıdan gələn yubiley münasibətilə ürəkdən təbrik edir, ona sağlam ömür arzu edirik!

Günay MƏMMƏDOVA
"Xalq" qəzeti, 20 sentyabr 2020-ci il


     
Milli musiqi mədəniyyətimizin formalaşması

Ölməz sənətkar, musiqi mədəniyyətimizin banisi, Şərqdə ilk operanın yaradıcısı və yaşadıcısı, eyni zamanda bir çox ilklərin müəllifi Üzeyir Hacıbəyli zirvəsindən danışmaq istəyirəm. Elə bir zirvə ki musiqi mədəniyyətimizin atası, milli musiqimizin qorunub saxlandığı və mühafizə olunduğu tarixi abidə və olduqca qiymətli mirasdır. Bu mirasda “Leyli və Məcnun” operasına baxmağa gələn onlarla tamaşaçının, “Koroğlu” operasını dillər əzbərinə çevirən sənətşünasların xatirələri var. O sənətşünaslar ki “Arşın mal alan”da ilk səssiz filmin iştirakçısı, “Sənsiz” romansının aşiqi, himnimizin ürəkdən ifaçısı və sair...

Dahi bəstəkar, musiqi mədəniyyətinin yaranması, xalq mahnılarımızın yığılıb bir araya gəlməsi və inkişaf etdirilməsi üçün, demək olar ki, bütün bölgələrimizdə xidmətlər göstərmiş, Naxçıvanda isə, xüsusilə yaradıcı potensiallı insanların mövcudluğunu duymuşdu. Yaxın dostları Hüseyn Cavid, Cəlil Məmmədquluzadə, İsa Musayev bu torpağa xüsusi sevgi duymağına vəsilə olmuşdu. Naxçıvan musiqi və teatr mədəniyyətinə dərindən bələd olan dahi sənətkar burada istedadlı mütəfəkkirlərin, yaradıcı insanların üzə çıxarılmasında əlindən gələni əsirgəməyib. Üzeyir bəy 1937-ci ildən ömrünün sonuna qədər Naxçıvandan seçilən xalq deputatı kimi bu bölgənin əhalisinin bütün problemləri ilə yaxından tanış olub və onların həllinə çalışıb. Bu işlərdən biri də Naxçıvanda musiqi məktəbinin yaradılması təşəbbüsü idi. Bunun nəticəsində Naxçıvan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi sədrinin 23 avqust 1937-ci il tarixli Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasında musiqi məktəblərinin açılması haqqında qərar imzalanır. Köhnə hərbi hospitalın yerində 1 nömrəli uşaq musiqi məktəbi fəaliyyətə başlayır. Hətta 1937-1938-ci tədris ili üçün Naxçıvan şəhəri və rayonları üzrə kontingent də müəyyən edilir, 5 şöbə fəaliyyət göstərir. Bəstəkarın bura təyin etdiyi Hacı Məmmədovun, Xəlil Cəfərov və Məmməd Cəfərovun musiqi mədəniyyətimizin inkişafında misilsiz xidmətləri olmuşdur. Sonralar yaşayıb-yaratmış tanınmış simalarının – Məmməd Məmmədov, Ramiz Mirişli, Əkrəm Məmmədov, Yaşar Səfərov, Nazim Kazımov, Rafail Kərimov kimi musiqiçilərin yetişməsində və onların davamı kimi istedadlı gənclərin üzə çıxmasında, musiqi mədəniyyətimizin əhatə dairəsinin genişləndirilməsində mühüm rol oynayıb. Üzeyir bəydən miras qalan musiqimizin dirçəlməsində xidmətləri olan, musiqi mədəniyyətimizin tədqiqatlarına töhfə sayılan Rafail Kərimovun “Naxçıvan musiqi mədəniyyəti tarixindən” kitabında yer alan sənətkarlardan, Naxçıvanda fəaliyyət göstərən və naxçıvanlı musiqiçilərin bir qismi haqqında məlumat verəcəyəm.

Dillər əzbəri “Barı Naxçıvan” mahnısının müəllifi

Aprelin 25-i 1945-ci il... Böyükbağda teatrsevərlərlə söhbət edən Məmməd Cavadov Naxçıvan haqqında yaxşı bir şeir olsaydı, mahnı bəstələyərdim fikrini irəli sürür. Sənət dostları təəssüf hissi ilə bildirir ki, bunu İslam Səfərlidən başqa kimsə edə bilməz, o da ki, müharibədədir. Təsadüfən gələn gənc ordubadlı şair Hüseyn Əzimi işarə edərək “budur arzuladığın şair də gəldi” deməklərini ciddiyə alan bəstəkar şairlə söhbətləşir və etiraf edir ki, Naxçıvan haqqında gözəl şeir olsa idi, gözəl bir musiqi bəstələyərdi. Hüseyn Əzim də bəstəkarın təklifini, ideyalarını cəmləşdirib 40 dəqiqə içində Naxçıvan haqqında şeiri yazır və bəstəkara təqdim edir. Yarım əsrdən artıq yaşı olan, dillər əzbəri “Barı Naxçıvan” mahnısı, beləcə, yaranır. İlk ifaçısı isə bəstəkarın həyat yoldaşı Zərqələm Cavadova olur. 1945-1946-cı illərdə 1 nömrəli uşaq musiqi məktəbində işlədiyi vaxtlarda Azərbaycan Xalq çalğı alətləri orkestri, Dövlət caz orkestri, Sazçı Qızlar Ansamblının yaradılması görülən xeyirxah işlərdən idi ki, bu da istedadlı musiqiçilərin üzə çıxarılmasında böyük rol oynadı.

Naxçıvanın musiqi mədəniyyəti barədə Zülfüqar Hacıbəylinin xatirələri

Bəstəkar Zülfüqar Hacıbəyli 1911-ci ildə Naxçıvana gəlir. Bu gəliş Naxçıvan musiqi mədəniyyətinin, teatr sənətinin inkişafına, musiqiçilərin, aktyorların, eləcə də gənc Məmməd Nəsirbəyovun yaradıcılıq həyatına mühüm təsir göstərir. Gələcəyin ilk ali təhsilli musiqiçisi bu dövrdə yetişir. Zülfüqar Hacıbəyli Naxçıvan teatrında Üzeyir Hacıbəylinin “O olmasın, bu olsun”, “Ər və arvad”, özünün “50 yaşında cavan” musiqili komediyalarını səhnələşdirərək tamaşaya qoyur. Ötən əsrdə yalnız rus klassiklərinin əsərlərindən səhnəciklər görənlər Azərbaycan sənətkarlarının komediyalarına baxırlar. Bəstəkar “Evliykən subay” operettasını Naxçıvanda yaşayarkən tamamlayır və 1912-ci ilin mart ayında Naxçıvan teatrının səhnəsində bu əsər də böyük coşqu ilə tamaşaçılara təqdim olunur. Mənbələrdə oxuyuruq ki, 1910-cu ilə qədər Azərbaycanın digər bölgələrində qadınları teatrda görmədiyimiz təqdirdə Naxçıvanda təşkil edilmiş teatr salonu həmişə qadınlarla dolu olurdu. Bir haşiyə çıxaq: Arxiv mənbələrində qeyd olunur ki, məşhur müəllim və yazıçı Rəşid bəy Əfəndiyev 1917-ci ilin axırında Naxçıvanda qızlar məktəbinin müdiri vəzifəsində çalışarkən, həmin məktəbin müəlliməsi, qadınların maarifləndirilməsi yolunda var qüvvəsi ilə çalışan Nazlı xanım Nəcəfova Rza Təhmasibin köməkliyi ilə məktəbin qızlardan ibarət dram dərnəyini yaratdı. Bu, Naxçıvan tarixində görünməmiş mədəni inqilab oldu. Xurafat dövründə bu cür addım mədəni mühitimizin inkişafı, yaradıcı qadınların ön plana çıxması demək idi. Naxçıvan dram teatrının aktyorları və qabaqcıl fikirli ziyalılar dram dərnəyinə köməklik göstərir, 1917-ci ilin noyabr ayının 12-də qadınlar üçün “Arşın mal alan” musiqili komediyasının nümayişi təşkil olunur. Zal qadınlarla dolub-daşır. Tamaşada rolları ifa edən xanımlar – Soltan bəy – Süsən Sultanova, Cahan xala – Gövhər Kəngərli, Süleyman – Asiya Məmmədəliyeva, Vəli – Xanım Vəzirova, Gülçöhrə – Dilbər Sultanova, Əsgər – Günəş Kəngərli, Telli – Fatma Şeyxova öz rollarının öhdəsindən məharətlə gəlib, təbii ifaları ilə tamaşaçılar tərəfindən hərarətlə alqışlanırlar.

Gözləri görməyən kor deyil hələ

Sarvanlar məhəlləsinin sakinləri həm dəf, həm də tar alətində ifa edəndə işlərini yarımçıq qoyub onu dinləməyə toplaşardılar. O qədər gözəl, o qədər ürəkdolusu ifa tərzi ilə musiqinin sehrinə düşüb sənət nümunələri səsləndirirdi ki, onu dinləyənlər eşitməkdən yorulmaz, hətta bir gün eşitməyəndə narahat da olardılar. Maraqlısı da o idi ki, fitri istedadlı Səfərin gözləri dünya işığına həsrət qalmışdı. Səfər Rəcəbli qəlbinin gözləri ilə musiqini duyur və hiss edirdi. Onun bu istedadı gələcəkdə bir çox sənətkarlar ordusunun yetişməsi üçün vəsilə olacaqdı. O, bəzən çox hirslənəndə tar ifa edərək hirsini soyudardı. Səfərin həm mənəvi dünyasının, həm də ruhunun qidasını yalnız musiqinin ahəngi düzəldə bilərdi. Rəcəbli 18 yaşından o vaxt Naxçıvan şəhərində fəaliyyət göstərən Pionerlər məktəbində dərs deyir. Məclislərdə, toylarda ifaçılıq onu tanınmış musiqiçilərdən olan Yusif Əliyevlə qarşılaşdırır. Yusif Əliyev gənc Səfəri rəhbərlik etdiyi orkestrə dəvət edir. Səfərin səhnəyə gəlişi, beləcə, başlayır. 1943-1948-ci illərdə Naxçıvan Radio Verilişləri Komitəsinin nəzdində yaradılan Şərq üçlüyü mütəmadi olaraq radio dalğalarında çıxışlar edir. 1946-cı ildə Səfər Rəcəbli və Məmməd Cavadovun təşəbbüsləri ilə ilk Xalq Çalğı Alətləri Orkestri yaradılır. Zərb muğamlarını, rəngləri, xalq mahnı və rəqslərini Səfər Rəcəbli öyrədir. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi Nazim Quliyevin “Görkəmli ustad Səfər Rəcəbli – 100” kitabında qeyd olunur ki, Üzeyir Hacıbəylinin “Fantaziya”ları, “Sevgili canan” və “Sənsiz” romansları, “Bayatı Kürd” rəngləri silsiləsi, zərb muğamları, xalq mahnı və rəqsləri də repertuarına daxil idi. Orkestr 1949-cu ilədək fəaliyyət göstərib. Onun bəstələdiyi “Müəllim”, “A dostlar”, “Cənnət Ordubad”, “Bağçamızda gül varmı?”, “Yarı gördüm öz bağçamda” bu gün bizə çatan dəyərli sənət nümunələridir. O, Nəcəf bəy Vəzirovun “Adı var, özü yox”, “Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük”, Mirzə Fətəli Axundovun “Lənkəran xanın vəziri”, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Pəri cadu” tamaşalarına, ümumiyyətlə isə 30-dan çox səhnə əsərinə musiqi tərtibatı verib. Naxçıvan MSSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1964-cü il 22 oktyabr tarixli Fərmanı ilə “Naxçıvan MSSR-in Əməkdar artisti” adına layiq görülüb. O, tələbələrindən biri xaric ifa edirdisə kim olduğunu dərhal duya bilirdi. Bunu tələbələri Ramiz Mirişli, Əkrəm Məmmədov, Nəriman Məmmədov, Rəşid Məmmədov xatirələrində vurğulayıb.

Musiqi məktəbləri filiallarının, musiqi məktəbinin yaradılmasında müstəsna rolu olan tarzən

Tanınmış tarzənlərin yetişməsində müstəsna rol oynayan, ilk dəfə 1964-cü ildən musiqi məktəbinin rayon üzrə filiallarının yaradılması təşəbbüsünü irəli sürən Rəşid Məmmədovdur o. Əvvəlcə məktəbin filiallarını yaradır, sonra isə həmin filialın müstəqil məktəbə çevrilməsinə nail olur. Beləliklə, 1965-ci ildə Ordubad, 1967-ci ildə isə Culfa Rayon Musiqi məktəbləri, 1968-ci ildə Bəhruz Kəngərli adına Şərur Rayon Uşaq İncəsənət Məktəbi, 1969-cu ildə Şahbuz rayon Uşaq Musiqi Məktəbi yaradılır. Naxçıvanda ilk olaraq Səid Rüstəmovun “Tar məktəbi” dərsliyində verilən etüd və qammaları yuxarı sinif şagirdlərinə ifa etdirməyə başlayıb. Bununla yanaşı, “Melodik etüdlər” məcmuəsindən ayrı-ayrı nömrələri tədris proqramına daxil edib. Maraqlı faktlardan biri də o dövrdə ifa edilməyən Qərb və rus bəstəkarlarının əsərlərinin Azərbaycan milli musiqi alətlərində – tar və kamançada ifasına nail olur. Bunlardan Corc Bizenin “Karmen” operasından “Vals”, “Antrakt”, Mixail Qlinkanın “İvan Susanin” operasından “Vals”, Frans Şubertin “ Serenadası”nın ifalarını əlavə edərək uşaqlarda maraqlı rəngarəng musiqi repertuarı formalaşdırmışdır. Naxçıvanda 1 il müddətində fəaliyyət göstərən Xəlil Cəfərov getdikdən sonra orkestrə rəhbərlik edən tarzən ilk olaraq uşaqlara öz partiyalarını köçürməyi təklif edir. Hərə bir not dəftəri alıb klavirdən öz partiyalarını köçürdür. Not yazmaq təcrübəsini burada qazanan uşaqlar klavirlə tanış olur. Tarzənin şagirdlərindən ibarət orkestri 1974-cü ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının 50 illiyi münasibətilə keçirilən tədbirdə “Koroğlu” operasının uvertürasını ifa edir. Birinci frazadan sonra Rəşid Məmmədov orkestrı idarə etmək üçün səhnəyə maestro Niyazini dəvət edir. Niyazinin Naxçıvan fəaliyyəti də bu səhnədən başlayır. Ulu öndər Heydər Əliyevin iştirak etdiyi həmin konsertdə Naxçıvanda orta ixtisas (indiki musiqi kolleci) musiqi məktəbinin yaradılmasını təklif edir. 1975-ci ildə indiki Naxçıvan Musiqi Kolleci fəaliyyətə başlayır. Bu addım gələcək musiqiçilərimizin konservatoriya təhsili alması üçün mühüm addım idi. Onun yaradıcılıq illərinə nəzər saldıqda, musiqi mədəniyyətimizdə nə qədər gərəkli işlər gördüyünün şahidi olursan. Bu silsilədən ümummilli lider Heydər Əliyevə, əmək qəhrəmanlarına həsr etdiyi 25-dən artıq mahnı, Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında 19 tamaşaya yazılmış musiqi, iki tar və fortepiano üçün pyes, xor və xalq çalğı alətləri orkestri üçün mahnı, xalq çalğı alətləri ansamblı üçün “Süita” əsərlərini göstərmək olar.

Orta məktəblərdə xor kollektivlərinin yaradıcısı

Akkordeon sinfinin açılmasında, xor kollektivlərinin yaradılmasında və mahnı bayramlarının təşkilində, o vaxtlar keçirilən məhsul bayramlarında özfəaliyyət kollektivlərinin iştirakında belə, onun adını çəkirik: Məmməd Məmmədov. O Məmməd Məmmədov ki turba sənətini Naxçıvanda tanıdanlardan, Azərbaycan xalq çalğı alətləri orkestrinə daxil olmayan turba vasitəsilə Azərbaycan musiqisinin ilk ifaçılarından, Tibb kollecinin qızlarından ibarət nəfəsli alətlər orkestrinin təşkilatçısı və Azərbaycanda keçirilən özfəaliyyət kollektivlərinin baxışlarında dəfələrlə birləşmiş xorlara rəhbərlik edənlərdəndir.

Məmməd Məmmədov Naxçıvan musiqi mədəniyyətində nadir, hətta qənimət bir musiqiçi idi ki, böyük səhnələri məharətlə idarə edirdi. Bunu 70-ci illərdə idman müəllimi işləmiş Tahar Məmmədov xatirələrində qeyd edir: “O vaxtdan 30 il keçməsinə baxmayaraq, yaxşı yadımdadır. O zaman Azərbaycanda keçirilən idman yarışında ümumi orkestrə görkəmli dirijor və bəstəkar Niyazi rəhbərlik edirdi. Onun Məmmədin fəaliyyətindən razı qalması və onun əlini sıxaraq öz təşəkkürünü bildirməsi sanki dünənki söhbətdir”. 1939-cu ildə Asəf Zeynallı adına Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbinin Kornet şöbəsinə daxil olsa da, təhsilini davam etdirə bilmir. İkinci Dünya müharibəsi illərində cəbhəyə yollanır. Müharibədən sonra Həştərxana gedib 33 nömrəli orta məktəbdə musiqi müəllimi işlədikdən bir müddət sonra yenidən Vətənə qayıdır. 100-ə yaxın musiqi əsərinin müəllifi olan bəstəkarın ən böyük səylərindən biri “Əlvan çiçəklər” ansamblının yaradılması olur. 60-cı illərdən etibarən isə orta məktəblərdə musiqiyə olan marağı artırmaq üçün məktəblilərdən ibarət xor kollektivləri yaradılır ki, bu kollektivlər keçirilən tədbirlərdə 500, bəzən isə hətta 1000-ə yaxın məktəblidən təşkil olunur. Böyük maraqla qarşılanan ifalara isə yalnız xüsusi məharətə, yüksək bacarıqlı istedada malik dirijor, bəstəkar Məmməd Məmmədov rəhbərlik edə bilirdi. 1969-1971-ci illərdə Naxçıvan Musiqili Dram Teatrının səhnəsində Üzeyir Hacıbəylinin “Leyli və Məcnun”, “Əsli və Kərəm” operaları oynanılır. “Leyli və Məcnun” da baş rollarda Nəzakət Məmmədova, Əli Mehdiyev, “Əsli və Kərəm”operasında isə Adilə Təbrizli, Müzəffər Səfərov iştirak edirlər. Hər iki əsərə Məmməd Məmmədov uğurla dirijorluq edir.

Musiqi mədəniyyətimizin bugünkü inkişafı Üzeyir bəydən gələn milli musiqilərimizin, nota salınması, xalq mahnılarının yaşadılması musiqi axtarışlarının nəticəsi, yaradıcı musiqişünasların yetişməsi, adlarını tarixləşdirən sənətkarların xidmətləri ilə bağlı olub. Bu məqalədə onlardan yalnız bir neçəsindən bəhs edə bildik. Bu gün əsas məsələ onların bizə miras qoyduqlarını qoruyub saxlamaqdır. Milliliyə sadiqlik missiyası, muxtar respublikada musiqi mədəniyyəti sahəsində görülən işlər, verilən sərəncamlar bu gün musiqimizin hərtərəfli inkişafına şərait yaradıb və musiqi mədəniyyətimizi zirvədə saxlayıb. Bu il Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin Sərəncamına əsasən Məmməd Məmmədovun 100 illik yubileyinin keçirilməsi də musiqi mədəniyyətimizə verilən dəyərli töhfələrdəndir. Naxçıvan Ali Məclis Sədrinin milli musiqi mədəniyyətimlə bağlı dediyi qiymətli fikirlərlə sonlandırıram yazımı: “Milli musiqi o yerdə inkişaf edir ki, onun kökü olsun. Xalq isə o zaman milli musiqisi ilə fəxr edir ki, onun musiqi sənəti qədim xalq yaradıcılığı nümunələrinə, xalq musiqisinə əsaslansın. Çünki hər bir xalqın varlığı həm də onun xalq yaradıcılığında, xalq musiqisində yaşayır. Bu gün Gəmiqaya abidələrində həkk olunan qədim yallı nümunələri milli musiqimizin minillik inkişaf tarixindən xəbər verir”.

Türkan Hüseynli
“Şərq qapısı” qəzeti
18.09.2020


     

Kimi onu Allahın töhfəsi kimi qiymətləndirir, kimi insan qəlbini fəth edən qeyri-adi güc hesab edir, kimi də onun bir möcüzə olduğunu, insan əhval-ruhiyyəsinə, ümumiyyətlə, daxili aləminə böyük təsir göstərdiyini etiraf edir. Bəli, həyatımızın ayrılmaz hissəsi, sevincli, qürurlu, kədərli anlarımızın yoldaşıdır musiqi...

Musiqi dinləyərkən, sanki ucsuz-bucaqsız bir aləmdə hiss edirik özümüzü. Klassik musiqi qəlbimizə, şən, ritmik musiqi əhvalımıza, caz, rok, pop musiqiləri isə ruhumuza təsir edir. Yaxşı və yaxud pis musiqi yoxdur, hər insanın fərqli musiqi zövqü vardır. Bədii zövqü tərbiyə edən, insanın mənəviyyatını ucaldan, onun daxili aləmini zənginləşdirən musiqi nümunələrimiz kifayət qədər çoxdur. Musiqi psixoloji gücə malik qüvvə kimi təbabətdə bəzi xəstəliklərin müalicəsinə də kömək edir. Musiqi həm də xalqları birləşdirən, onların qarşılıqlı anlaşmasını təmin edən universal vasitədir. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev deyirdi ki, hər bir xalqın özünəməxsus musiqi mədəniyyəti vardır. Mahnı, musiqi qədər insanları bir-birinə heç nə bağlamır. İncəsənətin, mədəniyyətin insan mənəviyyatının kamilləşməsində oynadığı rolu heç bir vasitə əvəz edə bilməz.

Doğma Vətənimiz Azərbaycanın çoxəsrlik inkişaf tarixinə malik zəngin musiqi sənəti, mədəniyyəti vardır. Qobustan və Gəmiqaya rəsmlərində, “Kitabi-Dədə Qorqud”da, Nizaminin, Füzulinin əsərlərində, Səfiəddin Urməvi, Əbdülqadir Marağayi, Mir Möhsün Nəvvab kimi tanınmış alimlərin risalələrində qədim və orta əsr musiqi mədəniyyətinin, ifaçılığının yüksək inkişaf səviyyəsini aydın görürük. Bu gün Azərbaycan muğamı dünya musiqişünaslarının, sənətsevərlərinin diqqətini cəlb edir və təsadüfi deyildir ki, UNESCO tərəfindən Bəşəriyyətin Qeyri-maddi mədəni irsinin şah əsəri elan olunub.

Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan muxtar respublikamızda da milli musiqimizin inkişafına hərtərəfli dövlət qayğısı göstərilir, musiqi ənənələrimiz yaşadılır, təbliğ edilir. Diyarımızda əlamətdar və bayram günlərində, eləcə də insanların asudə vaxtlarının səmərəli təşkili üçün mütəmadi olaraq konsert proqramları həyata keçirilir. Mövcud pandemiya dövründə də Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə onlayn konsert proqramları təşkil edildi. Buna misal olaraq Naxçıvan Muxtar Respublikası Aşıqlar Birliyi üzvlərinin, Naxçıvan Dövlət Filarmoniyasının “Muğam studiyası”nın, Mahnı və Rəqs Ansamblının, Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinin, “Muğam üçlüyü”nün, “Simli kvartet”in onlayn konsertlərini, filarmoniyanın solisti, gənc vokalist İlkin Abdullayevin solo konsertini, Naxçıvan Dövlət Filarmoniyasının Estrada Orkestrinin 28 May – Respublika Gününə həsr olunmuş onlayn konsert proqramını, bəstəkar Məmməd Məmmədovun 100 illik yubileyinə həsr olunmuş Naxçıvan Dövlət Filarmoniyası solistlərinin onlayn solo konsertlərini, Naxçıvan Dövlət Filarmoniyasının Kamera Orkestrinin Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin anadan olmasının 97-ci ildönümü münasibətilə təşkil olunmuş onlayn konsertini və digərlərini göstərmək olar. Onlayn konsert proqramlarının Naxçıvan Dövlət Televiziyası, nazirliyin “Youtube” kanalı və sosial şəbəkə hesablarından canlı olaraq yayımlanması isə təkcə Naxçıvanda deyil, ölkəmizin digər yerlərində də maraqla izlənilib. Burada səsləndirilən xalq mahnıları, təsniflər və Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığından nümunələr həm milli musiqimizin təbliğinə, həm də insanların asudə vaxtlarının səmərəli təşkilinə əməli töhfədir.

Güntac Şahməmmədli
“Şərq qapısı” qəzeti
17.09.2020


      O, çoxlarından fərqli olaraq şöhrətə gedən yolu çox gənc yaşlarından fəth etdi. 26 yaşında yazdığı “Məhəbbət əfsanəsi” ilə milyonların məhəbbətini qazandı. Amma bu uğur heç də onu arxayın salmadı. Gecəsini gündüzünə qataraq daha böyük inam və inadla yazıb-yaratdı. Nə yazdısa ürəyinin səsi, qəlbinin hökmü ilə yazdı. Bir an da olsun belə sənətə ötəri həvəs kimi yanaşmadı. Bəlkə də onu xalqa sevdirən də içindəki düzlük, Üzeyir Hacıbəyli ənənələrinə sadiqlik, Azərbaycana, onun milli-mənəvi, mədəni sərvətlərinə olan sonsuz sevgi idi. Belə sevgiləri qazanmaq isə yalnız və yalnız Arif Məlikov kimi dühalara nəsib olur.

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, bu gün müstəqil Azərbaycanın və SSRİ-nin Xalq artisti, Dövlət mükafatı laureatı, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü Arif Məlikovun anadan olmasından 87 il ötür. Arif Məlikov ötən il mayın 9-da 85 yaşında dünyasını dəyişib və I Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

1933-cü il sentyabrın 13-də Bakıda anadan olan sənətkar, öz simfoniyaları ilə XX əsrin sonu–XXI əsrin əvvəlində milli simfonik musiqimizin əsas inkişaf istiqamətini müəyyən etmiş, bu sahədə aparıcı rol oynamış bəstəkardır. Sənətdə ilk addımlarından o, musiqi aləmində bir ulduz kimi parlayıb, sahibi olduğu fitri istedadını sonrakı illərdə cilalayıb kamilləşdirdiyi peşəkarlığı ilə tamamlayaraq yeni zirvələrə yüksəlib.

Unudulmaz sənətkar belə möhtəşəm əsərləri - “Metamorfozlar”, Nazim Hikmətin sözlərinə 2 vokal silsilə, xalq çalğı alətləri orkestri üçün əsərlər, 7 nömrəli simfoniya, “Azərbaycan” balladası, 8 nömrəli simfoniya və digər teatr tamaşalarına yazdığı musiqiləri ilə çoxdan əbədiyaşarlıq qazanıb.

A.Məlikov, eyni zamanda ən gözəl Azərbaycan filmlərinə musiqi yazmış bəstəkardır. Onların sırasında “Sehrli xalat”, “Axırıncı aşırım”, “Ulduzlar sönmür”, “Qərib cinlər diyarında” və başqalarını xüsusi qeyd etmək olar.

Görkəmli bəstəkarın xalqımız tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanan, sevilən əsərləri eyni həyəcan və coşqu ilə dünyanın hər bir ölkəsində dinlənilir, səhnələşdirilir. Arif Məlikov musiqisi ilə Azərbaycan musiqi sənəti dünyanın bir çox ölkəsində təmsil olunaraq rəğbət qazanır. Buna misal olaraq bəstəkarın hələ gənc yaşlarında yazdığı, dünyanın 60-dan çox ölkəsinin səhnələrini gəzən “Məhəbbət əfsanəsi” baletini göstərmək olar.

Məşhur bəstəkar Dmitri Şostakoviç “Məhəbbət əfsanəsi” baleti haqqında dəyərli fikirlər söyləyərək deyib: “Arif Məlikov istedadlı bəstəkardır. Musiqisi əsl professionaldır. Onun əsərində dərin musiqi dramaturgiyası, daxili inkişaf, dəqiqlik, qəhrəmanların xarakterini yüksək səviyyədə ifadə etmək məziyyətləri vardır. Orkestrin idarə edilməsində Arif Məlikovun nadir istedadı musiqiyə rəngarənglik və tamaşaçılara məftunluq gətirib”.

Əgər iri janrlarda bəstəkar alovlu bir natiq kimi geniş kütlələrə, milyonlara müraciət edərək ümumbəşəri problemlərdən, hamımızı narahat edən həyat məsələlərindən söz açırsa, miniatür əsərlərində – romanslar, fortepiano pyeslərində o, qəlbinin dərinliklərində gizlədiyi ən məhrəm duyğuları, lirik düşüncələri ilə dinləyicilərin ürəyinə yol tapır.

XX əsrin məktəblərinə, cərəyan və təmayüllərinə gözəl bələd olan, müasir kompozisiya texnikasına mükəmməl yiyələnən bəstəkar ən yeni yazı üsullarından sərbəst istifadə edir. Lakin müəllimi Qara Qarayev kimi, o da əvvəla, ən yeni vasitələrin məqsədə çevrilməsinə heç vaxt yol vermir, ikincisi isə heç vaxt möhkəm milli zəmindən, xalq musiqisinin sağlam köklərindən, həmişəyaşar qaynaqlardan ayrılmır. Vaxtilə təhsilini Asəf Zeynallı adına məktəbin xalq çalğı alətləri şöbəsindən başlayan, Əhməd Bakıxanov, Mansur Mansurov kimi sənətkarlardan tar ifaçılığının sirlərini öyrənən, öz barmaqlarını tara toxunduraraq muğamların, xalq musiqisi nümunələrinin cövhərini qəlbinə hopduran A.Məlikov bəstəkar kimi püxtələşib yetişdikdən sonra öz əsərlərində bu milli musiqi incilərinə yeni həyat vermişdir.

Onun bir bəstəkar kimi qazandığı nailiyyətlər özlüyündə təkcə musiqimizdə deyil, ümumilikdə, milli-mədəni tərəqqi naminə göstərilən xidmətlər hesab edilməlidir.

A.Məlikov həm də təcrübəli müəllim kimi böyük nüfuz sahibi idi. Onun sinfində təhsil alan onlarla istedadlı gənc bəstəkar öz müəllimindən sənətin sirlərini, kompozisiyanın əsaslarını öyrənməklə yanaşı, bəlkə bundan daha vacib olan keyfiyyətləri – Vətənə, xalqa məhəbbət hissini, milli-mənəvi sərvətləri göz bəbəyi kimi qorumaq, klassik ənənələrimizi yaşadıb inkişaf etdirmək məsuliyyətini də əxz edib, onun himayəsi altında böyük həyat məktəbi keçib.

Böyük bəstəkar həm də bir vətəndaş kimi Azərbaycanımızın bütün çətin məqamlarında sözünü deməyi, vətəndaşlıq mövqeyini ortaya qoymağı bacarıb. Xalqımızın ağır günündə o, qələmə sarılaraq 20 Yanvar faciəsini əks etdirən “İttiham edirəm” kitabını yazıb. Kitabda bu hadisələrdə günahı olan insanları cəsarətlə ifşa edərək, xalqımızın ağrı-acılarını dünyaya çatdırıb.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
15.09.2020


     

Təqaüddə olan müəlim Rza Camalov:

– Uzun, çətin bir sınaqdan keçib xalqımızın dahi oğlunun ətrafında sıx birləşib bu günümüzə qovuşduq. O vaxtlar belə firavan yaşaya biləcəyimizi xəyal belə, etməzdik. Zaman keçdi, müstəqilliyimizin təməlləri möhkəmləndi və hər cəhətdən inkişafa nail olduq. İllər əvvəl gəzməyə nə bir yaşıllıq var idi, nə də əyləşib tay-tuşunla həmsöhbət olmağa bir yer. Bu gün təkcə rayonumuzda deyil, muxtar respublikamızın hər guşəsində quruculuq ünvanları göz oxşayır. Bütün bunlar isə sevincimizə səbəb olur, dövlətimizə minnətdarlıq hissimizi artırır. Rayon ağsaqqallarından Musa Məmmədli, Qəzənfər Novruzov, İlyas Hüseynov muxtar respublikamızda bütün sahələrdə olduğu kimi, yaşlı nəslin nümayəndələrinə də xüsusi diqqət və qayğı göstərilməsindən, onların zəruri ehtiyaclarının ödənilməsindən söhbət açdılar. Bildirdilər ki, ölkəmizin ərazi bütövlüyü uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmiş müharibə veteranları və sağlamlıq imkanlarını itirmiş şəxslərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi aparılan uğurlu sosial siyasətin başlıca istiqamətlərindən birini təşkil edir, xüsusi imtiyazlı təbəqədən olanların avtomobil və mənzillərlə təminatı diqqətdə saxlanılır. Bütün bunlarla yanaşı, onların asudə vaxtlarını səmərəli keçirmələri üçün də hər cür şərait yaradılır. Biz də bu şəraitdən səmərəli istifadə edərək vətənpərvər gənclər yetişdirilməsi, onların milli ruhda tərbiyə olunmaları və milli-mənəvi dəyərlərimiz əsasında formalaşmaları üçün uzun illər qazandığımız bilik və təcrübəni burada keçirilən görüşlərdə onlara aşılayırıq. Bunun üçün günün tələblərinə cavab verən, mənəvi tələbatımızı ödəyən, bizim üçün əsl mədəni istirahət yeri olan Təqaüdçülər klubunda digər tədbirlərə də böyük pönəm verilir, müxtəlif stolüstü oyunların yarışları təşkil edilir. Bir sözlə, bu gün şərurlu ağsaqqallar üçün bu məkanda yaradılanlar sanki onları cavanlaşdırıb. Bunun üçün minnətdarlığımızı bildiririk.

Ağsaqqal xalqın adət-ənənələrinin daşıyıcısı, nəsildən-nəslə ötürücüsüdür. Müasir cəmiyyətimizidə yeni nəslin tərbiyəsində, cəmiyyətin formalaşmasında, ümumiyyətlə həyatımızın bütün sahələrində ağsaqqal sözü, ağsaqqal məsləhəti əvəzsiz rol oynayıb. Onlara qayğı isə köklü ənənələrimizin bu gün də layiqincə yaşadılmasından xəbər verir.

Hacı Hacıyev
“Şərq qapısı” qəzeti
15.09.2020


      Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev deyirdi: “Veteranlar, ağsaqqallar milli-mənəvi dəyərlərimizin qızıl fondudur. Onlar hər cür qayğı və hörmətə layiqdirlər”. Bu gün qədim diyarımızda ulu öndərin hər bir arzusu, hər bir kəlamı rəhbər tutulur, görkəmli dövlət xadiminin siyasəti uğurla davam etdirilir. Ulu Naxçıvanımızda yaşadılan milli-mənəvi dəyərlərimizdən biri yaşlılara hörmət və ehtiramla yanaşmaq, onların qayğısına qalmaqdır. Qədim diyarımızda sakinlərin asudə vaxtlarının səmərəli təşkili, o cümlədən ağsaqqallara, təqaüdçülərə, veteranlara göstərilən qayğı, onların sosial problemlərinin həlli istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər təqdirəlayiqdir. Bu tədbirlər çərçivəsində yeni parklar, istirahət guşələri yaradılır, yaşayış məntəqələrində mədəniyyət evləri və klublar üçün yeni binalar istifadəyə verilir.

Ötən günlərdə Şərur şəhərində istifadəyə verilən Təqaüdçülər Klubu bu qəbildən olan vətəndaşların asudə vaxtlarının səmərəli təşkili üçün yaradılan şəraitin daha bir əyani ifadəsidir. Biz də həmin ünvanda yaradılan şəraitlə yaxından tanış olmaq üçün oraya üz tutduq, elimizin ağsaqqalları ilə həmsöhbət olduq. Şərur şəhər sakini, ağsaqqal Elbrus Ələkbərovdan öyrəndik ki, binanın birinci mərtəbəsində iş otaqları, kitabxana, bufet və oyun zalı, ikinci mərtəbədə isə 2 dama və 2 şahmat zalı yerləşir. Klubun kitabxanasında 499 kitab vardır. Binanın həyətində abadlıq işlərinin aparılması və musiqili fəvvarənin quraşdırılması ağsaqqallarla bərabər, rayonun digər sakinlərini də sevindirib. Axşamüstü buranın həyəti uşaq, böyüklə dolu olur. Klubda gənclərin ağsaqqallarla görüşü təşkil edilir. Gənclərimiz bizə yaradılan şəraitlə tanış olur, məsləhətlər alırlar.

Şərur rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri Mirhüseyn Seyidov:

– İnsan ömürboyu Vətəninə öz işlədiyi sahədə xidmət etməyə çalışır. Fərqi yoxdur müəllim, hərbçi, idmançı ya da bənna, pinəçi. Hansı sənətin, peşənin yiyəsi olursan-ol, vaxt gəlir, qocalıq qapımızda dayanır və biliyimizi, təcrübəmizi gənc nəslə verib təqaüdə çıxırıq. Evdə nəvələrimizlə günümüzü keçirir, boş vaxtlarımızda isə öz həmyaşıdlarımızla görüşüb söhbətləşəcək məkan sorağına çıxırıq. Belə bir yerin yaradılması biz ağsaqqallara ən böyük hədiyyədir. Burada kitab, qəzet jurnal oxumaq, nərd, şahmat oynamaq üçün yaradılan şərait ürəkaçandır. Mən rayon ağsaqqalları adından bizə göstərilən diqqət və qayğıya görə dövlətimizə minnətdarlığımı bildirirəm.

Təqaüddə olan müəlim Rza Camalov:

– Uzun, çətin bir sınaqdan keçib xalqımızın dahi oğlunun ətrafında sıx birləşib bu günümüzə qovuşduq. O vaxtlar belə firavan yaşaya biləcəyimizi xəyal belə, etməzdik. Zaman keçdi, müstəqilliyimizin təməlləri möhkəmləndi və hər cəhətdən inkişafa nail olduq. İllər əvvəl gəzməyə nə bir yaşıllıq var idi, nə də əyləşib tay-tuşunla həmsöhbət olmağa bir yer. Bu gün təkcə rayonumuzda deyil, muxtar respublikamızın hər guşəsində quruculuq ünvanları göz oxşayır. Bütün bunlar isə sevincimizə səbəb olur, dövlətimizə minnətdarlıq hissimizi artırır. Rayon ağsaqqallarından Musa Məmmədli, Qəzənfər Novruzov, İlyas Hüseynov muxtar respublikamızda bütün sahələrdə olduğu kimi, yaşlı nəslin nümayəndələrinə də xüsusi diqqət və qayğı göstərilməsindən, onların zəruri ehtiyaclarının ödənilməsindən söhbət açdılar. Bildirdilər ki, ölkəmizin ərazi bütövlüyü uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmiş müharibə veteranları və sağlamlıq imkanlarını itirmiş şəxslərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi aparılan uğurlu sosial siyasətin başlıca istiqamətlərindən birini təşkil edir, xüsusi imtiyazlı təbəqədən olanların avtomobil və mənzillərlə təminatı diqqətdə saxlanılır. Bütün bunlarla yanaşı, onların asudə vaxtlarını səmərəli keçirmələri üçün də hər cür şərait yaradılır. Biz də bu şəraitdən səmərəli istifadə edərək vətənpərvər gənclər yetişdirilməsi, onların milli ruhda tərbiyə olunmaları və milli-mənəvi dəyərlərimiz əsasında formalaşmaları üçün uzun illər qazandığımız bilik və təcrübəni burada keçirilən görüşlərdə onlara aşılayırıq. Bunun üçün günün tələblərinə cavab verən, mənəvi tələbatımızı ödəyən, bizim üçün əsl mədəni istirahət yeri olan Təqaüdçülər klubunda digər tədbirlərə də böyük pönəm verilir, müxtəlif stolüstü oyunların yarışları təşkil edilir. Bir sözlə, bu gün şərurlu ağsaqqallar üçün bu məkanda yaradılanlar sanki onları cavanlaşdırıb. Bunun üçün minnətdarlığımızı bildiririk.

Ağsaqqal xalqın adət-ənənələrinin daşıyıcısı, nəsildən-nəslə ötürücüsüdür. Müasir cəmiyyətimizidə yeni nəslin tərbiyəsində, cəmiyyətin formalaşmasında, ümumiyyətlə həyatımızın bütün sahələrində ağsaqqal sözü, ağsaqqal məsləhəti əvəzsiz rol oynayıb. Onlara qayğı isə köklü ənənələrimizin bu gün də layiqincə yaşadılmasından xəbər verir.

Ramiyyə ƏKBƏROVA
“Şərq qapısı” qəzeti
04.09.2020


      Qədim diyarımız Naxçıvan xalqımızın daş yaddaşı, misilsiz sərvəti olan, yaşı minilliklərə söykənən sirli-soraqlı tarixi abidələrlə zəngindir. Sevindirici haldır ki, bu gün təkcə paytaxt şəhərimizə deyil, muxtar respublikamızın hansı səmtinə üz tutsan, orada hər daşı-qayası min bir tarix danışan, şanlı keçmişin yadigarı olan, dünəndən bu günə işıq salan abidələr mövcuddur. Elə götürək Naxçıvanın Şərqə açılan qapısı Culfa rayonunu... Xalqımızn mərdlik, yenilməzlik, mübarizlik rəmzi – Əlincə qalası, Azərbaycan memarlığının əvəzsiz nümunəsi – Gülüstan türbəsi, qədim insanların müdafiə istehkamı – Qazançı qalası, qoca Şərqin memarlıq incisi, şeyxlər ocağı – Xanəgah abidə kompleksi, əcdadlarımızın iman yeri, zikr evi – Kırna türbəsi ulu diyarımızın tarixi zənginliyindən xəbər verən abidələrdir.

Öncə dünya mədəniyyəti tarixində özünəməxsus yeri olan Əlincə qalasının keçmişinə nəzər salaq. Bu qalanın tarixi xalqımızın öz azadlıq və istiqlaliyyəti uğrunda yadelli işğalçılara qarşı apardığı mübarizə ilə bağlıdır. Elə bu səbəbdəndir ki, qala qədim diyarın mübarizlik və əyilməzlik simvolu kimi özünə şöhrət qazanıb. Araşdırdığımız mənbələrdə qalanın salınma tarixi barədə dəqiq məlumat olmasa da, bu abidənin orta əsrlərdə Azərbaycanın tərkibində olan dövlətlərin tarixində əvəzolunmaz rol oynadığı və xarici düşmənlərə qarşı müdafiə istehkamı kimi istifadə edildiyi qeyd olunub. Əlincə yüzillərlə Azərbaycanın və Yaxın Şərqin müxtəlif hakim sülalələrinin istehkam qalası olsa da, tarixdə daha çox Azərbaycan Atabəylərinin iqamət və xəzinə yeri kimi tanınıb. Azərbaycan Atabəyləri – Eldənizlərin hökmranlığı dövründə Əlincəqalanın istər hərbi-strateji, istərsə də siyasi mövqeyi xeyli artıb. XIV əsr isə qalanın tarixində xüsusi yer tutur. Bu, Əmir Teymurun hücumları və qalanın mərd-mərdanə müdafiəsi ilə bağlıdır. Yenilməz, əyilməz, mübariz qala 14 il Əmir Teymur qoşunlarının həmləsinə sinə gərib, dövrünün ən güclü hərbi qüvvələrini məğlubiyyətə uğradan böyük cahangir Əmir Teymuru öz möhkəmliyi ilə heyrətləndirib. Bu illər ərzində qalaya dəfələrlə hücumlar olsa da, Əmir Teymurun qoşunu qalanı ala bilməyib. Azərbaycanda orta əsrlərin sonlarına yaxın baş verən feodal çəkişmələri və müharibələri nəticəsində qala dağıdılsa da, bu gün qədirbilən dövlətimizin qayğısı sayəsində yurdumuzun köksündə yenidən bərq vurur. Muxtar respublikamızda tarixi-mədəni irsimizə daim qayğı ilə yanaşan dövlətimizin apardığı məqsədyönlü siyasətin nəticəsidir ki, əcdadlarımızın miras qoyub getdiyi bütün mədəni sərvətlərimizin gələcək nəsillər üçün qorunub saxlanılması ilə bağlı mühüm tədbirlər həyata keçirilir. Yeri gəlmişkən, 2007-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində mövcud olan dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına daxil edilən Əlincəqalada muxtar respublika rəhbərinin “Culfa rayonundakı “Əlincəqala” tarixi abidəsinin bərpa edilməsi haqqında” 2014-cü il 11 fevral tarixli Sərəncamına əsasən aparılan genişmiqyaslı bərpa işləri bu sahədə görülən tədbirlərin növbəti təzahürüdür.

Qalanın etimologiyasına gəldikdə isə bu toponim mənbələrdə “əlini çək” kimi qeyd olunsa da, elmi mülahizələrə görə, Əlincə, Alançıq – “meydança”, “kiçik meydan”; alan – qədim türk dilində “düzənlik”, “meydan” sözlərini ifadə edir. Naxçıvan folklorunda isə qalanın toponimi başqa bir maraqlı fikirlə mülahizə olunur. Deyilənlərə görə, bu ad Nuh peyğəmbərin nəticəsi Alınca xanın adı ilə bağlı yaranıb. Zaman keçdikcə həmin qala adı canlı danışıq dilində tədricən Əlincə şəklinə düşüb.

Azərbaycan xalqının əyilməzlik və mübarizlik rəmzi kimi özünə şöhrət qazanan Əlincə qalası ən qədim ulu dastanımız “Kitabi Dədə Qorqud”da da möhkəm istеhkam qala kimi təsvir оlunub. Onuncu boyda “Əgrəgi tutdular, Əlincə qalasına zindana bıraqdılar”, “Hünərin var isə qartaşın Əlincə qələsində əsirdir, var onu qurtar” ifadələri bunu bir daha təsdiq edir.

Qalanın çevrəsindəki qəbiristanlıq, türbə və xanəgahlar bu yerlərin uzun illər abad yaşayış məskəni olduğundan da xəbər verir. Mənbələrdə hürufilərin yaşayış məskəni, qiyam və mübarizə məkanı kimi qeyd olunan qalada Hürufiliyin banisi Fəzlullah Nəiminin 1394-cü ildə Miranşahın əmri ilə burada öldürüldüyü barədə də məlumatlar var. Yerli sakinlərin fikrincə, Nəimi Əlincədə qətlə yetirildikdən sonra onun cənazəsi Xanəgah kəndində dəfn edilib. Hazırda qəbrin üzərində Xanəgah adlı abidə də ucaldılıb. Yerli əhalinin dili ilə “Şeyx Xorasan” adlanan abidə tədqiqatçılar tərəfindən Nəiminin təhsil alıb kamilləşdiyi Xorasandan Azərbaycana gəldiyi üçün xorasanlı şeyx, Xorasan şeyxi kimi izah edilir. Bu qəbrin üzərində ucalan abidə Culfa rayonunun Xanəgah kəndində, Əlincəçayın sahilində orta əsrlərə aid memarlıq kompleksidir. Kompleksdə türbə, məscid və bəzi tikililərin qalıqları zəmanəmizədək gəlib çatıb. Buraya daxil olan türbənin cənubdan giriş qapısının baş tərəfində qoyulan kitabənin məzmunundan aydın olur ki, türbə əmir, isfəhsalar, böyük alim Uluq Qutluq Lala bəyin əmri ilə memar Xacə Cəmaləddin tərəfindən inşa edilib. Türbənin cənubunda ona bitişik inşa edilmiş türbə-məscid isə sufi təriqətinin rəhbərlərindən olan Şeyx Hacı Lələ Məliyin xatirəsinə hicri 901, miladi 1495-1496-cı illərdə Xond Bikə xatın tərəfindən inşa edilib.

İgidlərə qalxan, yağıya sipər olan digər istehkam isə Qazançı qalasıdır. Qazançı kəndindən şimalda yerləşən, eramızdan əvvəl III-I minilliklərin əvvəllərinə aid edilən abidə Azərbaycan ərazisində geniş məskunlaşmış qədim Kas türklərinin adı ilə bağlıdır. Qala çoxpilləli möhtəşəm müdafiə sistemindən ibarətdir. Sədlərdən bir-birinə keçid yolu var. Mənbələrdə qala eramızdan əvvəl II minilliyin əvvəlində Əlincəçay vadisində yaşamış iri tayfa birliyinin mərkəzi olaraq da qeydə alınıb. Qazançı qalasından toplanmış yerüstü materiallar – dən daşları, boz və çəhrayı rəngli gil qab – küpə, kasa, çölməktipli qab nümunələri bu qalanın qədim keçmişindən xəbər verən tarixi əhəmiyyətli mənbələrdir.

Min illərdir, yurdumuzun sinəsində ucalan, böyük zəhmətlə daşı daş üstünə qoyulan türbələr keçmişimizdən bu günümüzə açılan pəncərə, ötənlərimizin oxunmamış kitabıdır. Bu baxımdan Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti nümunələrindən biri olan Gülüstan türbəsi də Azərbaycan memarlıq abidələri içərisində özünəməxsus yer tutur.

Rayonun Gülüstan kəndi yaxınlığında yerləşən bu türbə muxtar respublika ərazisində qeydiyyata alınmış dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrindən biridir. Orta əsr mənbələrində bəzən “Kəsik günbəz” kimi xatırlanan, memarlıq-konstruktiv quruluşuna görə Naxçıvanın, bütövlükdə, Azərbaycanın türbətipli digər memarlıq abidələrindən fərqlənən Gülüstan türbəsinin sərdabəsi kürsülük adlanan yerüstü hissədə yerləşir. Kürsülük xaricdən kəsik piramida, daxildən silindrik quruluşa malikdir. Türbənin səthləri oyma həndəsi ornamentlərlə və dekorativ tağlarla bəzədilib. Naxçıvan memarlıq məktəbinə məxsus digər türbələrdə olduğu kimi, Gülüstan türbəsində də taxçaların içərisi incə həndəsi ornamentlərlə örtülüb. Türbənin memarlıq üslubu Səlcuqlar dövrünün abidələri ilə, üzərindəki həndəsi ornamentlər isə Əcəmi memarlıq məktəbinə daxil olan abidələrlə oxşarlıq təşkil edir. Gülüstan türbəsinin və abidənin yerləşdiyi ərazinin tarixi və mədəni əhəmiyyəti nəzərə alınaraq burada “Gülüstan” Tarix-Mədəniyyət Qoruğu yaradılıb. Qoruq Araz çayının sol sahilində yerləşir. Tarixi keçmişimizə göstərilən hörmət və ehtiramın nəticəsidir ki, Naxçıvan ərazisində mövcud olan tarixi abidələr qorunur və mühafizə altına alınır. Bu gün əcdadlarımızın yadigarlarına göstərilən diqqət və qayğı sayəsində tarixi abidələrimizə yeni həyat verilir, daş yaddaşımız əvvəlki vəziyyətinə, görünüşünə qaytarılmaqla təzələnir. Tariximizin qaranlıq qalan hər bir səhifəsi yenidən vərəqlənir, oxunur. Bu mənada, Gülüstan türbəsi də dövlətimizin qayğısı ilə əhatə olunan abidələrdəndir. Türbə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2015-ci il 7 oktyabr tarixli “Gülüstan türbəsinin bərpası və tədqiq olunması haqqında” Sərəncamı əsasında bərpa olunub.

Xalqımızın tarixini, mədəniyyətini, adət-ənənələrini özündə yaşadan digər daş yaddaşımız isə Kırna türbəsidir. Rayonun Kırna kəndində yerləşən bu memarlıq abidəsinin ümumi quruluşu onun türbə və ya məscid olması haqqında mülahizə yürütməyə əsas verir. Planda kvadratşəkilli olan bina türbələr üçün səciyyəvi şəkildə ikiqat örtüklü olub, içəridə çatmatağlı, xaricdən isə piramidaşəkilli çadırvarı günbəzlə örtülüb. Abidənin üzərində kitabə olmadığından tikintinin inşa tarixinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi mümkün deyil. Lakin türbənin memarlıq quruluşuna görə onun XIII əsrə aid olduğu ehtimal edilir.

Bəli, abidələr təkcə tariximizin daş yaddaşı deyil, eyni zamanda onu yaradan xalqın istedad və zəkasının məhsulu, mədəni səviyyəsinin meyarıdır. Gücün, qüdrətin, zəkanın, mədəniyyətin bir növ nümayişi, tarixboyu əyilməz olan bir xalqın, bir ulusun bu günə əmanətidir. Bu əmanəti qorumaqla tarixi və mədəni irsimizi yaşatmaq isə hər birimizin vətəndaşlıq borcudur. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun dediyi kimi: “Hər bir yerin tarixi yalnız kitablarda deyil, onun torpağında, tikililərində, abidələrində yaşayır. Tarixini, Vətənini sevən insanlar abidələri qoruyub gələcək nəsillərə ötürməlidir. Hər birimiz tariximizlə qürur hissi keçirməli, bütün dünyaya göstərməliyik ki, ulu babalarımız, əcdadlarımız belə zəngin tarixə malik olublar”.

Gülcamal Tahirova
“Şərq qapısı” qəzeti
03.09.2020


      Naxçıvan şəhərinin ən hündür nöqtəsində, Pişəvəri küçəsində salınan, Avtovağzal kompleksi ilə üz-üzə yerləşən Bayraq Meydanına çatıb buraya daxil oluram. Gündə onlarla insanın ötüb keçdiyi bu küçəni daha dəyərli edən, elə bu meydanın köksündə ucalan, bütün naxçıvanlıların fəxri, iftixarı üçrəngli bayrağımızdır. Beş minillik şəhər mədəniyyətinə malik, bir vaxtlar Naxçıvan şahlığı, Azərbaycan Atabəylər dövləti, Naxçıvan xanlığının inzibati mərkəzi, Araz-Türk Respublikasının yaradıldığı məkanda – qədim tarixə, böyük dövlətçilik ənənələrinə malik diyarımızda dövlət atributlarına hörmət və ehtiramın ifadəsi kimi ucalır şanlı bayrağımız... Başımı qaldırıram, əzəmət və vüqarla dalğalanan bayrağıma baxıram. Gözlərim parlayır, üzüm gülür, qəlbim sevinir, ürəyim dağa dönür. Elə bu anda qəlbimdən keçən sözləri Onunla bölüşürəm.

Mənliyim, kimliyim, varlığım, doğma və əziz bayrağım! Sən varsansa, dalğalanırsansa, demək, mən də varam, müstəqil dövlətim, azad xalqım da var. İmzalar içərisində millətimin imzası, Vətənimin sözü, söhbəti var. Ayın, ulduzun göylərin simvolu mavi, qırmızı, yaşıl rəngin türklüyümüz, müasirliyimiz, müqəddəs İslam dininə mənsubluğumuzun nişanəsidir. Sən dilimdə tükənməyən sözüm, qələmimin bitməyən yazısısan. İnancımız, andımız, mənəvi sərvətimiz, ali dəyərimizsən. Azərbaycan adını hər yerdə qürurla daşıyan, haqq səsimizin carçısısan. Dünyanın dörd bir yerində məskən salan vətəndaşlarımızın milli birlik, həmrəylik elçisisən.

Sən ulu öndər əmanəti, Prezidentimizin arxasında ən böyük güc, qüvvəsən. Bu meydanda dalğalanmaqla dostu sevindirir, düşməni xar edirsən. Səninlə bütünləşir Naxçıvan. Babəkin, Koroğlunun harayında, Dədə Qorqudun sazında, Arazın döyüş ruhunda, ulu əcdadımın Gəmiqaya zirvəsində, müqəddəs “Qurani-Kərim”in surələrində əksini tapırsan. Tarixin keşməkeşli yollarından keçib, illərin sınağından üzüağ çıxmısan. Düz 70 il öz doğma yurdundan ayrı salınıb, yasaq edilmisən. Bu ayrılıq da xalqının sənə olan sevgisini, müstəqilliyə, azadlığa olan inamını bir an olsun, söndürə bilmədi. Məhz bu bayraq altında müstəqillik uğrunda minlərlə oğul və qızlarımız şəhidlik zirvəsinə yüksəldi. Məhz ötən ay Ermənistan tərəfindən təşkil edilmiş təxribat nəticəsində Vətən uğrunda döyüşlərdə qəhrəmancasına həlak olan Azərbaycan Ordusunun general-mayoru Polad Həşimov, polkovnik İlqar Mirzəyev və digər igid, cəsur oğullarımız kimi... Sən onların ruhlarının daşıyıcısı, nəsillər yaşadan qan yaddaşısan. Səninlə qəhrəman oğullarımızın əkdiyi zəfər gülləri çiçəklənir, gələcəyə olan ümidlərimiz güclənir...

Çətin günlərimizdə Allah bizə böyük xilaskarımız – ulu öndərimiz Heydər Əliyevi bəxş etdi. Dahi liderin təşəbbüsü ilə üçrəngli bayrağımız qədim torpağımız Naxçıvanda əbədi yüksəkliyə qaldırıldı. Xalqımız neçə illik əsarətdən xilas oldu, müstəqillik qazandıq. Düz 30 ildir, düşmənə gözdağı kimi diyarımızda dalğalanan bayrağımın ucaldıldığı meydanda unikal quruluşu ilə diqqəti cəlb edən Bayraq Muzeyi var. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Naxçıvan şəhərində Dövlət Bayrağı Meydanı və Muzeyinin yaradılması haqqında” 2014-cü il 22 avqust tarixli Sərəncamına əsasən yaradılan bu muzey günü-gündən inkişaf edən, sülh, təhlükəsizlik məkanı Naxçıvanın qədim tarixini, keçmişlə bağlı həqiqətləri təcəssüm etdirən, qoruyan və təbliğ edən mədəniyyət ocağıdır.

Muzey binasına daxil oluram. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1990-cı il noyabrın 17-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının ali qanunverici orqanında qəbul olunan “Naxçıvan Muxtar Respublikasının Dövlət rəmzləri haqqında” Qərarın surətinə və həmin tarixi günə aid fotoşəkillərə diqqətlə baxıram. Düşünürəm ki, Naxçıvanda bu böyük şəxsiyyətə olan məhəbbətin, sədaqətin nəticəsidir ki, qədim diyarımızın sakinləri bayrağımıza ehtiram göstərir, noyabrın 17-ni Naxçıvan Muxtar Respublikasının Dövlət Bayrağı Günü kimi qeyd edirlər. Muzeydə tarixən Naxçıvan ərazisində mövcud olmuş dövlətlərin, eləcə də Naxçıvan xanlığının bərpa olunmuş bayraqları, gerb və inzibati xəritələri, Naxçıvan xanlığının süvari dəstələrinə verilən bayraqlar, döyüşçü libasları, Naxçıvan Muxtar Respublikasının müxtəlif illərdə qəbul olunmuş konstitusiyaları, qədim pul nişanlarının fotoşəkillərinin əksini tapdığı 134 eksponat Naxçıvanın qədim tarixini öyrənmək istəyən hər kəs üçün zəngin məlumat mənbəyidir. Ötən müddət ərzində muxtar respublikamızda Naxçıvan xanlığının dövlət rəmzlərinin müəyyən olunması ilə bağlı bir sıra tədqiqatlar aparılıb, kitablar, elmi məqalələr çap olunub. Kəngərli süvari dəstəsinin fəxri və döyüş bayraqları, eləcə də Naxçıvan bəy drujinasının döyüş bayrağı bərpa edilib. Naxçıvan xanlığının dövlət və döyüş bayraqlarının aşkar edilərək muzeyə təhvil verilməsi də Naxçıvanın dövlətçilik tarixini, ənənələrini öyrənib gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından atılan mühüm addımlardandır. Müxtəlif tədbirlərin keçirilməsinin ənənə halını aldığı muzey muxtar respublikamızın nazirlik, komitə, agentliklərinin, idarə, müəssisə və təşkilat kollektivlərinin, eləcə də bu diyara gələn turistlərin ziyarət etdikləri ünvanlar arasında ilk sıralarda dayanır. Dövlət qulluğuna yeni təyin olunmuş gənclərin andiçmə mərasimlərinin burada keçirilməsi isə onların bayrağımıza, xalqımıza, dövlətimizə ehtiram hissinin gücləndirilməsində mühüm rol oynayır.

Muzeydə hər bir ekspozisiya ilə ayrı-ayrılıqda tanış olduqdan sonra buradan ayrılıram. Gəlişim zamanı bu əzəmətli üçrəngli bayraq məni böyük inam hissləri, qələbə düşüncələri ilə qarşıladığı kimi də yola salır. İnanıram ki, gün gələcək müstəqilliyimizin, suverenliyimizin ifadəsi, düşmənə gözdağı kimi Lələtəpədə, Günnütdə dalğalanan bayrağımız erməni işğalı altında olan doğma Qarabağımızda, Xankəndidə, Şuşada, Kərkidə sancılacaq. Bu anı böyük ümid və səbirsizliklə gözləyirik! Bizim günü-gündən güclənən qüdrətli ordumuz, Ali Baş Komandanımızın qətiyyətli addımları bizi bu zəfərə hər gün bir addım daha yaxınlaşdırır...

Güntac Şahməmmədli
“Şərq qapısı” qəzeti
03.09.2020


      Sənətimlə bağlı çalışdığım Xan Sarayı Dövlət Tarix-Memarlıq, Möminə Xatın və Açıq Səma Altında Muzey Kompleksinin ekspozisiyalarındakı rəsm əsərlərinin elmi təsvirləri ilə yaxından tanış olmaq, müəllifləri haqqında məlumatlar əldə etmək istərkən rəssam Rəfael Qədimovun əsərləri diqqətimi cəlb etdi. Möminə xatın türbə muzeyinin ekspozisiyasındakı “Möminə xatın” əsəri Azərbaycan qadınının zəkasını, qüdrətini, həyatımızdakı, cəmiyyətimizdəki və dövlətçilik tariximizdəki danılmaz mövqeyini özündə ehtiva etməklə ekspozisiyaya möhtəşəmlik və estetik gözəllik bəxş edir. Kətan üzərində yağlı boya ilə işlənən əsər elə ilk baxışdan hər bir tamaşaçını özünəməxsusluğu ilə cəlb edə biləcək potensiala malikdir. Milli geyimdə təsvir olunmuş Möminə xatının timsalında müəllif Azərbaycan qadınının gözəlliyini böyük ustalıqla təsvir edib.

Yaradıcılığı ilə sənətsevərlərin qəlbini oxşayan, mənəvi aləminə sirayət etməyi bacaran, Xan sarayının və digər muzeylərin ekspozisiyalarının zənginləşməsində böyük rolu olan tarixi şəxsiyyətlərdən Atabəy Şəmsəddin Eldənizin, II Kalbalı xanın, Hüseyn xan Naxçıvanskinin, Cəmşid Naxçıvanskinin, Qönçəbəyimin portretlərini yağlı boya ilə kətan üzərinə köçürən rəssam Rəfael Qədimov Naxçıvan şəhərində ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Kiçik yaşlardan təsviri sənətə, rənglər aləminə maraq göstərməsi ailəsindən qaynaqlanıb. Orta məktəbdə oxuduğu illərdə atası Azərbaycanın tanınmış rəssamlarından hesab olunan Sabir Qədimovun bu sənətlə bağlı fikirlərindən ruhlanan Rəfael uşaqlığından yaşına uyğun eskizlər işləyər, rəsmlər çəkərmiş.

XX əsr fransız filosofu Jan Pol Sartr deyir ki, istedad insana verilmiş borcdur. İnsanın sonrakı həyatı onun həmin borca layiq olub-olmadığını müəyyən edir. Zaman keçdikcə rəssamlığa həvəsi artan Rəfael Qədimov da tezliklə Uca Yaradan tərəfindən bəxş olunan bu borca layiq olduğunu sübut edir. Öz üzərində ciddi çalışan Rəfael 1984-cü ildə Əzim Əzimzadə adına Bakı Dövlət Rəssamlıq Texnikumuna daxil olur, bu təhsil ocağını uğurla başa vurur. Naxçıvanın füsunkar təbiətini, zəhmətkeş insanlarını, coşqun çaylarını, vüqarlı dağlarını əsərlərində böyük ustalıqla tərənnüm edən Rəfael Qədimov 1990-cı ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü seçilir.

1990-cı ildən Məhəmməd Tağı Sidqi adına Naxçıvan Dövlət Kukla Teatrında butafor dekorçu rəssam kimi işləməyə başlayan Rəfael sonralar kukla rəssamı, quruluşçu rəssam kimi fəaliyyətini davam etdirir, “Meşə macəraları”, “Ələddinin sehrli çırağı”, “Arşın mal alan”, “Buratino”, “Çay dəstgahı” kimi tamaşalarda dəst-xəttini ortaya qoyan sənətkar hazırda həmin teatrda baş rəssam kimi fəaliyyət göstərir. Onunla söhbətim emalatxanasında baş tutur. Rəfael Qədimov söhbət zamanı bildirir ki, gözümü açandan atamın molbert qarşısında kətan üzərində işləməyinin, bir-birindən fərqli obrazları canlandırmağının şahidi olmuşam.

“İnsan dünyaya rəssam olaraq gəlir, yoxsa bu sənətə maraq nəticəsində yiyələnir?” sualı məni hədsiz düşündürdüyündən söhbətdə ona cavab axtarmağa çalışıram. O, sualımı xoş təbəssümlə qarşılayaraq belə cavab verir:

– Ümumiyyətlə, təsviri sənət geniş anlayışdır, qarşıya çıxan hər hansı bir mənzərəni kətan üzərinə köçürmək, real həyat həqiqətlərini bədii təsvirə gətirmək bu sənətlə məşğul olanlardan xüsusi qabiliyyət və bacarıq tələb edir. Bəstəkar bəstələdiyi musiqi ilə insanları düşündürüb, duyğulara necə qərq edirsə, rəssam da yaratdığı əsərdəki elementləri elə işləməli, naxışları vurmalıdır ki, rəsm tamaşaçını ilk baxışdan özünə cəlb edə bilsin. Həmçinin öyrənməkdən usanmamalı, bilgi və qabiliyyətini təkmilləşdirmək üçün mütəmadi olaraq öz üzərində çalışmalıdır.

“Hazırda gəncliyə, yaradıcı insanlara muxtar respublikamızda xüsusi diqqət və qayğı göstərilir, onların inkişafı üçün əlverişli şərait yaradılır, xüsusilə rəssamlarımızın əsərləri sərgilənir, yubileyləri və yaradıcılıq tədbirləri keçirilir, onlara mükafatlar verilir, fəxri adlara layiq görülürlər”, – deyən Rəfael Qədimov vurğulayır ki, bu gün dövlətimizin qabiliyyəti olan hər kəsə geniş imkanlar yaratması, sənət sahiblərini bütün sahələrdə dəstəkləməsi böyük ümidlərə yol açır. Ümid demişkən, bir əsərim yadıma düşdü: “Ümidimiz sənədir”. Hər bir yaradıcı insana əsərlərinin hamısı necə əzizdirsə, mənim üçün də elədir. Ancaq bu əsərimə xüsusi münasibət bəsləməyim təəccüblü deyil. Ötən əsrin 90-cı illərində biz orta nəsil çox əziyyətlərə qatlaşdıq. Çörək növbəsində durduğumuz, işıq üzünə həsrət qaldığımız qaranlıq gecələrdə, soyuqdan nəfəsimizlə əlimizi isitdiyimiz qış aylarında hamı kimi, mənim də ümidim xalqımızı nicat yoluna çıxaracaq dahi şəxsiyyətə – ümummilli liderimiz Heydər Əliyevə idi. Məhz əsəri belə adlandırmağım da bununla bağlıdır.

Rəfael müəllim hazırda məşğul olduğu teatr rəssamlığı barədə də fikirlərini bölüşərək deyir ki, kukla teatrında çalışanların işi, sözün həqiqi mənasında, çətindir. Çünki balacaları real dünyadan qoparıb nağıllar aləminə səyahətə aparmaq böyük məharət tələb edir. Elə teatr rəssamının da üzərinə böyük məsuliyyət düşür, çünki o tərtibat verdiyi əsərlərdə tamaşaların mahiyyətinə dərindən nüfuz etməyi, eskizlərdə personajların zahiri görkəmini, mənəvi aləmini üzə çıxarmağı bacarmalıdır.

Əsl rəssam əsərlərində Vətəninə, xalqına xas xüsusiyyətləri fırçanın gücü ilə nümayiş etdirərək həm də gələcək üçün mənəvi miras qoymağı bacarmalıdır. Bu gün Xan sarayında, Möminə xatın türbəsində, muxtar respublikamızın digər muzeylərində belə eksponatlar, dəyərli rəsm əsərləri yüzlərlədir. Təqdirəlayiq haldır ki, bu sırada Rəfael Qədimovun da özünəməxsusluğu ilə seçilən əsərləri yer alıb...

Cəlal Rzayev
“Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq, Möminə Xatın və
Açıq SəmaAltında Muzey Kompleksinin tərtibatçı-rəssamı
“Şərq qapısı” qəzeti
28.08.2020


Cəmşid Naxçıvanskiyə müstəqillik prizmasından baxış

      Müstəqil Azərbaycanın memarı və qurucusu ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi kursunun layiqli davamçılarından olan Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin əsaslı təmirdən və yenidənqurmadan sonra rəsmi açılış mərasimində görkəmli sərkərdənin irsinin müstəqillik prizmasından yeni baxışa, geniş və obyektiv tədqiqata ehtiyacı olduğunu söyləyərək, bu barədə muxtar respublikada fəaliyyət göstərən aidiyyəti qurumlara müvafiq tapşırıqlar vermişdir. Bu tarixi əlamətdar hadisədən bir gün sonra Ali Məclisin Sədri fəaliyyətində naxçıvanskilər ailəsinin də mühüm xidmətləri olmuş Araz-Türk Cümhuriyyətinin elmi cəhətdən tədqiq olunması məqsədilə 2019-cu il 24 sentyabr tarixli Sərəncam imzalamış, sərəncama əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri yanında Elmin İnkişafı Fondu AMEA Naxçıvan Bölməsi ilə birgə “Araz-Türk Cümhuriyyəti” elmi-tədqiqat qrupu yaratmışdır. Göründüyü kimi, həm Cəmşid xanın, həm də sələflərinin daha dolğun və obyektiv tədqiqi üçün tarixi zərurət yaranmışdır. Biz də bu zərurətdən yola çıxaraq Cəmşid xan haqqında düşüncələrimizi oxucularla bölüşmək istədik.

Ötən yazılarımızda qeyd etmişdik və bir daha fəxarətlə yazırıq ki, ümummilli lider Heydər Əliyev 1969-cu ildə Azərbaycana birinci dəfə siyasi hakimiyyətə gəldiyi dövrdə Cəmşid Naxçıvanskini tarixin qaranlıq qatlarından çıxarıb Azərbaycan xalqına qaytarmışdır. Ulu öndərin siyasi himayədarlığı ilə ərsəyə gələn, tarixçi-alim Əli Əliyevin müəllifi olduğu Cəmşid Naxçıvanski haqqında ilk elmi məqalə “Azərbaycan gəncləri” qəzetinin 7 yanvar 1971-ci il tarixli nömrəsində nəşr edilir. Daha sonra yeni araşdırmalar, yazılar, müzakirələr... Sonra bizim hamımıza məlum olan, ulu öndərin şəxsən imzaladığı, Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin ekspozisiyasını bəzəyən “SSRİ Silahlı Qüvvələrinin görkəmli nümayəndəsi general-mayor Cəmşid Naxçıvanskinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi haqqında” 1971-ci il 23 iyun tarixli Qərar... Sonra generalın adına küçə, vaxtilə yaşadığı binaya vurulan barelyef, Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəb, diviziya komandirinin adını daşıyan gəmi, generalın Vətəni Naxçıvan şəhərində adına məktəb və ata ocağında yaradılan muzey... Ümummilli liderin rəhbərliyi altında həyata keçirilən bu tədbirlər onsuz da, qatı sovet senzurasını aşırdı. Yəni qırmızı xətti daha irəli keçmək olmazdı. Əslində, biz sonra başa düşəcəkdik ki, müdrik siyasətçinin o zaman həyata keçirdiyi layihələr elə gələcək müstəqil Azərbaycan üçün imiş. Dahi rəhbər xəyalında yaşatdığı gələcək Azərbaycanın təməlini, bünövrəsini atırmış...

Qayıdaq Cəmşid Naxçıvanski haqqında düşüncələrimizə... Sovet dövründə Cəmşid xan haqqında yazılan bütün materiallarda Cəmşid Naxçıvanskinin qatı bolşevik olduğu iddia edilir. Bu, belədirmi? Xatırladaq ki, Cəmşid Naxçıvanskinin ulu babaları I Kalbalı xan Naxçıvanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə apararaq bu yolda gözlərini qurban vermişdir. Ehsan xan Naxçıvan əhalisinin təhlükəsizliyi, onların ata-baba torpaqlarından köçürülməməsi, yurdlarının boş qalma­ması naminə öz həyatını və ailəsini təhlükə altına qoymaqdan çəkinməmişdir. Yəni Ehsan xan diplomatik bir eyhamla “xalqım yoxsa ailəm də yox, Vətənim yoxsa mən də yoxam” demişdi. Babası general-mayor II Kalbalı xan, atasının əmisi general-leytenant İsmayıl xan Naxçıvanski, atası Cəfərqulu xan, böyük qardaşı III Kalbalı xan, kiçik qardaşı III Ehsan xan, əmisi Rəhim xan, dayısı Kərim xan, əmiuşaqları, dayıoğlanları və digər yaxın qohumları Azərbaycanın və onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan doğma Naxçıvanın azadlığı və müstəqilliyi uğrunda polad sinələrini düşmənə sipər etmiş, ana yurdun inkişafı naminə böyük fədakarlıq və əzmkarlıq göstərmişlər. Bu qəhrəman eloğullarımızın həyat hekayələri hər biri ayrılıqda bir tarixi romandır. Bu ailənin sonuncu generalı Cəmşid Naxçıvanski soyunu – əslini danıb bir an içində dönüb qatı bolşevik ola bilərdimi? O, bunu edərdimi?.. Cəmşid Naxçıvanski Muzeyində mühafizə olunan sənədlər, fotomateriallar və hətta rəsm əsərləri bunun belə olmadığını bir daha təsdiq edir.

Cəmşid Naxçıvanskinin sovetlər dövründə çəkilmiş fotolarını seyr etdikcə görürük ki, heç birində sərkərdənin üzü gülmür. Onun necə gərgin və qayğılı olması Xalq rəssamı Hüseynqulu Əliyevin, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar rəssamı Məmmədəli İsmayılovun əsərlərində də aydın görünür. Bəli, bu qayğı və intizar çiçəklənməkdə olan şura hökuməti üçün deyil, əksinə, müstəqilliyi boğulmuş, heysiyyəti tapdanmış Azərbaycan üçündür. Ailəsinin və doğmalarının ərazi bütövlüyü uğrunda fəda olduqları Naxçıvan üçündür. Neçə-neçə növcavan igidlər kimi, kiçik qardaşı III Ehsan xan da Cəmşidin qucağında can verərkən əmanət etdiyi, uğrunda şəhidlik şərbətini içdiyi Qarabağ, Zəngəzur üçündür...

Generalın istintaq materiallarında onun sovet hökuməti əleyhinə gizli təşkilat yaradaraq ona rəhbərlik etdiyi və ən əsası Avropada fəaliyyət göstərən Azərbaycan Milli Komitəsi ilə sıx əlaqədə olduğu iddia olunur. 97 günlük dindirmələrdən sonra Cəmşid xan zabit şərəfini və təmsil etdiyi xalqın adını uca tutaraq heç kəsin adını çəkmir, sadəcə olaraq 3 aydan bəri gecə-gündüz davam edən ağır işgəncələrdən qurtulmaq üçün iddianaməni imzalayır.

Xatırladaq ki, bu vaxt Cəmşid Naxçıvanski briqada komandiri idi və general-mayor ali hərbi rütbəsini daşıyırdı. Yəni onu NKVD çinovnikləri heç nə olmadan “Vətən xaini” kimi ağır bir suçla yükləyə bilməzdilər.

Bu məqamda bir daha qeyd etmək yerinə düşər ki, sovet dönəmində Cəmşid Naxçıvanskiyə bəraət verilməsi, onun adının əbədiləşdirilməsi üçün ona qarşı irəli sürülən iddiaların tamamilə böhtan olduğunu söyləmək şərt idi. Və Cəmşid xan Kəngərlilər nəslindən yeganə adam idi ki, sovet hökumətinə xidmət etmişdi. Gördüyü bütün işləri zərgər dəqiqliyi ilə hesablayan uzaqgörən böyük siyasi xadim, ümummilli ­liderimiz bunu da bacardı. Yəni Cəmşid Naxçıvanskiyə bəraət alaraq, onun timsalında bütün Naxçıvanskiləri – Kəngərliləri yenidən xalqına qaytardı.

Əgər Cəmşid Naxçıvanskinin iddianaməsi düz idisə və də nəzərə alsaq ki, təxminən, bu sayaq iddialarla daha əvvəl iki dəfə həbs olunub, dar ağacından son anda qurtulmuşdusa, deməli, xan nəvəsi Cəmşid xan, sahib olduğu hər şeyini – işini, rütbəsini, ailəsini – bütün şüurlu həyatını Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda fəda etməyə söz verib, and içibmiş. Yeri gəlmişkən, sərkərdənin üç dəfə həbs olunması, onun ikisində dar ağacından son andaca qurtulması, şəxsi həyatındakı qaranlıq nüanslar, haqqında danışılan yarıgerçək əfsanələr, gizli kod adları onun professional bir çekist-diplomat olmasının da işartılarını bəlirləyir. Qafqazşünas alim Rudolf İvanov da gizli bir eyhamla qeyd edirdi ki, əgər ruslar Naxçıvanskini güllələməsə idi, Hitler Almaniyası Cəmşidin hərbi-siyasi doktrinasından ehtiyatlanıb SSRİ üzərinə hücum etməyəcəkdi.

Göründüyü kimi, Cəmşid Naxçıvanskinin həyat və fəaliyyəti müəmmalı suallarla doludur. Bu sualları cavablandırmaq ümummilli lider Heydər Əliyevin memarı olduğu, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun böyük diqqət və qayğı ilə yanaşdığı müstəqil Azərbaycanın müstəqil tədqiqatçılarının işidir.

Milli hərb tariximizdə mərdlik və sədaqət rəmzi olan Cəmşid Naxçıvanskinin şərəfli döyüş yolu yeni gələn nəsillərə vətənpərvərlik təlimi aşılayır. Onun əziz xatirəsi Azərbaycan xalqının qəlbində daim yaşayacaqdır.

...Ölüm bir bioloji hadisədir, böyük insanların fiziki məhvi onların yolunu saxlaya bilməz. O yol ki Vətən-millət sevgisindən keçir. O yol ki, igidlik, mərdlik, sədaqət doludur. Ölüm qazanmır, ölümü ilə ölümsüzləşən igidlər qazanır!.. Cəmşid kimi, Yusif kimi, Qabil kimi, Mübariz kimi, Polad Həşimov kimi...

Nə qədər ki Azərbaycan var, Cəmşid Naxçıvanskinin şərəfli döyüş yolunu davam etdirəcək sərkərdələr də olacaq! Doğulacaq, böyüyəcək, yetişəcək, ölümü ilə ölümsüzlüyə qovuşacaqlar...

Abasət Nuriyev
Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin direktoru
“Şərq qapısı” qəzeti
26.08.2020


      Ana südü ilə canımıza, qanımıza hopmuş, yaddaşımızda əbədiləşmiş Azərbaycan muğamı həm də dünya musiqi xəzinəsinin incisidir. Görkəmli xanəndələrimizin ifasında bu sənət növü dilindən, milliyyətindən asılı olmayaraq dinləyicini ilahi başlanğıc, əbədi olum-ölüm həqiqətləri barədə düşünməyə sövq edir, ona məhəbbət, sevinc, kədər hisslərini yaşadır.

Qoca Şərqin ən qədim musiqi janrlarından biri olan muğam əsrlərdən bəri tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmiş, bu gün də dünya musiqi mədəniyyətinin öyrənilməsində mühüm təhlil obyektidir. Azərbaycan xalqının qədim irsi olan bu incəsənət növü tarixən enişli-yoxuşlu yollardan keçsə də, xalqımız onu qoruyaraq və inkişaf etdirərək nəsildən-nəslə ötürə bilib. Müstəqil Azərbaycanda isə milli muğam ifaçılığı yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyaraq dünyanı fəth edir.

Avqustun 26-sı Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı Günü və İpək Yolu üzərində yerləşən ölkələrin musiqisi günü kimi qeyd olunur. 2010-cu ildə Kanadanın Niaqara şəhərinin meriyası və ənənəvi olaraq hər il keçirilən Beynəlxalq Niaqara Musiqisi Festivalının rəhbərliyi tərəfindən qəbul olunan bu qərar xalqımızın milli sərvəti olan muğamın bəşəri musiqiyə çevrildiyini bir daha təsdiq edir. Bu tarix muğamsevərlər, ömrünü bu sənətin yaşamasına və təbliğinə həsr edənlər üçün ən əziz bayramdır.

Azərbaycan muğamının müasir tarixində Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, UNESCO-nun və ICESCO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban Əliyevanın rəhbərliyi ilə həyata keçirilən çoxşaxəli silsilə tədbirlər müstəsna rol oynayır. Bu fəaliyyətin nəticəsidir ki, son illər muğam ifaçılığı ən müxtəlif aspektlərdən hərtərəfli dəstək alaraq, sözün əsl mənasında, intibah dövrünü yaşayır. UNESCO-nun qərarı ilə dünya mədəniyyətinin qeyri-maddi irsinin bəşəri əhəmiyyətə malik sərvətləri sırasına daxil edilməsi muğamın, tar ifaçılığı sənətinin təkcə xalqımızın deyil, bütün bəşəriyyətin misilsiz mədəni sərvətinin ayrılmaz hissəsi kimi qiymətləndirilməsidir.

Ölkəmizdə “Muğam aləmi” Beynəlxalq muğam festivallarının, müsabiqələrin, muğam konsertlərinin, simpoziumların təşkili, “Qarabağ xanəndələri” albomunun buraxılması, “Muğam” jurnalının, “Muğam ensiklopediyası”nın nəşri, müasir texnologiyalara əsaslanan və 8 diskdən ibarət “Azərbaycan muğamı” multimedia toplusunun hazırlanması Heydər Əliyev Fondu, Azərbaycan Mədəniyyət Fondunun bu sahəyə göstərdiyi diqqətə bariz nümunələrdəndir.

Azərbaycan muğamına yeni bir həyat bəxş edən Mehriban Əliyeva bu bənzərsiz sənət inciləri ilə bağlı fikirlərini belə dilə gətirir: “Biz azərbaycanlılar hamımız, haqlı olaraq, öz doğma muğamlarımızla fəxr edirik. Hər bir azərbaycanlı üçün muğam xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qərblə Şərq arasında, Böyük İpək Yolu üstündə yerləşən Azərbaycan sivilizasiyaların qovuşduğu bir məkanda əsrlərboyu öz mədəniyyətini formalaşdırmışdır. Bəzi dövrlərdə biz müxtəlif imperiyaların daxilində yaşasaq da, dinimiz, milli dəyərlərimiz, dilimiz, mədəniyyətimiz bizi bir xalq kimi, millət kimi qoruyub saxlamışdır. Azərbaycanın zəngin mədəniyyətinin və tarixinin ən gözəl incilərindən biri olan muğam, muğam sənəti bizim milli sərvətimizdir. Muğam Azərbaycan xalqına xas olan ən gözəl xüsusiyyətlərin daşıyıcısıdır. Torpağa, köklərə bağlılıq, vətənpərvərlik, milli ləyaqət hissi, qonaqpərvərlik, xeyirxahlıq, mərhəmət, emosional zənginlik - bütün bu hisslər muğam fəlsəfəsinin əsasındadır. Odur ki, desəm muğam gözəlliyin və məhəbbətin rəmzidir - səhv etmərəm”.

Bəstəkarlarımız üçün ilham mənbəyi olan muğam, həm də milli musiqi mədəniyyətimizin uğurlarının əsasında durur. Dahi Üzeyir Hacıbəyli “Leyli və Məcnun” operasını muğam üzərində yazıb, Fikrət Əmirov “Şur” və “Kürd-Ovşarı” simfonik muğamları ilə dünya musiqisində simfonik muğam janrının əsasını qoyub. Niyazi, Qara Qarayev, Soltan Hacıbəyov, Cövdət Hacıyev, Aqşin Əlizadə, Arif Məlikov, Firəngiz Əlizadə və digər görkəmli bəstəkarlarımızın yaradıcılığında muğamdan irəli gələn bədii prinsiplər ən müasir kompozisiya texnikası ilə qovuşur. Vaqif Mustafazadə bu janrı caz sənətinə gətirib.

Tarixən Şuşada Xarrat Qulu Məhəmməd oğlunun, Mir Möhsün Nəvvabın, Şamaxıda Mahmud Ağanın, Bakıda Məşədi Məlik Mənsurovun məclisləri, bu məkanlardan çıxan böyük sənətkarlar muğamın milli musiqimizin ana dili olduğunu bir daha təsdiqləyir. Hələ 1922-ci ildə Bakıda açılmış ilk Avropa tipli musiqi tədris müəssisəsinin dərs proqramına muğamın tədrisi daxil edilib. Bu sənət rəssamlarımız, heykəltəraşlarımız, şairlərimiz, rejissorlarımız üçün bu gün də ilham mənbəyidir.

Bu gün dövlətimizin mədəniyyətimizə, o cümlədən muğam sənətinə, onu yaşadanlara böyük diqqət və qayğısı onları yeni-yeni yaradıcılıq axtarışına həvəsləndirir.

Ustad və novator sənətkar, hələ 1999-cu ildə UNESCO-nun Beynəlxalq Musiqi Şurasının birinci mükafatına layiq görülmüş Alim Qasımovun muğamı özünəməxsus ifası və təqdimi bu sənətin geniş imkanları ilə dünya auditoriyasını heyran qoyur.

Xalqımızın şərəfli və keşməkeşli tarixini səslərdə əbədiləşdirən muğamlarımız ən ağrılı-acılı günlərimizdə həm də təskinliyimizdir. Heyrətamiz hisslər, düşüncələr, müdriklik mənbəyi olan muğam bütün hallarda – qüssəli, sevincli anlarımızda ovqatımıza təsir edir, azadlığa və müstəqilliyə qovuşduğumuz anların fərəhini yaşadır və bizləri qələbəyə səsləyir.

“Şərq qapısı” qəzeti
26.08.2020


      Hər bir şəhər tarixi abidələri, görməli yerləri ilə bərabər öz küçələri, məhəllələri ilə də tanınır. Məsələn, Moskva öz Arbatı, Paris Sen-Jermeni, Nyu-York Brodveyi, Bakı Dağlı, Torqovı və başqa məhəllələri ilə məşhur olub. Naxçıvan şəhəri də bütün şəhərlər kimi ta qədimdən məhəllələrə ayrılıb. Məlumdur ki, xalqımız çoxəsrlik tarixi dövründə şəhər və kəndlərdə xeyli bina, qala, hamam, bazar, dükan inşa edib, məhəllə, küçə və meydanlara öz düşüncə tərzinə uyğun, həmin küçədə yaşayan insanların peşəsi,sənəti və məşğuliyyəti ilə bağlı adlar veribdir. Naxçıvan şəhərində daha çox rast gəlinən bu adlar əsrləri adlayaraq günümüzədək gəlib çıxan milli-mənəvi sərvətimizdir. Belə adları öyrənmək xalqımızın dil tarixi, etnik mənşəyi, etnoqrafiyası, yaşayış tərzi, məşğuliyyət sahələri haqqında təsəvvürü genişləndirir, qan yaddaşımızla bağlı bir çox qaranlıq mətləblərin açıqlanmasında mühüm rol oynayır. Bu məhəllələrin adlarının hərəsində bir tarix, min məna gizlənir. Bəzisinin adı dini rəvayətlərdən götürülüb, bəzisi isə dahi şəxsiyyətlərin əziz xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədi ilə o cür adlandırılıb. Ta qədim dövrlərdən bəri Naxçıvan şəhəri 4 məhəlləyə bölünüb. Sarvanlar, Şahab, Əlixan və Qurdlar məhəlləsi. Hər bir məhəllənin adı haqqında müxtəlif əfsanələr, rəvayətlər, əhvalatlar mövcuddur. Sonralar əhalinin artımı, bölgələrdən köçlərin intensivləşməsi ilə bu dörd məhəlləyə yeni məhəllələr əlavə edilmiş və Naxçıvanda, ümumilikdə 13 məhəllə olmuşdur. Bunlar Oruc, Köhnəqala, Xoşulu, Çaparxan, Ziyilarx, Bilici, Xoylu, Qalalı, Uzundərə məhəllələridir. 1831-ci ildə verilmiş məlumatlara görə bu məhəllələrdə, ümumilikdə 5470 nəfərdən ibarət 1330 ailə yaşayırdı. Mənbələrdən məlum olur ki, Naxçıvan şəhərindəki məhəllələrin ərazisində çoxlu sayda tikililər – məscid, bazar, dükan, hamam və mədrəsələr mövcud olmuşdur. Günümüzdə mövcud olan mehmanxanaların və ticarət mərkəzlərinin rolunu isə o zamankı karvansaralar yerinə yetirirdi. İl boyu bu ərazidən keçən karvanlarla gələn insanları mehman edən, onlar üçün lazımi şərait yaradan karvansaralar həm də ən dəyərli məlumat qaynağı idi. Çünki buraya müxtəlif ölkələdən gələn insanlar öz aralarında məlumat mübadiləsi aparır, yeniliklərdən söz açırdılar. Sözsüz ki, karvansaraların yerləşdiyi ərazilərin əhalisi də buraya gələn qonaqlara müxtəlif xidmətlər göstərməklə, onlarla ticarət sövdələşmələri aparmaqla öz ruzisini qazanır, sənətkarlığın müxtəlif növlərini inkişaf etdirirdilər.

Bu minvalla hər bir məhəllə, demək olar ki, sənətkarlığın bir növü üzrə peşəkarlaşırdı. Maraqlı burasıdır ki, Naxçıvanda hər bir məhəllənin özünəməxsus qayda-qanunları, adət-ənənələri olub və bu adət-ənənələr yüz illər boyunca yaşadılıb. Məsələn, məhəllələrdən birində olan toy mərasimində başqa məhəllənin cavanları çox nadir hallarda iştirak edərmiş. Əksər hallarda yad məhəllə insanlarının mərasimlərdə iştirakı yasaqlanarmış. Bundan başqa, “hansı məhəllədənsən?” sualı bu şəhərdə ən çox verilən sual olarmış. Bu suala cavab verməklə, öz məhəlləsinin adını çəkməklə həmin insan kim olduğunu, hansı xüsusiyyətlərə malik olduğunu müsahibinə çatdırarmış. Elə indi də Naxçıvan şəhər sakinləri arasında gedən söhbətlərdə məhəllə məsələsi gündəmdədir. Bu gün də söhbət əsnasında çoxları deyir ki, “filankəs filan məhəllədəndir, onlar bu xüsusiyyətə malik olurlar” və s. Doğma şəhərimizdəki bu qədim məhəllələr müasir dövrümüzdə də öz varlığını, adət-ənənələrini qoruyub saxlamaqdadır. Şahab, Əlixan, Qurdlar, Ağamalı, Çuxur, Xıncab və digər məhəllələrin əraziləri, sərhədləri hələ də bilinməkdədir. Təbii ki, bütün dünyada qloballaşma prosesinin getdiyi bir vaxtda xırda bir məhəllənin öz xüsusiyyətlərini tam olaraq qoruyub saxlaması mümkünsüzdür. Ancaq yenə də bu yaşayış zonalarında onların tarixin ta qədim zamanlarından aldıqları nəfəsi duymaq, hiss etmək çətin deyil. Maraqlı cəhət budur ki, Naxçıvan şəhərində nəinki uzaq keçmişdə, hətta muxtariyyət illərində, həmçinin müstəqillik illərində kifayət qədər məhəllə, küçə və meydan adları yaranıbdır. Mərhum tədqiqatçı-alim,AMEA-nın müxbir üzvü Adil Bağırovun apardığı araşdırmalarda da bu məhəllə, küçə və meydan adlarından geniş bəhs olunur:

“Əcəmi Naxçıvani”məhəlləsi. Naxçıvan şəhərində məhəllə adıdır. Naxçıvan şəhər XDS İK-nin 1989- cu il 15 oktyabr tarixli Qərarı ilə “Yeni Naxçıvan” yaşayış sahəsindəki 141-ci məhəlləyə “Əcəmi Naxçıvani” məhəlləsi adı verilib. Antroponim səciyyəli bu ad Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin adını əbədiləşdirmək məqsədi ilə bu məhəlləyə verilib. “Əcəmi Naxçıvani” seyrəngahı. Naxçıvan şəhərinin əsas meydan və seyrəngahlarından biridir. Meydan Möminə xatın türbəsinin ətrafını əhatə edir. Ulu öndər Heydər Əliyevin 1983-cü ildə qoyulmuş büstü, Heydər Əliyev Sarayının möhtəşəm binası, XII əsrdə (1186-cı ildə) inşa edilmiş məşhur Möminə xatın türbəsi, XVIII-XIX əsrlərə aid Xan Sarayı və Qızlar bulağı meydana xüsusi gözəllik verir. Meydanda Azərbaycan memarlıq məktəbinin banisi Əcəmi Əbubəkr Naxçıvaninin abidəsi qoyulmuş və seyrəngah onun adı ilə adlandırılıb.

“Dədə Qorqud” meydanı. İndiki “Təbriz” mehmanxanasının qarşısında yerləşən Dədə Qorqud meydanı Naxçıvan şəhərinin tarixi meydanlardan biridir. Son 100 il ərzində meydanın adı dəfələrlə dəyişdirilib. İnqilabdan əvvəl burada Gömrükxana İdarəsi yerləşdiyi üçün ərazi “Gömrükxana meydanı”, sonra Naxçıvan hökumətinin binası bu ərazidə – Bazarçayın üstündə yerləşdiyi üçün 1930-cu ilə kimi bura “Sovnarkom meydanı”, həmin ilin iyun ayından “17-lər meydanı”, bir müddət “Xırda bağ”, 1980-ci illərdə isə “Təbriz meydanı” adlandırılıb. 1997- ci il aprelin 20-də ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin imzaladığı “Kitabi-Dədə Qorqud” eposunun 1300 illiyinin qeyd edilməsi haqqında” Fərmana əsasən, 1999- cu ildə yubiley beynəlxalq səviyyədə qeyd olunub, Naxçıvan şəhərinin mərkəzində Oğuz elinin ağsaqqalı Dədə Qorqudun şərəfinə abidə ucaldılmış və ərazi “Dədə Qorqud meydanı” adlandırılıb. Koroğlu meydanı. “Koroğlu” Naxçıvan şəhərinin əsas meydanlarından birinin adıdır. Şəhərin şərq girəcəyində yerləşən bu meydana 1988-ci ildə xalq qəhrəmanı Koroğlunun adı verilib. Meydanda Koroğlunun at üstündə bürüncdən heykəli ucaldılıb. Son illərdə Naxçıvan şəhərində aparılan genişmiqyaslı quruculuq tədbirləri çərçivəsində burada böyük tikinti işləri aparılıbdır.

Çənlibel məhəlləsi. Naxçıvan şəhərində yeni məhəllə adıdır. Bu ad Naxçıvan şəhər XDS İK-nin 1989-cu il 15 oktyabr tarixli Qərarı ilə “Yeni Naxçıvan” yaşayış massivindəki 10 nömrəli məhəlləyə verilib. Məhəllənin adı xalq qəhrəmanı Koroğlunun şərəfinə onun məskən saldığı Çənlibelin adından götürülüb.

Babək məhəlləsi. Məhəllənin adı Naxçıvan şəhər XDS İK-nin 1989-cu il 15 oktyabr tarixli Qərarı ilə təsbit edilmiş və şəhərin üçüncü mikrorayon yaşayış məntəqəsinə “Babək məhəlləsi” adı verilib. Adın mənşəyi xalq qəhrəmanı, görkəmli sərkərdə Babəkin adı ilə bağlıdır. Çimən məhəlləsi. Naxçıvan şəhərində keçmiş məhəllə adıdır. Məhəllə indiki 7 nömrəli tam orta məktəbin qarşı tərəfini əhatə edirmiş. Ötən əsrin 50-60-cı illərinə qədər bu ərazi əkin yeri, otlaq, çəmənlik imiş. Sonralar şəhərin inkişafı ilə əlaqədar ərazidə yeni tikililər, küçə və döngələr salınmış və məhəlləyə də ərazinin zəngin bitki örtüyünə görə “Çimən məhəlləsi” adı verilib. Əlincə məhəlləsi. Naxçıvan şəhər XDS İK-nin 1989-cu il 15 oktyabr tarixli Qərarı ilə şəhərdəki 2- ci mikrorayon yaşayış massivinə Əlincə məhəlləsi adı verilmişdir. Məhəllənin adı Əlincə qalasının adından götürülüb.

Gomayıl məhəlləsi. Naxçıvan şəhərində qədim məhəllə adlarından biridir. “Gomai” qədim tayfa adı olubdur. Naxçıvan şəhər XDS İK-nin 1989-cu il 15 oktyabr tarixli Qərarı ilə “Gomayıl məhəllə” adı rəsmiləşdirilmişdir. Bu tayfanın nümayəndələri əsasən bu məhəllədə, bir qismi isə Culfa rayonunun Saltaq kəndində yaşayır və tayfa adlarını qoruyub saxlayırlar.

Xətai məhəlləsi. Naxçıvan şəhərindəki bu qədim məhəllə əvvəllər “Hacıvar məhəlləsi” adlanıb. Məhəllə şəhərin indiki Xətai məhəlləsi istiqamətində çox da böyük olmayan bir sahəni əhatə edib və “Yeni Hacıvar” adı ilə tanıb. Sonralar məhəllədə tikinti-quruculuq işləri aparılmış, yeni yaşayış evləri tikilmiş və ərazi “Sultanabad” adlandırılıb. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində kəndə Sovetabad, 1990-cı ildə isə Şah İsmayıl Xətainin adının əbədiləşdirilməsi məqsədilə “Xətai” adı verilmişdir. İndi Xətai məhəlləsi Naxçıvan şəhərinin böyük bir hissəsini əhatə edir.

Qoçüstü məhəlləsi. Məhəllə indiki 10 nömrəli tam orta məktəbin ətrafını əhatə edir. Məhəlləyə daşdan yonulmuş qoç heykəli və onun ətrafında keçirilən mərasimlərlə bağlı bu cür ad verilib. Deyilənlərə görə, ötən əsrin ortalarına kimi məhəllə camaatı müxtəlif tədbirləri, bayram şənliklərini burada keçirər, axır çərşənbələrdə qoç heykəlinin yanındakı çeşməyə su üstünə gələrmişlər. Məhəllə adı xalqın hafizəsində yaşamış və Naxçıvan şəhər XDS İK-nin 1990-cı il 17 may tarixli Qərarı ilə rəsmiləşdirilib.

Məhəllə və meydan adları xalqımızın milli-mənəvi sərvəti, bölgədə şəhərsalma mədəniyyətinin qədimliyini təsdiqləyən ən etibarlı mənbələrdən biridir. Belə adları toplamaq və öyrənmək tarixi baxımdan son dərəcə böyük maraq doğurur. Bu adlar xalqımızın dil tarixi, etnogenezi, etnoqrafiyası, yaşam tərzi, el-obanın adət-ənənəsi, peşə və məşğuliyyət sahələri haqqında təsəvvürləri genişləndirir, qan yaddaşımızla bağlı bir çox qaranlıq mətləblərin açıqlanmasında mühüm rol oynayır.

Aydan Yunisqızı
“Nuh yurdu” qəzeti
24.08.2020


      Ömrünü xalq musiqisinin təbliğinə həsr edənləri xalq heç vaxt yaddan çıxarmır, unutmur. İllər ötdükcə bu qəbildən olan insanların xatirəsi daha böyük hörmət və ehtiramla yad olunur. Azərbaycan muğam sənətinin, klassik musiqi nümunələrinin gözəl bilicisi, orijinal, özünəməxsus ifa tərzi ilə seçilən, milli musiqi xəzinəmizin zənginləşməsində misilsiz xidmətləri olan Xan Şuşinski də belə sənətkarlardandır.

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, bu gün Azərbaycan muğam sənətinin “Xan”ı adlandırılan İsfəndiyar Aslan oğlu Cavanşirin anadan olmasından 119 il ötür.

1901-ci il avqustun 20-də Şuşa şəhərində dünyaya göz açan sənətkar adını milli musiqi tariximizə böyük həriflərlə yazdırmağı bacarıb.

“Xan” ləqəbinin tarixçəsinə görə İsfəndiyar ustadı - Segah İslam kimi tanınan İslam Abdullayevlə birgə Ağdamın Novruzlu kəndində bir məclisdə imiş. Ev sahibi İslam Abdullayevin arzusu ilə qrammofonu qurur və onlar təbrizli Əbülhəsən xanın ifasında "Kürdü Şahnaz"ı dinləyirlər. Hamının heyranlıqla qulaq asdığı bu ifadan sonra Segah İslam gözlənilmədən üzünü İsfəndiyara tutaraq: “Bəlkə sən də bizim üçün “Kürdü Şahnaz”ı oxuyasan?” - deyir. İsfəndiyar 12-13 yaşından başlayaraq saatlarla Cabbar Qaryağdıoğlunun, Seyid Şuşinskinin, Əbülhəsən xanın vallarını dinləyib, onların ifasının ən incə məqamlarını belə olduğu kimi təqlid etməyə çalışsa da, birdən-birə, özü də Əbülhəsən xanın ifasından sonra oxumağa tərəddüd edir, lakin ustadının sözünü yerə salmır. “Kürdü Şahnaz”ı İsfəndiyar elə oxuyur ki, məclis əhli yerbəyerdən Əbülhəsən xanın adının birinci hissəsini ixtisara salıb, heyrətlə “Əsl xan elə bu imiş ki!” - deyir. Vəcdə gələn İslam Abdullayev isə “Bu gündən sənin adın oldu Xan Şuşinski”, – deyərək ona ustad xeyir-duasını verir.

Xan Şuşinski 1920-ci illərdə Bakıya gələrək öz ifaçılıq fəaliyyətini genişləndirib. O, muğamların mahir bilicisi və ifaçısı idi. Xanın repertuarında “Mahur-Hindi”, “Bayatı-Qacar”, “Qatar” muğamları, “Qarabağ şikəstəsi”, “Arazbarı”, “Heyratı” zərbi muğamları ilə yanaşı, xalq mahnıları və təsniflər böyük yer tutub. Xan Şuşinski xalq mahnılarını xüsusi bir şövqlə oxuyub, onları yeni çalarlarla zənginləşdirib.

Görkəmli xanəndənin bir sıra bəstələri də olub. Çox zaman xalq mahnıları kimi təqdim olunan “Qəmərim”, “Şuşanın dağları”, “Ay gözəl”, “Məndən gen gəzmə”, “Al yanağında”, “Dağlarda çiçək”, “Gözəl yarım”, “Ölürəm, a Ceyran bala” mahnılarının müəllifi əslində Xan Şuşinskidir. “Şuşanın dağları” mahnısının musiqisi ilə yanaşı, sözləri də onundur.

Xan Şuşinski Üzeyir Hacıbəylidən başqa heç bir bəstəkarın yaradıcılığına müraciət etməyib. Deyilənə görə, Üzeyir Hacıbəyli də xanəndənin ifasında mahnıları, xüsusilə “Qaragöz”ü dinləməkdən zövq alırmış.

Görkəmli xanəndə 1979-cu il martın 18-də vəfat edib.

Azərbaycan musiqi tarixinin korifeyi Xan Şuşinskinin səsindən yadigar kimi cəmi 240 dəqiqəlik lent yazısı qalıb.

Qərinələr, əsrlər ötəcək, ancaq Xan əminin sənətinə olan sevgi heç vaxt azalmayacaq. Ona görə ki, bu sevginin mayasında, ruhunda Azərbaycanın heç vaxt təravətini itirməyən əbədi və əzəli muğamları dayanır. Onun yaratdığı ölməz sənət əsərləri Azərbaycan musiqisinin ən dəyərli inciləri kimi əsrlər boyu yaşayacaq, öz müəllifini hər zaman yaşadacaq, onu unudulmağa qoymayacaq.

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi
20.08.2020


      Şair-dramaturq Adil Qafar oğlu Babayev 1925-ci il yanvar ayının 27-də Naxçıvan şəhərində dünyaya gəlmişdir. Atası Qafar Babayev Naxçıvan Fövqəladə Komissiyasının sədri, Daxili İşlər komissarı vəzifəsində işləməsinə baxmayaraq, 1925-ci ildə SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin sədri A.Rıkovun Naxçıvan səfərindən sonra güllələnmişdir. Adil Babayev uşaqlıq illərindən atasına 1956-cı ildə verilən bəraətə qədər “Xalq düşməninin oğlu” damğasını qorxa-qorxa gəzdirməyə məhkum olmuşdu. Bəlkə də, məhz bu nisgilli həyat onun ömrünün tez başa çatmasına, 52 yaşında dünyasını dəyişməsinə səbəb olmuşdur. O, 1977-ci il avqust ayının 19-da dünyasını dəyişmişdir.

Ata nəvazişi görməyən şair “Üç miras qalıbdır atamdan mənə: bir adım, bir dilim, bir də ürəyim”, – deyirdi. Adil Babayev şeirlərinin birində atasızlığın onun həyatına təsirini belə qələmə almışdır:

Mən atamı görməmişəm at belində,
Ata-baba ocağında, dost elində.
Simasını yaratmışam xatirələr qaynağından,
Neçəsinin heyrətindən, neçəsinin sorağından.
Anam nağıl deyən zaman gözlərimə atam gəlib,
Şeir yazıb, söz qoşmuşam, sözlərimə atam gəlib.

Şairin dostu və müasiri Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə Adil Babayevin həyatını belə təsvir etmişdir: “Adilin atası repressiya qurbanlarından biri idi. Buna görə də Adil çox yerdə sıxıntı keçirir, çox yerdə sözünü açıq deyə bilmirdi…”

Xalq şairi Səməd Vurğunun Adil Babayevin 1945-ci ildə qələmə aldığı “Çinar” şeirinə böyük qiymət verməsi və ona bundan sonra daha çox yazmağı məsləhət görməsi Adil müəllimin yaradıcılığında yeni dövrün başlanğıcı olur.

Şairin oğlu, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti Etibar Babayev öz xatirələrində yazır: “Atam Səməd Vurğunun bu qayğısından və onun “Çinar” şeirinə verdiyi böyük qiymətdən o qədər ruhlanmışdı ki, mən atamın 1956-cı ildə deyil, məhz 1945-ci ildə Səməd Vurğun mənə verdiyi yüksək qiymətlərdən sonra bəraət almasını hiss etdim”, – deyirdi.

O, 52 illik qısa ömrünün 38 ilini yaradıcılığa sərf edib, gələcək nəsillər üçün əsl sənət nümunələri yaradıb. Adil Babayev 4 teatr tamaşasının, 14 poema, 15 hekayə, 2 povest, 10 pyes, 250-dən çox sonetin və yüzlərlə publisistik məqalə və resenziyanın müəllifidir.

Şair rus və gürcü dillərini mükəmməl bildiyindən R.Taqor, D.Kuqildinov, A.Nekrasov, A.Turgenev, A.Sereteli, N.Dunbadze, Q.Abaşidze və sair yazarlardan çoxlu tərcümələr etmişdir.

Müəllif “Ümid sərvləri”, “Mənim abidəm”, “Təzədən doğulur şair ölən gün”, “Pyeslər”, “Ata sorağında”, “Anamın bayramı”, “Fəsillər dəyişəndə”, “Yaşamağı bacarmıram” kitabları çap olunub. Onun onlarla şeirinə respublikanın tanınmış bəstəkarları mahnılar bəstələmişlər. “Ayrılıq olmasaydı” musiqi albomu Türkiyənin “Raks” şirkətində istehsal edilmişdir.

Adil Babayevin yaradıcılığı ilə tanış olan hər bir oxucu onun Vətəninə, torpağına bağlı bir vətənpərvər insan, saf duyğuların tərənnümçüsü, yaşamaqdan doymayan, həyata bağlı bir şair olduğunu yaxşı bilir.

Şairin həyatındakı nisgil “Xalq düşməninin oğlu” damğası və haqsızlıqlarla tez-tez üzləşməsi kimi hallar hər hansı bir insanda olsaydı, bu qədər yazıb-yaratmaq, həyata bağlılıq həvəsi olmazdı. O, “Yaşamağı bacarmıram” şeirində öz narahat ürəyinin səsini belə tərənnüm edir:

…Qəh-qəh çəkib gülsün mənə,
neçə yaltaq, neçə harın.
Yaşamağı bacarmıram qoltuğunda
harınların.

Adil Babayev Azərbaycan ədəbiyyatında “sonet ustası” kimi tanınan bir şair olmuşdur. Onun həyatının sonuna bir gün qalmış taqətsiz barmaqları ilə yazdığı “Nağıllar heç zaman kədərli olmur” sonuncu soneti olmuşdur. Həmin sonetdə oxuyuruq:

Mən ömür istəmirəm riya, xəyanət üçün,
Yurduma gərək olan söz üçün, sənət üçün.
Ömürdən doymamışam,
Həyatdan doymamışam.

Adil Babayevin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi üçün Bakı və Gəncə şəhərlərində onun adı küçələrə verilib. Doğma yurdu Naxçıvanda isə dünyasını dəyişəndən bir il sonra Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin 1978-ci il 18 avqust tarixli Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublika Uşaq Kitabxanasına şairin adı verilib. Hazırda kitabxana şair-dramaturq Adil Babayevin adını daşıyır.

Kitabxananın girişində qoyulmuş “Adil Babayev” başlıqlı daimi sərgi-stenddə şairin həyat və fəaliyyətini əks etdirən fotolar, kitablar və haqqında yazılan digər çap məhsulları yer alır.

Adil Babayevin doğum və anım günlərinin daha geniş təşkili məqsədilə hər il kitabxanada “Adil Babayev həftəsi” təşkil edilir, şairin poema, şeir, oçerk və digər yazılarının oxucular arasında oxu və müzakirələri keçirilir, ümumtəhsil məktəblərində şagirdlərin ifasında poema və şeirlərinin qiraət müsabiqələri təşkil olunur. Bundan başqa, Adil Babayevin kitablarından ibarət məktəb, park və əhalinin sıx yaşadığı məhəllələrdə səyyar kitab sərgiləri keçirir, kitabxana oxucularının və digər ziyalılarımızın şair və yazıçıların iştirakı ilə dəyirmi masalar təşkil olunaraq yaradıcılığının təbliğinə çalışırıq.

Biz kitabxana kollektivi olaraq bundan sonra da Adil Babayevin həyat və yaradıcılığı ilə hər bir məktəbli, gənc oxucunun tanış olması, onun əsərlərini mütaliə etməsi üçün böyük həvəslə təbliğat işləri aparmağa çalışacağıq.

Kəmaləddin Axundov
Adil Babayev adına Naxçıvan Muxtar Respublika
Uşaq Kitabxanasının direktoru
19.08.2020


      Hər hansı bir yaşayış yeri ilk olaraq qədim tarixi və yetişdirdiyi görkəmli şəxsiyyətləri ilə tanınır. Bu baxımdan Şərur rayonundakı Cəlilkəndin adını çəkmək kifayətdir. Böyük demokrat ədib Cəlil Məmmədquluzadə və görkəmli rəssamımız İbrahim Safinin adı ilə qoşa çəkilən Cəlilkənd 1961-ci ildən bu adı daşıyır. Bu yurd yeri Şərur şəhərindən 4 kilometr şimal-şərqdə, Naxçıvan-Sədərək avtomobil yolunun kənarında yerləşir. Ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olan bu kənddə II minilliyin əvvəllərinə aid edilən və xalq arasında “qalaça” adlandırılan siklop tikililər mövcuddur. Şərur rayonundakı yeganə “Buzxana” tarix-memarlıq abidəsi də bu kəndin payına düşüb. Ümumiyyətlə, Cəlilkənd qədim tarixi və dəyərli şəxsiyyətləri ilə muxtar respublikamızın sayılıb-seçilən yaşayış məntəqələrindən biridir.

Bu yaşayış məntəqəsinin qədimliyini olmasını buradakı qəbiristanlıq sübuta yetirir. El arasında “qalaça” deyilən bu xarabalıqda xeyli siklop tikililəri var. İnşa üsulu və texnikasına görə bu “qalaçalar” eramızdan əvvəl II minilliyin əvvəllərinə aid edilir. AMEA-nın müxbir üzvü Vəli Baxşəliyev yazıb ki, “Qəbiristanlıq ətraf yerlərə nisbətən hündür təpənin üzərində yerləşir. Orta əsrlərə aid olan qəbirlər başlıca olaraq qəbiristanlığın cənub və qərb tərəflərindədir. Başdaşılarının bir qismi torpağın aşınması nəticəsində yerə düşmüşdür. Başdaşıları çəhrayı və boz rəngli daşlardan dördkünc formada hazırlanmışdır. Onların mərkəzi hissəsi taxça şəklində oyulmuş və ərəb əlifbası ilə kitabələr yazılmışdır. Tarixlər hicri təqvimi ilə verilmişdir. Başdaşılarında hicri 1210, 1310, 1334 və sair tarixlərə rastlanır. Araşdırmalar göstərir ki, qəbiristanlığın ərazisindən uzun müddət istifadə edilmişdir. Arxeoloji və epiqrafik materiallara əsaslanaraq qəbiristanlığı XVIII-XX əsrlərə aid etmək olar”.

Cəlilkənd bu gün təkcə zəngin tarixi keçmişi ilə deyil, həm də müasir infrastrukturu ilə öyünür. Kənd mərkəzi, həkim ambulatoriyası, xidmət mərkəzi, müasir muzey binaları ilə Şərur istiqamətinə üz tutan hər kəsdə fərəh hissi oyadır, sakinlərin xoş güzəranından xəbər verir. İndi kəndin müasir tikililəri sırasında gözoxşayan məktəb binası Naxçıvandakı ən qocaman təhsil ocaqlarından biridir. 135 yaşı olan məktəbin əsası 1885-ci il sentyabrın 20-də qoyulub. Məktəbin ilk nəzarətçi müdiri olmuş dövrünün tanınmış ziyalısı, Qori Müəllimlər Seminariyasının məzunu Əliməmməd Xəlilov təhsil ocağının yaradılmasında fəal rol oynayıb. Məktəb kəndin imkanlı sakinlərindən olan İsmayıl xan Səfiyevə məxsus evdə fəaliyyətə başlayıb. Cəlilkənd məktəbi yarandığı ilk gündən kitabxana işinə də diqqət göstərilib, 1901-ci ildə məktəbin kitabxanasında 825 adda 1816 kitab və dərslik olub. Müxtəlif illərdə bu məktəbdə Əbülqasım Sultanov, Məmməd bəy Qazıyev, Fərzəli bəy Fərzəlibəyov, Tağı bəy Səfiyev, Ələkbər Süleymanov, Kərim bəy Səfiyev, Abbasqulu bəy Səfiyev və başqaları kimi ömrünü yeniyetmə və gənclərin maariflənməsinə həsr etmiş müəllimlər çalışıblar.

Bütün bunlarla yanaşı, böyük demokrat-yazıçı Cəlil Məmmədquluzadənin bu məktəbdə dərs deməsi qürurlu cəhətdir. 1887-ci ildə təyinatla bu kəndə göndərilən Mirzə Cəlil burada iki il çalışıb. Böyük maarifçi kənddə 24 şagirdə dərs deyib. Onlardan 6-sı sonralar təhsilini davam etdirib. Cəlil Məmmədquluzadənin seminariya dostu Mirzə Əbülqasım Sultanovun tərtib etdiyi “Məktəbə daxil olanlar və bitirənlər”in siyahısından məlum olur ki, böyük ədibin dərs dediyi şagirdlərdən Cəlil Səfiyev Moskva Universitetinin Hüquq, Hüseynqulu Səfiyev isə Tibb fakültəsini bitiriblər.

Cəlilkəndin daha bir xoş xatirəsi də var – Görkəmli ədib 1889-cu ildə bu kənddə ilk yaradıcılıq nümunəsi olan “Çay dəstgahı” alleqorik dramını yazıb. Əsər elə həmin ildə məktəbin müəllim və şagirdlərinin iştirakı ilə tamaşaya qoyulub.

2015-ci ildə Cəlilkənd məktəbi müasir tələblərə uyğun şəkildə yenidən qurulub, 270 yerlik və 3 mərtəbədən ibarət olan binada 4-ü elektron lövhəli olmaqla, 15 sinif otağı, 2 kompüter otağı, kimya, biologiya və fizika laborato­riyaları, hərbi kabinə, şahmat, müəllimlər, tibb otaqları, kitabxana, bufet və idman zalı istifadəyə verilib. Kompüter sinifləri, laboratoriyalar müasir inventarlar və təcrübə avadanlıqları ilə təchiz edilib. Məktəbin kollektivi yaradılan müasir şəraitdən istifadə edərək məktəbin zəngin təhsil ənənələrini davam etdirirlər.

Cəlilkənddə özünəməxsusluğu və tarixi ilə seçilən bir tikili də var – Azərbaycan dramaturgiyasının görkəmli nümayəndəsi Cəlil Məmmədquluzadənin xatirə muzeyi. Muzey böyük demokratımızın zəngin irsini və xatirəsini özündə yaşadan və təbliğ edən dəyərli ekspozisiyaya malikdir. Azərbaycanda ilk məktəb muzeyi məhz onunla yaranıb. Cəlil Məmmədquluzadənin xatirə muzeyi 2013-cü ildən müstəqil muzey kimi fəaliyyət göstərir. Muzeydə nümayiş etdirilən eksponatlar, əsasən, ədibin istifadə etdiyi əşyalar, müxtəlif illərdə qələmə aldığı əsərlər, “Molla Nəsrəddin” jurnalının müxtəlif nömrələri, eləcə də Cəlil Məmmədquluzadə irsindən bəhs edən kitablardır. Bir sözlə, muzey Mirzə Cəlil həyatının bütün dövrlərinə şahidlik edən eksponatların toplanması, onun yaradıcılığının öyrənilməsi və tədqiqində əsas yer tutur.

Naxçıvanda müxtəlif tarixi dövrlərin yadigarı olan çoxsaylı abidələr sırasında buzxanalar özünəməxsus yer tutur. Buzxana abidələri xalqımızın həyat tərzinin mühüm bir göstəricisidir. Orta əsrlər dövründən başlayaraq yay aylarında yerli əhali istilərdən qorunmaq, yeyinti məhsullarını, şəxsi azuqələrini uzun müddət saxlamaq üçün buzxanalardan istifadə edib. Buz əldə etmək məqsədilə qış aylarında bu binalara çəkilmiş kəhriz suyu zirzəmiyə vurulur, burada donaraq buza çevrilir və uzun müddət istifadə olunurdu. Buzun əriməməsi üçün onların arasına saman da tökülürdü. Odur ki, buzxanalar Naxçıvanın bir çox bölgəsində tikilib istifadə edilib.

Orta əsrlərdə Naxçıvanda geniş vüsət almış türk-islam mədəniyyəti abidələrinin yaradılması ənənəsi sonrakı dövrlərdə də davam edib. Buna ən gözəl nümunə XIX əsrdə inşa olunmuş Cəlilkənd buzxanasını göstərmək olar. Kəndin girişində yerləşən buzxana bura gələn qonaqları salamlayaraq ilk başdan Cəlilkəndin tarixi haqqında zəngin təəssürat yaradır. Dördkünc formalı bu bina yuxarıda tağabənzər formada tamamlanıb. Girişi cənub tərəfdən olan binanın divarları yonulmuş boz rəngli qaya parçalarından inşa edilib. İçərisində divarlar boyunca dördkünc formalı səkilər salınıb. Çox hissəsi yerin altında yerləşən buzxanaya enmək üçün daşdan xüsusi pilləkən düzəldilib. Tarixin sərt sınaqlarından keçərək aşınmalara məruz qalan buzxana Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin tapşırığı ilə 2015-ci ildə bərpa olunub.

Ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri sırasında olan Cəlilkənd buzxanasında yenidənqurmadan sonra bir neçə sənətkarın fəaliyyət göstərməsi üçün xalq yaradıcılığı emalatxanaları istifadəyə verilib. Burada, həmçinin bölgəyə məxsus yeməklər hazırlanaraq gələn qonaqlara təqdim edilir. İnsanların qədim məişət mədəniyyətinin izlərini özündə yaşadan belə bir abidənin yenidən qurulması, gələcək nəsillər üçün qorunub saxlanılması həm tariximizə sahiblik, həm də turizmin inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Kənddə yeni yaradılan müasir binalardan biri də mədəniyyət evidir. Böyük tarixi şəxsiyyətlərin yurd yeri kimi adıçəkilən Cəlilkənddə bu ənənələrin müasir dövrümüzdə də davam etdirilməsi üçün hərtərəfli şərait mövcuddur. Kənd mədəniyyət evində 100 yerlik tədbirlər zalı, kitabxana və iş otaqları yerləşir. Müasir inventarlarla təchiz olunmuş zalda müxtəlif tədbirlərin keçirilməsi üçün hər cür şərait vardır. Mədəniyyət evindəki kitabxananın fondunda 10 mindən artıq ədəbiyyat vardır. Həmin binada bərbərxana, qadın gözəllik salonu və dərzi sexi də fəaliyyət göstərir.

Cəlilkənddəki yeni həkim ambulatoriyası müasir imkanları və nümunəvi səhiyyə xidməti ilə sakinlərin sağlamlığının etibarlı təminatçısıdır. Ambulatoriya binasında stomatoloji kabinə, aptek, palata, doğuş, peyvənd, mama, manipulyasiya, müayinə otaqları vardır. Yaradılan şəraitdən ruhlanan kollektiv yorulmadan sakinlərin sağlamlığı qayğısına qalır.

“Cəlilkənd ziyalılar kəndidir. Şərur rayonunda ilk məktəb və kitabxana burada yaradılıb. Rayon ərazisindəki yeganə buzxana abidəsi də Cəlilkənddədir. Kəndin qədim tarixi və zəhmətkeş insanları vardır. Ona görə kəndin inkişafı mərhələ-mərhələ həyata keçirilib, insanların rahat yaşayışı üçün şərait yaradılıb”, – deyən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun diqqət və qayğısı ilə kəndin içməli su təminatı yaxşılaşdırılıb. “Şərur şəhərinin və ətraf kəndlərin içməli su təchizatı və kanalizasiya sistemlərinin yenidən qurulması” layihəsi çərçivəsində Cəlilkənddə də yeni içməli su şəbəkəsi qurulub. Nəticədə, 2222 sakin fasiləsiz və keyfiyyətli içməli su ilə təmin olunub, sakinlərin uzun illər çəkdiyi əziyyətə son qoyulub.

Bəli, yuxarıda da qeyd etdiyim kimi, burada yaşayaraq kənd adamlarına maarifçilik ideyaları təlqin edən böyük dramaturq Cəlil Məmmədquluzadənin və bu yurd yerinin yetirməsi olan böyük rəssam İbrahim Safinin kəndi kimi dillər əzbəri olan Cəlilkənd bu gün müasir yaşayış məntəqəsi kimi muxtar respublikada gedən sosial-iqtisadi inkişafı nümayiş etdirir. Tarixi tikililəri, yeni sosial obyektləri və müasir inkişafı ilə Cəlilkənd Şərurun xoş növrağının daha bir qürurverici ünvanıdır.

Gülcamal Tahirova
“Şərq qapısı” qəzeti
18.08.2020


17 avqust Müslüm Maqomayevin doğum günüdür

      Hər il avqustun 17-də zəmanəmizin görkəmli müğənnisi, SSRİ-nin və Azərbaycanın Xalq artisti Müslüm Maqomayevin xatirəsi anılır.

Bu gün Xalq artisti Müslüm Maqomayevin anadan olmasının 78-ci ildönümü tamam olur.

On dörd yaşında doğma şəhəri Bakıda dənizçilər klubunda çıxış edən Müslüm Maqomayev ilk uğurunu 1962-ci ildə qazanıb. Maestro Niyazinin tövsiyəsi ilə tələbə və gənclərin Helsinkidə keçirilən VIII Ümumdünya Festivalına yollanan Müslüm oradan medalla qayıdıb. Bu münasibətlə populyar "Oqonyok" jurnalı onun portretini və "Bakılı gənc dünyanı fəth edir" sərlövhəli məqalə dərc edib.

Müslüm Maqomayev XX əsrin 60-cı illərində Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti olub, Milanın dünya şöhrətli "La Skala" teatrında təcrübə keçib.

Ötən əsrin 60-70-ci illərində Müslüm Maqomayevin məşhurluğunun həddi-hüdudu yox idi. Konsert salonlarındakı yerlər azlıq etdiyindən o, stadionlarda minlərlə dinləyici qarşısında çıxış edir, daim qastrol səfərlərində olurdu. Mahnıları yazılan vallar çox böyük tirajla buraxılırdı. Məhz buna görə də onu sovet estradasının son yarım əsrdəki ən parlaq ulduzu, kralı, rəmzi adlandırırlar. Keçmiş SSRİ-də klassik opera ariyalarını estradaya məhz Müslüm Maqomayev gətirib. Təsadüfi deyil ki, o, 31 yaşında SSRİ xalq artisti fəxri adına layiq görülüb.

Dünya şöhrətli müğənninin repertuarında 600-dək əsər var. O həm də gözəl mahnılar müəllifidir. Müslum Maqomayevin ecazkar səslə ifa etdiyi mahnıların sırasında dahi Üzeyir Hacıbəylinin Nizami Gəncəvinin qəzəllərinə bəstələdiyi "Sənsiz" və "Sevgili canan" romanslarının xüsusi yeri var. Ona görə ki, burada üç dahi sənətkarımızın - şair, bəstəkar və müğənninin ruhu görüşür. Onu da etiraf etmək yerinə düşər ki, bu romanslar Müslümə qədər korifey sənətkarların ifasında səslənib. Amma o, bu romanslara elə çalarlar, elə bənzərsiz intonasiyalar gətirdi, elə sevgi ilə yanaşdı ki, onları fərqləndirməyi, özününküləşdirməyi bacardı, fəlsəfi yüksəkliyə qaldırdı.

Onun xalq şairi Nəbi Xəzrinin sözlərinə bəstələdiyi və dillər əzbəri olan, vətənimizin himni kimi əzəmətli səslənən "Azərbaycan" mahnısı da ölkəmizə ithaf olunmuş ən gözəl əsərlərdəndir. Müğənni həm də "Oxuyur Müslüm Maqomayev", "Nizami", "Moskva notlarda" filmlərində çəkilib.

Müslüm Maqomayev çoxşaxəli sənətkar idi. Belə geniş diapazonu, ürəkləri fəth edən həm lirik, həm də güclü səsə çox az rast gəlinir. Müslüm Maqomayev ifa etdiyi hər mahnıda, ariyada yeni bir dünya, öz dünyasını yaradırdı.

Azərbaycan xalqının zəngin musiqi ənənələrinin qorunub saxlanılmasında və müasir dövrdə layiqincə inkişaf etdirilməsində Müslüm Maqomayevin yaratdığı və rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Dövlət estrada-simfonik orkestri mühüm rol oynayıb. Orkestrin rəngarəng proqramlarında M.Maqomayev əsil sənətkara xas əzmkarlıqla hər bir ifasını bir aktyorun teatrı səviyyəsinə qaldırmağa nail olub.

M.Maqomayevin milli musiqi mədəniyyətimizin inkişafı sahəsində mühüm nailiyyətləri yüksək qiymətləndirilib və o, müstəqil Azərbaycanın ali mükafatları – "Şöhrət" və "İstiqlal" ordenləri ilə təltif edilib. Ecazkar səsi ilə dünyanı fəth edən Müslüm Maqomayevin 70 illik yubileyi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə silsilə tədbirlərlə qeyd olunub.

Onun yoxluğunun acısını daha çox hiss edən sənətkarın ömür-gün yoldaşı, SSRİ xalq artisti, məşhur opera müğənnisi Tamara Sinyavskaya deyir: "Müslüm Maqomayevi yığcam, qısa fikirlərlə təsvir etmək çətindir. O, böyük insan idi. Həyatımın müxtəlif illəri onunla birgə keçmişdir. Fikirlərini mənimlə bölüşərdi. O anlar mənim üçün unudulmaz olduğu qədər də əlçatmazdır. Müslüm Maqomayev ad gününü böyük salonlarda, hay-küylü keçirməyi xoşlamazdı, ancaq dostlarının əhatəsində qeyd edərdi. Hədiyyələri bir o qədər də sevməzdi. Ad günündə onun haqqında gözəl sözlər deyərdilər. Mən bunların şahidi olmuşam. Müslüm Maqomayev bütün dövrlərin musiqiçisidir və ikinci belə bir sənətkar dünyaya gəlməyəcəkdir".

Dünyaya göz açdığı 17 avqustu Azərbaycan təqvimində əlamətdar günə çevirən ölməz Müslüm Maqomayev qəlblərdə elə bir sənət abidəsi ucaldıb ki, onu sevənlərin sayı heç zaman azalmayacaq.

“Şərq qapısı” qəzeti
17.08.2020


      Naxçıvan... Adını eşidincə radionun, televizorun səsini daha da yüksəldirsən, sosial şəbəkələrdə zaman keçirərkən haqqında bir mənbəyə rast gəldikdə hər işini bir kənara atıb səhifəni diqqətlə oxuyursan, avtobusda gedərkən onunla bağlı bir söhbəti eşidib bütün fikrini oğrun-oğrun bu dialoqa yönəldirsən, şəhərdə gəzişərkən boş ərazilərdə yeni layihələrin inşasını görüb qürurlanırsan, küçələrində rahat-rahat yeriyərkən xoşbəxtlik duyğuları və xoş təbəssüm yaranır simanda...

Budur, yenə şəhərimin gəzintisinə çıxmışam. Qulağımda səslənən yenə də o musiqi hisslərimə hakim kəsilir. Nə gözəl deyib nəğməkar şairimiz İslam Səfərli:

Mahnıdır yelkənim
Əzəldən mənim.
Gəl sevək Vətənim
Azərbaycanı...

Axı necə də sevməyəsən bu məmləkəti? Tarixin özü qədər qədim, sabahın özü qədər müasirdir bu diyar... Gəzdikcə hər guşəsində, hər küçəsində, hər döngəsində bir tarixin izini, bir yeniliyin üzünü görürsən. Anamız Möminə Xatının şərəfinə ucaldılmış möhtəşəm türbəyə bir baxın! Necə öyünməyəsən axı qadın adının ən yüksək təcəssümü ilə. Şəhərim min illərdir, bu şərəfi qoynunda ucaldıb yaşadır. O yaşadıqca, onu yaşatdıqca biz də öyünür, qürur duyuruq.

Addım-addım gəzdikcə Zaviyə, Şahab, Pirqəmiş, Əlixan, Sarvanlar, Gömayıl, Xoşulu, Atabəylər, Qala məhəllələrini, elə tarixin özündə hiss edirəm özümü... Tarixi kitablarda adına rast gəldiyim bu küçələr neçə yüzillikləri yaşadır hər tinində, dalanında... Budur, Şahab məhəlləsində əzəmətlə ucalan Əcəmi sənətinin gözəl nümunəsi olan Yusif Küseyir oğlu türbəsinin yaxınlığındayam. Burada ayaq saxlayır, seyr edirəm xalqımızın qədim tarixindən soraq verən türbəni, bu vüqarı daha içdən, daha ürəkdən yaşayıram...

Naxçıvan xanlarının iqamətgahı olan Xan Sarayının əzəmətli görkəmi fonunda dəqiqələrlə dayanıb sakit-sakit axan Xan Arazın mənzərəsini seyr etmisinizmi heç? Tamam fərqli bir duyğulara qərq edir bu mənzərə insanı. Yüz illər öncəni yaşayırsan, sanki. Bənzəri olmayan gözəl diyarımız uğrunda gedən müharibələr, Arazı Vətənimizin sərhədinə çevirən müqavilələr... Bəlkə də, elə bu səbəbdəndir, Arazımın lal axmağı...

Naxçıvanqala... Yurdumun daha bir qədim siması, məğrurluq ünvanı. Yüz illərin yadigarı qalın qala divarları üzərində dəfələrlə dövrə vurub şəhərimi bir də bu yüksəklikdən seyr etmək bir başqa duyğudur. Müasir binalar yaşıl ağacların fonunda necə də xoşbəxt görünürlər? O binalarda yaşayan, işləyən minlərlə eloğlumun bugünkü xoşbəxt həyatının bir nümunəsi də bu deyilmi?..

Gecələr rəngarəng işıqların bərq vurduğu şəhərimdə təbiət də şair ruhlu olur, sanki. Elə işıqların düzülüşü də bir şeir bəndinə bənzəmirmi? Fənərlər misra olur, ağaclar bir qafiyə. İnsan isə, sanki bu əsrarəngiz gözəllik qarşısında öz şair ruhunu təbiətə təslim edir. Yürüdükcə gecələrə doğru hüzur verən bir sakitlik, bir xoşbəxtlik duyğusu ruhumuzu sarır. Ürəyimizə hökm edən duyğular, beynimizə hakim olan hisslər gecələrin ecazkarlığına təslim olur. Gecə görüntüsünü əks etdirən bir foto canlanır gözlərim önündə. Rəngbərəng çilçıraqlara qoşulub həmahəng təşkil edən avtomobil işıqları, sanki bir-biri ilə parlaqlıq yarışına girib. Qala divarlarından enib geniş meydanı gəzirəm... Əsrlər öncə müharibələrə sinə gərib doğma sakinlərinə qucaq açan bu tarixi yeri necə sevməyəsən axı?!

Daşına, torpağına vurğun olduğum bu qədim diyar bu gün çox xoşbəxtdir. Çünki yurddaşları onun nazını çəkir, qayğısına qalır, sevgi ilə oxşayır hər qarışını... Tarixdən yadigar qalan uçuq-sökük divarları yenidən bərpa olunan, əzəmətinə qovuşan şəhərim isə gündən-günə, fərəhlənir, qürurlanır, fərəhləndikcə daha da gözəlləşir, sevgi ilə qucaq açır onu sevənlərə... Bu gün diyarım o qədər xoşbəxtdir ki, bu xoş növrağını bütün dünyaya bəyan edir. Hər il neçə-neçə festivallara, beynəlxalq tədbirlərə qucaq açaraq minlərlə turistə sevdirir özünü. Qalanın künclərindəki bürclər də onun fotolara həkk olunan gözəl guşələridir. Axı bu bürclərdə qədim sənət nümunələrimiz yaşadılıb.

Bürclərdən birinin yanında bir keçid də var. O keçid bizi 5 min il əvvələ aparır... Bəşəriyyətin beşiyi ünvanına... Babamız Nuhun türbəsi qədim Naxçıvanımın əbədi daş pasportudur. Bəli, əbədi... Bir neçə il bundan öncə, sadəcə, adını eşitdiyimiz, bir də kiçicik qalıqlarına şahidlik etdiyimiz türbə budur, yenidən qarşımızda ucalır. O ucaldıqca, biz də ucalırıq. O ucaldıqca sübut edir ki, biz varıq, minillik tariximizə sahib çıxdıq. Nə qədər ki biz varıq, o da var olacaq. Əbədilik...

Şəhərimin hər tərəfi bizə ömürlük xoşbəxtlik, qürur bəxş edir. 20-30 il öncəki mənzərələr hara, qədimliyi ilə müasirliyin vəhdət daşıdığı ecazkar, gözoxşayan şəhərim hara... Düzdür, o dövrün də şəhəri bizimki idi. Toz-torpaq altında qalmış şəhərimin küçələri, ağacları qırılıb çılpaq qalmış çölləri, səliqəsiz yolları, tarixə düşmək təhlükəsi ilə üzləşmiş tarixi abidələri... Amma zaman sübut etdi ki, yurduna sahib çıxmaq, sevmək amalı qarşısında blokada məngənəsi belə, tab gətirə bilməz. Ulu öndərimizdən bizə miras qalan əsl vətənpərvərlik, yurd sevgisi bu gün, sözün əsl mənasında, Naxçıvanın hüsnünü bəzəyir.

Bir də gəlin Bayraq Meydanı zirvəsindən seyr edin sevimli şəhərimi. Şəhərimin ən yüksək guşəsində qürurla dalğalanan bu bayraq naxçıvanlılara ikiqat qürur bəxş edir. Dövlət müstəqilliyimizin əbədi təntənəsi olan bayrağımız ilk dəfə ulu Naxçıvanımda ulu öndərim tərəfindən yüksəldildi... Elə bu qürurla da meydanın dörd bir ətrafını gəzib şəhərimi bir daha seyr edirəm. Hər tərəfi yaşıllıq və bu yaşıllıqdan əzəmətlə boylanan tarixi abidələrimiz, onları gözəl çalarlarla təqib edən müasir binalar, tər-təmiz parklar, abad küçələr, işıqlı yollar... Bütün bunlar Vətən, yurd sevgisinin mücəssəməsidir. Bu gözəlliyi yaradan və yaşadan biz özümüzük.

Bəlkə də, Naxçıvanı dünyada yeganə edən budur: biz təkcə qurub-yaratmırıq. Onları qorumaqla həm də yaşadırıq. Yaşadırıq ki, biz də yaşayaq. Çünki biz diyarımızı canımızdan çox sevirik və bu sevgini hər zaman hər kəsə tükənməz şövqlə bəyan edəcəyik...

Gülcamal Tahirova
“Şərq qapısı” qəzeti
14.08.2020


      NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi “PƏRDƏARXASI” adlı yeni rubrikasını oxucularına təqdim edir. Bu layihədə həyatını incəsənətə həsr etmiş sənət adamlarının həyatlarının və yaradıcılıqlarının pərdəarxası, bilinməyən məqamlarını oxuculara təqdim edəcəyik.

Beləliklə, “Pərdəarxası”nda Xalq artisti Şirzad Abutalıbov var.

Aktyor, rejissor, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, Məhəmməd Tağı Sidqi adına Naxçıvan Dövlət Kukla Teatrının bədii rəhbəri-direktoru Şirzad Abutalıbov 1959-cu ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub.

Atası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət işçisi Əsəd Abutalıbov 20 ilə yaxın Naxçıvan teatrında çalışıb.

Maddi çətinliklər ucbatından orta məktəbi yarımçıq saxlayan aktyor gündüzlər mebel fabrikində çalışmaqla bərabər, gecələr Fəhlə Gənclər Məktəbində oxuyur. Lakin teatra olan sevgisi çox çəkmir ki, onu səhnəyə səsləyir. 1974-cü ildə Respublikanın Xalq artisti Tofiq Mövləvi gənc oğlanı həvəskarlardan ibarət dram dərnəyinə üzv yazdırır. İlk obrazını- “Anacan” pyesində yetimlər evində olan bir uşağı oynayır. Obraz çox yüksək səviyyədə qəbul olunur və səhnə ona ilk tamaşaçı alqışlarını göndərir. Təbii ki, bu alqışları qazanmasında heyranlıqla izlədiyi atası və onun yaxın dostlarından öyrəndiyi “səhnə sirləri” də az rol oynamır.

Lakin maraqlı cəhət budur ki, nə atası, nə də ki xalası oğlu Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Aydın Şahsuvarov onun aktyor olmağını istəməyib, sənətə gəlməyinə müəyyən vaxtlarda etiraz ediblər. Səbəb isə bu olub ki, çox ağır və böyük iradə tələb edən teatr, aktyor sənətinin öhdəsindən gələ bilməcəyini düşünüblər.

Aktyor hələ gəncliyində Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram teatrında səhnə fəhləsi olaraq da calışıb. Bununla o həm teatr ab-havasından uzaq qalmaq istəməyib, həm də burda çalışdığı dövrdə dram dərnəyi ilə əlaqələrini kəsməyib.

Bir neçə dəfə aktyorluq sənəti üzrə təhsil almağa səy göstərsə də, bu elə arzu olaraq da qalır. Lakin 1985-ci ildə İncəsənət İnstitutuna daxil olaraq rejissorluq ixtisası üzrə qiyabi təhsil alır. Ələmdar Quluzadə kimi rejissorlardan, Rafiq Hüseynov, Şəfiqə Axundova, Kamal Həsənov, Rəfiqə Həsənova kimi böyük sənət adamlarından dərs almağa müvəffəq olur. Qiyabi oxuya-oxuya həm də Naxçıvan teatrının səhnəsindəki tamaşalarda rol alır.

O dövrdə Naxçıvan teatrında fəaliyyət göstərən böyük sənətkarlar Baxşı Qələndərli, Vəli Babayev, İbrahim Həmzəyev, Aydın Şahsuvarov, Roza Cəfərxanova, Əyyub Haqverdiyev və digərlərinin dəstəyi ilə teatrda öz yerini tapır. Xədicə xanım Qazıyeva, Xalq artisti Aydın Şahsuvarov və bir çox sənətkarlarla eyni səhnəni bölüşür.

Teatrda çalışdığı 40 ildən çox zaman kəsiyində H.Cavidin “Şeyx Sənan” faciəsində Şeyx Nəim, “Topal Teymur”da Təlxək, “Şeyda”da Yusif, Üzeyir Hacıbəyovun “O olmasın, bu olsun” tamaşasında Hambal, “Arşın mal alan”da Vəli, C.Cabbarlının “Aydın” pyesində Ləzgi Qurban, Mir Cəlalın “Dirilən adam” əsərində Bekar Ağabala kimi rollarda ifa edən Şirzad Abutalıbov tamaşaçının yadında gülməli obrazları oynayan aktyor kimi qalıb. “Məşədi İbad” dakı Hambal, “Dəli Yığıncağı”ndakı Cinni Mustafa, “Kuklalar evi”ndəki həkim Rank kimi xarakterik obrazları onu tamaşaçılara sevdirib.

“Kuklalar evi” tamaşasında oynadığı dövrdə səhhətində əməlli-başlı problemlər olsa da, aktyor səhnədə bu rolunu da böyük ustalıqla tamaşaçılara təqdim edir.

Xalq artisti Şirzad Abutalıbov həm də rejissordur. Gənclik illərində rəssam Yuran Məmmədovdan rəssamlıq sənətinin də sirlərini öyrənib.

Teatr, səhnəarxası, heç şübhəsiz, ən maraqlı hadisələrin yaşandığı bir məkandır. Xalq artisti Şirzad Abutalıbovun da pərdəarxasında yaşadığı maraqlı və yaddaqalan hadisələr çox olub. Peşəkar səhnəyə gəldiyi ilk dövrlərdə “Solğun çiçəklər” tamaşasında oynadığı Kefli Qurban obrazı ilə “Uca barıdan aşaram mən, yarıma kəniz qoşaram mən” sözlərini səsləndirərək səhnəyə daxil olmalı imiş, lakin oraya girdiyi anda hər şeyi unudur. Səhnədən çıxarkən Tofiq Mövləvi yaxınlaşıb deyir ki, hara gedirsən? Sözlərin yaddan çıxdığını deyən aktyor səhnənin bir kənarında dayanıb eləcə tamaşaçılara baxır. Birdən ona təb gəlir və hər şey yadına düşür. Bu obrazın daxili aləmini ustalıqla tamaşaçılara açmağı zaldan gurultulu alqışlarla qarşılanır.

Onu aktyor kimi tamaşaçı ilə tanış edən, ilk səhnə təcrübəsi olan “Anacan” pyesində oynadığı “yetim uşaq” obrazı isə həyatında dərin iz buraxır. “Bu obraz bəlkə də mənim taleyimdə var idi”,-deyən aktyor özünü həyat səhnəsində “kasıb uşaq” adlandırıb...

Hazırda Məhmməd Tağı Sidqi adına Naxçıvan Dövlət Kukla Teatrının bədii rəhbəri-direktoru olan Şirzad Abutalıbov balacaların dünyasına çox yaxşı bələddir. Burada çalışan kollektivlə birgə uşaqların dünyagörüşünü, bədii təfəkürünü inkişaf ettirən maraqlı tamaşalarla onların görüşünə gəlir.

O, vaxtilə Naxçıvan televiziyasının azyaşlı tamaşaçılarının “Ovçu Pirim”i, “Nağılçı baba”sı da olub. Hər birimiz ekran qarşısında əyləşib əlimiz üzümüzdə onun danışdığı nağılları dinləmişik.

Teatr səhnəsində saysız-hesabsız obrazlar yaradan Xalq artistinin arzusunda olduğu rol isə bugünə qədər izlədiklərimizin tam əksidir desək, yanılmarıq. İblis! Bəli, xarakterik obrazları sevən aktyor məhz səhnədə İblisi oynamağın arzusundadır.

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti fəxri adına, iki dəfə Prezident mükafatına, “Cümhuriyyət” medalına layiq görülən, 1995-ci ildən pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olan Xalq artisti Şirzad Abutalıbov uzun illərdir, Naxçıvan Musiqi Kollecində “Aktyor sənəti” və “Səhnə hazırlığı” dərslərini də tədris edir. Həyat qayəsini və sənətə sevgisini isə belə ifadə edir:

“Bir də mənə ömür verilsə idi, yenə də aktyor olardım”

Türkanə Əmoyeva
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
14.08.2020


      Xalqımızın ən qiymətli sərvəti olan, minilliklər boyu təşəkkül tapan adət-ənənələrə, xalq yaradıcılığı örnəklərinə, milli dəyərlərə həmişə böyük ehtiramla yanaşmışıq. Naxçıvanlılar bu dəyərlərin qorunub-saxlanılmasını, təbliğini, gələcək nəsillərə ötürülməsini özlərinin vətəndaşlıq borcu sayıblar. Bu gün də həmin vəzifələr ehtiramla yerinə yetirilir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi haqqında” 7 fevral 2009-cu il tarixli Sərəncamında deyilir: “Arxeoloji qazıntılar nəticəsində əldə olunmuş materiallar Naxçıvanın qədim sakinlərinin sümükdən və daşdan da əmək və bəzək alətləri hazırladıqlarını göstərir. Sonrakı dövrlərdə sənətkarlıq daha da inkişaf etmiş, xalq sənətinin ağacişləmə, misgərlik, zərgərlik, ipəkçilik, boyaqçılıq, papaqçılıq, dabbaqlıq, dülgərlik, toxuculuq, xüsusilə də xalçaçılıq kimi sahələri genişlənmiş, Naxçıvanın zövqlə hazırlanmış müxtəlif məişət əşyaları və zərgərlik məmulatları böyük şöhrət qazanmışdır”.

Bu sırada ağacişləmə sənətini xüsusi qeyd etmək olar. Tarixi mənbələrdən aydın olur ki, Azərbaycanın bir çox şəhərlərində hələ XI-XII əsrlərdə ağacdan yüksək keyfiyyətli bədii ağacişləmə məmulatları hazırlanıb. Həmçinin muxtar respublikamızın və rayonumuzun kəndlərində bu qədim el sənətini yaşadanlar olub, müasir dövrümüzdə də bu sənətlə məşğul olan və gəlir mənbəyi kimi istifadə edənlər az deyil. Daxili aləmlərinin zənginliyi, incə zövqlərinin bir növ ifadəsi olan bu nəfis əl işləri ilə onlar unudulmaqda olan adətlərimizi, sənət nümunələrimizi yaşadırlar. Belə sənət sahiblərindən biri – Culfa rayonunun Yaycı kənd sakini, çığ (çəpərə) və səbət ustası Cəfər Qurbanovdur. Atasından öyrəndiyi sənəti uzun illərdir yaşadan Cəfər usta ağacişləmənin toxuma üsulunda cil söyüdün şivlərindən istifadə edildiyini bildirir:

-Çığ, cil söyüdün cavan və sağlam şivlərindən hazırlanır. Bunun üçün söyüdün budaqlarının vaxtında kəsilməsi vacibdir. Material tədarükündə əsasən ağaca diqqət etmək lazımdır. Çığı və ya səbəti toxumaq üçün öncə onun ölçüsü müəyyənləşdirilir. Həmin ölçüyə uyğun çubuqlar kəsilir. Elə ki, onun kənar dayaqları hazırlandı, ondan sonra çığın və ya səbətin araları nazik çubuqlarla toxunur. Toxunmanın incə olması üçün söyüdün nazik çubuqlarından istifadə olunmalı, yaş şivlərdən toxunmuş əşyalar kölgədə qurudulmalıdır. Bu iş böyük səbr və ustalıq tələb edir. İlk növbədə söyüdün çubuqlarının düzgün əyilməsinə, onun müəyyən ölçüyə salınmasına və səbətin, çığın formasının alınmasına diqqət etmək lazımdır.

Cəfər Qurbanov qeyd etdi ki, müasir dövrümüzdə yerüstü təndirlərin gündəmdə olması bizim işimizə də müsbət təsir edib. Təndirdə lavaşların yapılmasında düzəltdiyimiz çığlardan geniş istifadə olunur. Həmçinin çığın üzərinə yanmayan parça tikərək “lavaşyapan” da düzəldirik. Səbətlərdən isə ta qədimlərdə bir çox işlərdə istifadə olunub. Atam deyirdi ki, bir zamanlar arıları səbətlərdə saxlayardılar. Hətta qışda soyuq olmasın deyə səbətlərin kənarlarına palçıqdan suvaq da çəkirdilər. Səbətdən əsasən meyvə bağlarında istifadə olunurdu. Meyvələrin yığılması, daşınması, eləcə də, kənd evlərinin zirzəmisində meyvə və quru ərzaqların yığılıb saxlanmasında səbət ən yaxşı vasitə idi. Çünki onun məsafələri saxlanılan meyvə, yaxud ərzağı daim havalandırır.

Qədim və zəngin tarixə, yüksək mədəniyyətə malik olan muxtar respublikamız əsrlər boyu sənətin və sənətkarlığın yüksək səviyyədə inkişaf etdiyi ərazilərdən biri olub və bundan sonra da olacaqdır. Bunu Cəfər ustanın timsalında qədim el sənətini yaşadanlar və gələcək nəsillərə çatdıranlar deməyə əsas verir.

Səriyyə Salahova
“Arazın səsi”qəzeti
10.08.2020


      Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisi ən qədim məskunlaşma yerlərindən biri sayılır. Bunu bir çox amillər – ərazidə çoxsaylı mağaralarda məskunlaşma izləri, Gəmiqaya rəsmləri, Biçənək meşəsində karvan yolları üzərində yerləşən qədim şəhərin qalıqları, Kaha və Dərəşam dərələrində peçenenq türk tayfalarının yaşadıqları mağaralarda tapılan əmək və məişət alətləri və digər arxeoloji tapıntılar isbat etməkdədir. Bunlardan biri də vaxtilə indiki Sust kəndinin yerində yerləşən prolüvial – sel çöküntüləri ilə örtülmüş qədim şəhərin qalıqlarıdır.

1986-cı ildə Moskva şəhərində rus dilində nəşr olunmuş, E.A.Levaşovun müəllifi olduğu “Coğrafi adlar” kitabının 315-ci səhifəsində yazılır: “Naxçıvan Sovet İttifaqındakı ən qədim şəhərlərdəndir. Şəhər mühüm ticarət yollarının kəsişdiyi yerdə yaranmışdır və bunun əsas səbəbi Naxçıvan duzu olmuşdur”. Bu fikirlər Moskva şəhərində nəşr olunan “Znaniye-sila” jurnalının 1980-ci il 7 saylı nömrəsində təkrarlanmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, qədim və orta əsrlərdə duz insanlar üçün ən mühüm xammal sayılmışdır. Təsadüfi deyil ki, duz istehsalı olmayan dövlətlər bir növ iqtisadi asılılığa məruz qalmış bu səbəbdən də zaman-zaman duz müharibələri baş vermişdir. Bəzi Avropa ölkələrində məmurlara maaş əvəzinə puldan üstün sayılan duz verirdilər. Qərbi Avropa ölkələrinin duz təminatında Naxçıvan duzu mühüm rol oynamışdır. Karvanlarla Avropaya daşınan Naxçıvan duzunun 2 dəfə Romada duz üsyanının yatırılmasında böyük əhəmiyyəti olmuşdur.

Naxçıvan xanlığının Rusiyaya birləşməsinə qədər və qismən sonrakı illərdə Naxçıvanda duz indiki Sust kəndinin yerində yerləşən şəhərdə emal olunurdu. Bunun səbəbi Sust yaxınlığındakı açıq duz laylarının daha qalın və tərkibcə daha zəngin olması idi. Burada duz açıq üsulla yanaşı eyni zamanda şaxta metodu ilə emal olunurdu. Qeyd etmək lazımdır ki, Sust yaxınlığında yerləşən 19-cu layda duzun qalınlığı 15-40 metrdir və bu da duz ehtiyatının çox zəngin olmasının göstəricisidir.

Sust şəhərinin əhalisinin şirin suya olan tələbatını ödəmək üçün burada çoxsaylı kəhriz sistemləri qurulmuş, sonrakı illərdə onların bir çoxu baxımsızlıq üzündən, eləcə də tez-tez baş verən güclü sellərin təsirindən dağılmış, bəziləri isə bu günə qədər fəaliyyət göstərməkdədir.

İnfraqırmızı diapazonda çəkilmiş kosmik şəkillərdə ərazinin hidrogeoloji şəraitini müəyyən edən dağılmış kəhrizlərin, sərdabə və evlərin qalıqları aydın seçilməkdədir. Şəhər ərazisində yerləşən ayrı-ayrı kəhrizlərin suyu çox da böyük olmayan su anbarlarına toplanır və bu sulardan təsərrüfatın müxtəlif sahələrində, xüsusilə əkinçilikdə istifadə olunurdu. Sukeçirməyən laylar üzərində hərəkət edən kəhriz suları Araz çayı yaxınlığında yer səthinə yaxınlaşır və həmin suların təsiri ilə burada kol, ağac və pöhrəliklər formalaşdırır.

Sust şəhəri eyniadlı maili düzənliyin yuxarı hissəsində yerləşmişdir. Adır zonasında, yəni dağətəyi maili düzənliyin orta dağlıqla birləşdiyi bu yer heyvandarlığın inkişafı üçün xüsusilə əlverişli olmuşdur. Belə ki, düzənlikdən qışlaq, onun şimalında yerləşən dağlıq ərazidən isə yaylaq kimi istifadə olunmuşdur.

Şəhər daxilində bir neçə karvansaranın olması həm də onun coğrafi mövqeyi ilə əlaqədardır. Belə ki, əlverişli coğrafi mövqe karvanların buradan həm soyuq, həm də isti dövrdə keçməsində, eləcə də ilboyu yemə və qidalanmaya olan tələbatın ödənilməsində mühüm rol oynamışdır. Şəhərin cənubunda yerləşən maili düzənlik qışda, şimalında yerləşən orta dağlıq ərazi isə yayda heyvanların əsas yem bazası olmuşdur. Məntəqədən, eyni zamanda cənub-şərq və şimal-qərb istiqamətlərində karvan yolları keçmişdir. Qışda Dərələyəz silsiləsində yerləşən aşırımlar qarla örtüldüyünə görə karvanlar ikinci marşrutdan istifadə etmişlər. Bu marşrut Araz çayının axın istiqamətinə paralel yerləşmiş və qış dövründə qar örtüyü az olduğuna görə karvanların hərəkəti üçün daha əlverişli sayılmışdır.

Rusiya tərəfindən işğal olunana qədər şəhər Səfəvilər, Əfşarlar və Osmanlı dövlətlərinin ərazi bölgüsünə daxil olmuş və siyasi hadisələrin təsiri nəticəsində onun kənd təsərrüfatında, emaledici sənayedə, xüsusilə duz istehsalında, ticarətində dəfələrlə dəyişikliklər baş vermişdir. Səfəvilər dövlətinin tərkibində Çuxursəd bəylərbəyliyinə daxil edilmiş şəhər ustaların nəzarəti altında olmuşdur. Bu dövrdə şəhər xeyli inkişaf etmiş, sənayenin bir çox yeni sahələri ixtisaslaşmışdır. Bunlardan saxsı qab, gön-dəri və qaragül dərisi, xalça emalı sahələrini xüsusi qeyd etmək olar. Gildən hazırlanmış müxtəlif səhəng, tuluq, kasa qabların qırıqları emal üçün yerli xammaldan istifadə olunduğunu göstərməkdədir.

Şəhərin yerləşdiyi ərazi keçmişdə dəfələrlə dəniz və okeanların altında qalmışdır. Bu dənizlərin suyu zaman-zaman bəzən isti, bəzən isə soyuq sulardan ibarət olmuşdur. Dənizlərin qabarması və çəkilməsi nəticəsində onun yerində qalmış körfəz suları buxarlanaraq tərkibindəki duzları çökdürmüş, duz layları ilə yanaşı, müxtəlif qalınlıqlı gil qatını formalaşdırmışdır.

8 milyon il əvvəl Sarmat dənizinin çəkilməsi nəticəsində burada duzla yanaşı, olduqca keyfiyyətli dəniz gilinin təbəqəsi yaranmışdır. Yüksək keyfiyyəti ilə seçilən bu gil hər zaman saxsı qab istehsalında ən yaxşı xammal hesab olunmuşdur.

Nadir şah Əfşarın dövründə Naxçıvan, eləcə də onun ayrı-ayrı məntəqələri çox böyük iqtisadi tənəzzülə uğramış, təkmərkəzli idarə sistemləri məntəqələrin iqtisadi inkişafına mane olmuş və bu da, bütövlükdə, şəhərlərin inkişafının qarşısını almışdır. 1747-ci ildə Heydərqulu xan tərəfindən iki bölgədən ibarət Naxçıvan xanlığı yaradılır. Xanlığın yaranması ölkənin iqtisadi inkişafına təkan vermiş olur. Belə ki, ayrı-ayrı şəhərlər və ərazilər müəyyən sahədə ixtisaslaşır, bu da təsərrüfatın çoxsahəli olmasına zəmin yaradır. Həmin dövrdə Naxçıvan xanlığının ixracat məhsullarının əsasını qaragül dərisi, xalça, keçə, quru meyvə və duz təşkil etmişdir. Avropaya çıxarılan bu məhsulların ikisi – dəri və duz Sust nahiyəsində emal olunur və onun başlıca ixtisaslaşmış sahəsi sayılırdı.

Qədim tarixə, vaxtilə müxtəlif emaledici sənayeyə malik olan Sust şəhərinin yerində müxtəlif ixtisaslara malik mütəxəssislərin iştirakı ilə kompleks araşdırmalar aparılmalı, araşdırmaların nəticələri tarixi, coğrafi, turizm baxımından qiymətləndirilməli, eyni zamanda yaxın keçmişimizin silinmiş səhifələri bərpa olunmalıdır.

Nigar Bababəyli
Naxçıvan Dövlət Universitetinin
Bələdiyyə və turizm kafedrasının müəllimi
08.08.2020


      Hər daşına, qayasına qədim izlər həkk olunan, hər dağı, dərəsi tarix qoxan, hər abidəsi dünənindən xəbər verən diyarımız böyük bir tarixi keçmişindən özü söhbət açır. Qürur duyduğumuz bu söhbətləri amalı qalasından, qayasından, abidəsindən, malikanəsindən tək bir daş parçasının düşməməsi olan əllərin inşa etdiyi dünənlə bu günü birləşdirən böyük bir körpü üzərində dinləyirik. Qədimdən gələn səsləri dinlədikcə və bu körpüdən muxtar respublikamızın 25 illik mənzərəsini seyr etdikcə bu zaman ərzində tariximizi qoruyan insanın özünün yeni bir tarix yazdığının da şahidi oluruq. Bu tarix blokada Naxçıvanında yazılır. 30 ilə yaxın dövrdə mənsub olduğu dövlətlə quru yol vasitəsilə heç bir əlaqəsi olmayan, blokadanın ilk illərinin acı və məşəqqətli günlərini yaşayıb, yaşananlara mərdliklə sinə gərən, keçmişindən güc alıb, müasirliyinə güvənən Naxçıvanda... Qorunan, bərpa olunan abidələri ilə tarixləşən, yaşanan dünənləri ilə muzeyləşən Naxçıvanda...

Cəfərqulu xanın malikanəsində: XIX əsrdən XXI əsrə

Bütün bunları dəqiqələrlə qədim və əzəmətli görüntüsünü seyr etdiyim bənzərsiz memarlıq abidəsinin qarşısında düşünürəm – Cəfərqulu xanın malikanəsində. Şəhərimizin mərkəzində, Atatürk küçəsində yerləşən, qədimliyi qorunmaqla bərpa edilən bu malikanə ətrafındakı müasir tikililərə necə bir ata övladına ulu babalarından söhbət açar, eləcə dünənindən “danışır”. XXI əsrə XIX əsrin ərməğanı olan, məşhur Kəngərlilər sülaləsinə məxsus malikanəyə Azərbaycanın hərb tarixində misilsiz xidmətləri olan, Vətənimizə Cəmşid Naxçıvanski kimi şəxsiyyət bəxş edən Cəfərqulu xanın malikanəsinə daxil oluram. İlk görünüşdən saysız otaqları ilə uşaq nağıllarındakı 40 otaqlı xan-bəy evlərini xəyalımda təzələyən bu malikanə qədim arxitekturası, hündürlüyü ilə bir xan evi, bu gün isə muzeyləşən diyarımızın daha bir muzeyinin ünvanıdır.

Qorunan ata ocağı, əbədiləşdirilən xatirə

Bəli, gəzdiyim bu malikanə Azərbaycanın görkəmli hərb xadimi, Azərbaycan ilk milli atıcı diviziyasının komandiri olmuş general Cəmşid Naxçıvanskinin ata ocağıdır. Bu ocağın hər otağında onun addımları, hər divarında nəfəsi duyulsa da, hər böyük şəxsiyyətə qismət olmur ata ocağında əbədiləşmək. Çünki tarixin keşməkeşli yollarında çox ata ocaqları viranəyə çevrilir. Qorumaq, yaşatmaq, gələcək nəsillərə ərməğan etmək bir zəhmət, hünər, vətəndaşlıq hissidir. Əgər Cəfərqulu xanın malikanəsinin qədirbilən naxçıvanlılar tərəfindən qorunaraq günümüzə çatdırılması tək Naxçıvan üçün deyil, ölkəmiz üçün dəyərli olan bu xan nəslinə hörmətin təzahürü idisə, Cəmşid Naxçıvanskinin adının və xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə bağlı ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən 1971-ci il 23 iyun və 1981-ci il 8 avqust tarixlərində imzalanan qərarlar görkəmli sərkərdənin irsinə, ümumilikdə, xalqın böyük ehtiramının təzahürü oldu. Bu tarixi qərarlarla Cəmşid Naxçıvanski adına Respublika Hərbi Təyinatlı Orta İnternat Məktəbi, Naxçıvan şəhərində isə Cəmşid Naxçıvanski Muzeyi yaradılmış, bir məktəbə və küçəyə onun adı verilmişdir. 1982-ci ildən doğma ata evində fəaliyyətə başlayan Cəmşid Naxçıvanski Muzeyi illərdir ki, böyük sərkərdənin keçdiyi həyat yoluna aid tarixi sənədlərin, eksponatların qorunub saxlanılması, gələcək nəsillərə çatdırılması və təbliğində mühüm rol oynayır. Ötən ilin sentyabr ayında muzeyin yenidənqurmadan sonra istifadəyə verilməsi isə müstəqillik illərinin ən şanlı səhifələrinə çevrilən muzeyləşən diyarımızda qədim tariximizə göstərilən qayğı, verilən dəyərdir. Elə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun muzeyin açılışında söylədiyi dəyərli fikirlər də bu böyük nəslin xidmətlərini yenidən tarixin səhifələrinə yazdı: “Xalqımız qəhrəmanlığı və şücaəti ilə seçilən görkəmli sərkərdələri ilə tanınır. Böyük hərb sənətinə malik olan Azərbaycanda bu sənəti inkişaf və davam etdirən Naxçıvanskilər nəslinin nümayəndələri olan generalların mühüm xidmətləri vardır. Onlar şərəfli döyüş yolu keçmiş, gələcək nəsillər üçün nümunəvi vətənpərvərlik irsi qoyub getmişlər. Cəmşid Naxçıvanski də bu nəslin yetirdiyi altı generaldan biri olmuşdur”.

Şəxsi əşyalarda XIX əsrin mənzərəsi

Möhtəşəm xan evinin Cəmşid Naxçıvanskiyə ayrılmış hissəsində – muzeydə gəzirəm. Muzeyin fondundakı 5400-ə yaxın eksponatın 500-ə yaxınının nümayiş olunduğu 6 ekspozisiya zalının hər birini seyr etdikcə, sanki maraqlı bir tarixi romanı oxuyub başa çatdırıram. Birinci ekspozisiya zalında yer alan ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin “XIX-XX əsrlərin tarixini götürsək, Naxçıvan xanları – Kəngərlilər sülaləsindən çar Rusiyasının ordusunda altı general var idi. Onlardan sonuncusu Cəmşid xan Naxçıvanski idi” iki cümləlik dəyərli kəlamı ilə bir xan nəslinin kimliyi haqqında müfəssəl məlumat əldə olunur. Burada Cəmşid Naxçıvanskinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə bağlı sənədlər, onun uşaqlıq və gənclik, hərbi təhsil illəri, Birinci Dünya müharibəsində iştirakı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin təşkil etdiyi Milli Ordu quruculuğunda, Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonrakı dövrdə və Moskvada Frunze adına Hərbi Akademiyada hərbi-pedaqoji fəaliyyəti, təltifləri və repressiyaya məruz qalması, eləcə də generalın ailəsi və yaxın qohumları ilə bağlı sənədlər, kitablar, fotoşəkillər ayrı-ayrı bölmələrdə mühafizə edilir. Muzeydə diqqətçəkən məqamlardan biri Cəmşid Naxçıvanskinin şəxsi, ailəsinə məxsus ev və məişət əşyalarıdır. Cəfərqulu xanın evinin yadigarları olan kitab rəfləri, bufet, yemək dəsti, bədənnüma güzgü, samovar, mücrü, Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinə aid buxovlu yun xalça, kilim nəfisliyi ilə xan evinə mənsubluğunu təsdiqləməklə bərabər, həm də XIX əsrdə Naxçıvan sənətkarlığının böyük inkişaf mənzərəsini canlandırır gözlər önündə. Eləcə də hərb tariximizin bu görkəmli simasının şəxsi əşyaları – oxuduğu kitablar, fotoaparat, kompas, stolüstü saat, su qabı, döyüş çantası, böyüdücü, eynək, qəlyan, siqaret qabı, çıraq, şamdan böyük şəxsiyyətin əllərinin izi yaşadığı üçün çox əziz və dəyərli olmaqla yanaşı, onun həyatının ayrı-ayrı dövrlərini canlandırır.

Bir-birinə zidd olan üç quruluşun böyük şəxsiyyəti

Bir-birinə zidd olan üç quruluş… Cəmşid Naxçıvanskinin yaşadığı çar Rusiyası, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və sovet hakimiyyəti dövrlərini Ali Məclisin Sədri belə siyasi təhlil edib. Bu dövrlərin hər birinin Vətən, torpaq, millət təəssübkeşi olan Cəmşid Naxçıvanski haqqında muzeyin açılış mərasimində Ali Məclis Sədrinin söylədiyi dəyərli fikirlər generalın yaşadığı dövrləri, həyatını gözlər önündə canlandırır: “Şərəfli döyüş yolu keçmiş general Cəmşid Naxçıvanski Vətən məhəbbətini şəxsi maraqlarından üstün tutan, yüksək ali keyfiyyətlərə malik, zəngin mənəviyyatlı sərkərdə kimi qısa ömrünə keşməkeşli hərb tarixini sığdırmağı bacarmış, sıravi əsgərdən general rütbəsinədək yüksəlmişdir... Həyatının məqsədini Vətənə xidmətdə görən Cəmşid Naxçıvanski bir-birinə zidd olan üç quruluşda yaşamasına baxmayaraq, şərəfli zabit adına ləkə gətirməmiş, təmsil etdiyi nəslin və xalqın ləyaqətini qorumuşdur. O, bu yolda bütün çətinliklərə sinə gərmiş, peşəkar sərkərdə bacarığı və sədaqəti göstərmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müdafiəsində iştirak etməsi, 1920-ci ilin əvvəllərində Dağlıq Qarabağda azərbaycanlı əhaliyə amansız divan tutan erməni quldur dəstələrinin komandanlıq etdiyi alay tərəfindən darmadağın edilməsi və qısa müddətdə orada əmin-amanlıq yaratması xalqının müstəqilliyini sevən sərkərdə kimi Cəmşid Naxçıvanskinin şöhrətini daha da artırmışdır. Azərbaycan hərb tarixində Cəmşid Naxçıvanski ilk milli atıcı diviziyasını yaratmış və ona komandanlıq etmişdir”.

Bir-birinə zidd olan üç quruluş… Konkretləşdirilmiş bu tarixi anlayış gənc nəslin Cəmşid Naxçıvanski dövrünü öyrənməsi yollarına salınan gur işıqdır.

Sonuncu generalın son taleyi

Muzeyləşmiş ata ocağının hər guşəsində böyük bir ömrün ayrı-ayrı dövrlərinin qürurverici anlarını izləmək üçün səhərdən bəri birindən digərinə böyük həvəslə keçib ekspozisiya zallarından növbətisində – Kəngərlilər sülaləsinin son generalının son taleyinin dəhşətini yaşadığım guşə qarşısında dikilib qalmışam. Generalın həbsi üçün 20 may 1938-ci ildə yazılmış 3191 nömrəli həbs orderi. Bu orderlə tək Cəmid Naxçıvanskinin yox, yüzlərlə azərbaycanlı repressiya qurbanlarının obrazı bir-bir ötür gözlərim qarşısından. Birdən-birə, sanki bu qurbanlardan olan şair və bəstəkarların yazıb bəstələdiyi hərbi marşın melodiyası bürüyür muzeyi. Yüzlərlə insana tuşlanan güllələrin səsi qarışır bu melodiyaya. Ətrafdakı gurultu elə bil bir suala cavab axtarır ki, sakitləşsin, sussun. Bir yox, yüzlərlə insanın verdiyi sualın – “Nə üçün?”lərin cavabını axtarır. Bəs bu sualların cavabı varmı?

Tarix sübut edir ki, imperiyalı dövlət kiçik dövlətləri, imperiya ideologiyası isə tabeçiliyində olan millətləri, onların düşünən zəkalarını, böyük şəхsiyyətlərini repressiyaya məruz qoya bilir. Xalqımızı 70 ildən artıq totalitar rejiminin zəncirlərində saxlayan sovet hakimiyyətinin bizə “töhfələrindən” idi repressiya. Sən demə, kimlərəsə gözdağı olan, təfəkkürü ilə narahatlıq doğuran yüzlərlə düşünən beyinlərimizin, danışan dillərimizin, həmin repressiyanın qurbanları siyahısında yer alan şəxsiyyətlərimizin, eləcə də Cəmşid Naxçıvanskinin ömrünü də repressiya sonlandıracaqmış...

Bayaqdan bəri ətrafda gurlayan o vəhşət dolu musiqi birdən səngiyir, yerini yenə də repressiya qurbanı olan böyük şair Əhməd Cavadın və repressiya illərində mübarizlik, əzmkarlıq nəğmələrinə görə dəfələrlə narahat edilən – dindirilən Üzeyir Hacıbəyovun bəstələdiyi himnimiz alır. Müstəqilliyimizin ən böyük meyarı olan himnimiz. Qürur hissi duyuram. Bu qürur hissinə böyük fədakarlıqla və əzmkarlıqla yaradılan, generalın adını daşıyan hərbi liseyin məzunlarının bu gün Azərbaycanın müstəqilliyini və ərazi bütövlüyünü qoruyan zabit və əsgərlərin olduğu da qarışır.

Cəmşid Naxçıvanski bəraətini ötən əsrin 70-ci illərində Azərbaycanda hakimiyyətdə olan ümummilli lider Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi tarixi missiya ilə alır. Xan nəslinə əsl Azərbaycançılıq, milli söy-kökə yaraşacaq səviyyədə yanaşma Cəmşid Naxçıvanskinin simasında bütün Kəngərlilər sülaləsinə verilən dəyər olur.

Araz-Türk Respublikasının qərargahı

Nəsillərin adları nə üçün tarixə yazılır? Nə üçün onlar əsrlər sonra da böyük iftixar hissi ilə anılırlar? Təbii ki, əməllərinə, şücaətlərinə görə. O nəsillər ziyalı olduqda isə mənsub olduqları Vətən, diyar üçün tarixi əhəmiyyətli işləri ilə yaddaşlara köçürlər. Kəngərlilər nəsli kimi. Erməni daşnaklarının Naxçıvana ardı-arası kəsilməyən basqınlar etdikləri, əhalini qorxu və vahimə içərisində saxladıqları, onları soyqırıma məruz qoyduqları, Naxçıvanı azərbaycanlılardan təmizləməyə çalışaraq onu “böyük Ermənistan”a qatmaq istədikləri bir dövrdə diyarımızın təhlükəsizliyini təmin etmək və ermənilər tərəfindən işğalına yol verməmək üçün yaradılan Araz-Türk Respublikasının qərargahını Cəfərqulu xanın öz malikanəsində yerləşdirməsi əsl xana, xanlığa yaraşan bir əməl olmaqla yanaşı, həm də toprağa məhəbbətin bariz nümunəsi, insanların əmin-amanlığına, müstəqilliyə sonsuz istəyin göstəricisi olmuşdur.

1918-ci ildən 1920-ci ilədək fəaliyyət göstərən, xan evindəki qərargahına məxsus otaqda asılan, tarixçilərimizin qeyd etdiyi kimi, ərazisinə Naxçıvan və Şərur-Dərələyəz qəzaları, Ordubad mahalı, Eçmiədzin qəzasının bir hissəsi, İrəvan qəzasının Sərdarabad, Uluxanlı, Qəmərli, Vedibasar və Mehri bölgələri daxil olan, sahəsi 8,7 min kvadratkilometr olan Araz-Türk Respublikasının xəritəsi baxdıqca adamda qürur hissi yaradır. Buradakı guşələrdə Araz-Türk Respublikasının fəaliyyətindən bəhs edən tədqiqat materialları və tarixi sənədlər, monoqrafiyalar, elmi-publisistik məqalələr, hökumətin yaradılmasında fəaliyyətləri olan şəxsiyyətlər haqqında məlumatlar yer alır.

Ali Məclisin Sədri açılış mərasimində demişdir: “Bu gün açılışına toplaşdığımız bu tarixi bina 3 əsrin tarixi yaddaşını qorumaqla, xalqın azadlıq və müstəqillik epopeyasına 1918-ci ildən 1920-ci ilədək fəaliyyət göstərmiş Araz-Türk Respublikası hökumətinin fəaliyyətini də yazmışdır. Bu muzeydə Cəmşid Naxçıvanski ilə bərabər xalqımızın 19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərindəki milli azadlıq və istiqlaliyyət uğrundakı mübarizəsində qəhrəmanlıq göstərən tarixi şəxsiyyətlərinin fəaliyyəti də əks olunur”.

Malikanədən dünyaya

Bu gün muxtar respublikamız ən gözəl və cəlbedici turizm məkanlarından birinə çevrilib. Malikanədə keçirdiyim bir gün ərzində Naxçıvan Muxtar Respublikasının Turizm Departamenti ilə tanış olarkən Ali Məclis Sədrinin departamentin bu qədim və tarixi binada fəaliyyətə başlaması münasibətilə keçirilən tədbirdə söylədiyi dəyərli fikirlərini xatırlayıram: “2019-cu ilin yanvar-avqust ayları ərzində dünyanın müxtəlif ölkələrindən muxtar respublikaya 250 minə yaxın turist gəlmişdir. Bunun bir hissəsi Turizm-İnformasiya Mərkəzinin apardığı işlər nəticəsində mümkün olmuşdur. Ona görə də muxtar respublikanın turizm potensialı, zəngin tarixi-mədəni irsi, mətbəxi və müasir inkişafı ilə bağlı informasiyalar internet üzərindən daha geniş yayılmalı və təbliğat işləri aparılmalıdır. Binada yaradılan şərait imkan verəcəkdir ki, bu vəzifələr uğurla yerinə yetirilsin. Çünki muxtar respublikaya turistlərin cəlbi digər sahələrin də inkişafına təsir edir. Eyni zamanda muxtar respublika barədə həqiqətlər, tariximiz, mədəniyyətimiz, milli dəyərlərimiz dünya ölkələrinə tanıdılır”. Bəli, departamentin məhz bu binada yerləşdirilməsinin özünün turizmin inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə müsbət təsir edəcəyi sözsüzdür. Belə qənaətə gəlmək olar ki, departament buradan Naxçıvan turizmini, həm də diyarımızın möhtəşəm dövlətçilik və hərb tarixini dünyaya yaymaqla, dünyanın gəzməyə-görməyə maraqlı insanlarına məhz belə abidələrimizi, milli dəyərlərimizi və milli mətbəximizi göstərməklə muxtar respublikamızın zənginliyinin bir daha tanıdıcısı olacaqdır.

Muzeyləşən Naxçıvan haqqında bir neçə söz

Muzeylər körpülərdir – dünənlə bu gün arasında salınan körpülər. Muzeylər dünən yaşananların bu gün yaşadılması, tarixə, keçmişə, soy-kökə bağlılığın göstəricisi, dünənin bu günə təbliğidir. Keçmişini bilməyənin gələcəyi olmaz deyirlər. Bu gün keçmişinə böyük ehtiram bəslənilən Naxçıvanımızın muzeyləşməsi, eyni zamanda bu günə qayğının göstəricisi, dünənlə bu günün olduğu kimi, bu günlə sabahın körpüləşməsi üçündür.

Beşminillik tarixi olan Naxçıvanımızın muzeyləşməsi bu minilliklərin ayrı-ayrı dövrlərinin tarixinin, mədəniyyətinin, incəsənətinin, ədəbiyyatının müasirimizə çevrilməsi ilə nəticələnib. Gənc nəslin dövlətçilik, vətənpərvərlik, milli ruhda böyüməsinə bundan böyük hədiyyə nə ola bilər ki?.. Hədiyyədən söhbət düşmüşkən, Ali Məclis Sədrinin bütün muzeylərimizə bağışladığı hədiyyələr tarixin yaşadılması ilə bərabər, həm də müasir dövrün keçmişi qorumaq , bu günü yaşatmaq, gələcəyə çatdırmaq, ümumilikdə, tarixin yazılmasında iştiraka çağırışdır.

Mətanət Məmmədova
“Şərq qapısı” qəzeti
08.08.2020


Bu gün Xalq rəssamı Toğrul Nərimanbəyovun anadan olmasının 90-cı ildönümü tamam olur

      Xalq rəssamı, Dövlət mükafatları laureatı Toğrul Nərimanbəyov bənzərsiz yaradıcılığı ilə ən yüksək zirvələri fəth edərək mənsub olduğu xalqın ürəyində özünə əbədi heykəl ucaldıb. O, fitri istedadı və böyük zəhməti sayəsində Azərbaycan rəssamlıq məktəbində yeni yol açmaqla çoxlarının qibtə etdiyi səviyyəyə ucalıb, sənətsevərlərin rəğbətini, kiçikdən-böyüyədək müxtəlif zövqlü insanların məhəbbətini qazanıb, onlarda rəssamlığa sonsuz sevgi və maraq oyadıb. Rənglərin ahəngini qəlbinin, ruhunun ayrılmaz hissəsinə çevirən Toğrul Nərimanbəyov mənalı ömür yaşayaraq üzərinə düşən missiyanı şərəflə yerinə yetirib. Bu böyük sənətkar ömrü boyu fırçanı yalnız şəkil çəkmək xatirinə əlinə götürməyib. Yaratmaq duyğusu ilə ürəyinin dərin qatlarından gələnləri kətana köçürüb. İçindəkiləri solmayan rənglər dünyasına danışıb. Dünyaya Buzovnadan, İçərişəhərdən, Abşerondan boylanıb, Göyçay narına əbədi xoşbəxtlik gətirib, harada oldusa Azərbaycanı düşünüb, Vətəni təmsil edib. Bu sevgi ilə dünyanı dolaşıb, mərd, məğrur, qürurlu bir insan ömrü yaşayıb, sənəti ilə şəxsiyyətini tamamlaya, kamillik zirvəsinə ucala bilib.

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, bu gün Xalq rəssamı Toğrul Nərimanbəyovun anadan olmasının 90-cı ildönümü tamam olur.

T.Nərimanbəyovun babası şuşalı hüquqşünas Əmirbəy Nərimanbəyov çar II Nikolay dövründə mühacirətdə olub və Kiyevdə dərs deyib. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulandan sonra Vətənə qayıdıb və Bakıda qubernator olub. Əmirbəyin oğlu Fərman (Toğrulun atası) da Şuşada doğulub. Tuluza Universitetinin mühəndis – elektrik fakültəsində oxuyub. Təhsil aldığı müddətdə fransız dilini mükəmməl öyrənən, Avropa mədəni dəyərlərini mənimsəyən Fərman Nərimanbəyov İrma Lya Rude adlı fransız modelyerlə evlənib.

Fransada yaşayan ailənin ilk övladı Vidadi də elə orada dünyaya gəlib. 1929-cu ildə Fərman Nərimanbəyov xanımı və oğlu ilə birlikdə Bakıya qayıdıb. 1930-cu il avqustun 7-də Nərimanbəyovlar ailəsinin ikinci oğlu - Toğrul dünyaya gəlib.

Avropada təhsil almış valideynlərinin zəngin mənəvi aləmi Toğrulun tərbiyəsinə, erkən yaşlarından hərtərəfli, mükəmməl formalaşmasına təsir edir.

Tezliklə Nərimanbəyovlar ailəsinin başının üstünü qara buludlar alır. Toğrulun atası Avropada təhsil almış bir çox azərbaycanlılar kimi repressiyaya məruz qalır. Onu həbs edib Sibirə sürgünə göndərirlər.

1941-ci ildə Toğrulun anası, Fransa vətəndaşlığından çıxmayan İrma Lya Rude Bakıda həbs edilir, onu öz balalarından ayıraraq Səmərqəndə sürgün edirlər. Toğrulun anası 1961-ci ilədək sürgündə yaşayır.

Bu ziddiyyətli, təzadlı illərdə inamını itirməyən Nərimanbəyovlar yaşamaq uğrunda mücadiləni davam etdirirlər. Toğrul Nərimanbəyov əvvəlcə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbinə daxil olur. 1950-ci ildə isə Litva İncəsənət İnstitutunda monumental və dəzgah rəssamlığı fakültəsində təhsil alır. Eyni vaxtda Vilnüs Konservatoriyasında klassik vokalı öyrənir. Toğrul anası ilə yalnız tələbəlik illərində Səmərqənddə görüşür. Onun müxtəlif orqanlara çoxsaylı müraciəti və gərgin mübarizəsi sayəsində anasına bəraət verilir və İrma Lya Rude Bakıya qayıtmağa müvəffəq olur.

Bir müddət sonra amnistiyaya düşən atası Fərman Nərimanbəyov da Sibir sürgünündən vətənə qayıdır.

Uşaqlıqdan çəkdiyi əziyyətlər, rastlaşdığı ədalətsizliklər Toğrulun əzmkarlığını daha da artırır və o, yaradıcılıq yolunda ən yüksək zirvələri fəth edə bilir.

Görkəmli rəssamın mənzərə, portret, monumental boyakarlıq, illüstrasiya və teatr rəssamlığı kimi müxtəlif sahələrdə yaratdığı parlaq əsərlər mövzu və janr rəngarəngliyi, estetik kamilliyi və özünəməxsus üslubu ilə fərqlənir. T.Nərimanbəyovun iç dünyasını təcəssüm etdirən bənzərsiz lövhələri Azərbaycan müasir təsviri sənətinin simasını formalaşdıraraq mədəniyyətimizin nadir inciləri xəzinəsinə daxil olub.

Nar onun rəsmlərində Göyçaydan Bakıya, oradan da Parisə, Nyu-Yorka, İstanbula, Londona, Moskvaya və neçə-neçə uzaq şəhərlərə gedib çıxıb. Qəribə və qeyri-adi yaradıcılıq qabiliyyətinə malik xalq rəssamı Toğrul Nərimanbəyov təkcə doğma vətənində deyil, dünyanın əksər ölkələrində yaxşı tanınır. Onun əsərləri dünyanın bir çox incəsənət muzeylərində, fondlarda saxlanılır. Çexiya, Rusiya, Hindistan, Fransa, Litva, ABŞ və digər ölkələrdə görkəmli rəssamın fərdi sərgiləri keçirilib.

Toğrul Nərimanbəyov təkcə rəssam deyil, həm də opera ifaçısı idi. Onun gözəl, məxməri bariton səsi var idi. Klassik operalardan, xüsusilə İtaliya bəstəkarlarının əsərlərindən ariyaları peşəkar səviyyədə ifa edirdi.

O, müsahibələrindən birində deyib: "Rəssam olmasaydım, yəqin ki, heykəltəraş, ya bəlkə də vokalist olardım. Rəssamlıqda hər şey əvvəldən məlumdur. Başlanğıc da, iş prosesi də, sonluq da. Vokal isə tamam başqa bir aləmdir. Mən hər səhərimi torağay kimi mahnı ilə açıram".

T.Nərimanbəyovun zəhməti heç də hədər getməyib. O, 30 yaşında əməkdar, 33 yaşında isə xalq rəssamı adına layiq görülüb. 1974-cü ildə dünya şöhrətli bəstəkar Fikrət Əmirovun "Nəsimi dastanı", 1980-ci ildə isə "Min bir gecə" əsərlərinə verdiyi səhnə tərtibatına görə Dövlət mükafatı alıb.

Toğrul Nərimanbəyov Fransa Müasir İncəsənət Ensiklopediyasında haqqında məlumat verilən yeganə azərbaycanlıdır. Maraqlıdır ki, bu məsələdən rəssamın özünün də uzun müddət xəbəri olmayıb.

2000-ci ilin avqustunda T.Nərimanbəyov Azərbaycanın "İstiqlal" ordeni, 2010-cu ilin avqustunda isə "Şərəf" ordeni ilə təltif edilib. Rəssamın müstəqil Azərbaycanın bu ali mükafatlarına layiq görülməsi doğma vətənində onun sənətinə və şəxsiyyətinə ehtiramın ifadəsidir.

Prezident İlham Əliyevin 2010-cu il 22 iyun tarixli Sərəncamı ilə görkəmli rəssamın 80 illik yubileyi dövlət səviyyəsində keçirilib. Yubiley tədbirləri nəinki doğma vətənində, hətta ölkəmizin sərhədlərindən kənarda da qeyd edilib.

Dünya şöhrətli fırça ustası 2013-cü il iyunun 2-də Parisdə vəfat edib, Passi qəbiristanlığında dəfn olunub.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
07.08.2020


      İşıqların iki saatdan bir yanan vaxtları idi. Soyuq, həm də vahiməli qış gecələri canımıza qorxu, vəlvələ salmışdı. Pəncərəni donduran buz parçaları da iki gün idi ki, şəklini dəyişdirməmişdi. Çovğun arabir qapının ağzında ipə atılan balaca xalçanı var gücü ilə yellədirdi. Evimizin ağbirçəyi, 86 yaşlı nənəm pəncərənin qarşısında dayanmışdı. Ev soyumasın deyə, qapını da aça bilmirdi. Diqqətli baxışlarla köhnə xalçasını gözündən qoymurdu. Ailə üzvlərinin söhbətlərinə məhəl qoymadan nəzərləri xalçada qalmışdı. Ürəyindən keçən fikirləri, qorxuları gözləri danışırdı: sanki külək o köhnə xalçanı aparacaq, o da bizi daha qapıda qarşılamayacaqdı...

Nənəmin təlaşını görüb bu köhnə, nimdaş xalçanı niyə bu qədər əzizləməsini soruşdum: – Ay nənə, bu köhnəlmiş xalça sənin üçün niyə bu qədər əhəmiyyətlidir? Çöldə asılan təzə xalça heç yadına düşmür. Köhnə xalçadır, qoy elə külək aparsın, – demişdim ki, nənəm qaşlarını çataraq: – Allah ağzından alsın, ay bala... O necə sözdür? Sənin xəbərin var o xalçanın tarixindən? Bilmirsən mənim üçün necə qiymətlidir. Mən deyim, sən də qulaqlarını aç eşit, bildiklərindən sonra görəcəksən ki, sənin düşündüyün köhnə xalça çox dəyərə malikdir. Görəcəksən ki, köhnə dediyin o xalça milli dəyərlərimizin bu günü, keçmiş xatirələrimizin izidir. Nənəmin söhbəti bizdə də o köhnəlmiş xalçaya maraq oyatmışdı.

Evimizin ağbirçəyi deyirdi ki, hələ mən balaca olanda bundan da çətin illər idi. Müharibənin yaratdığı çətinliklər evdən-eşikdən didərgin salmışdı camaatı. Atam müharibəyə getmişdi. Anam isə xalça toxuyub sataraq bizə çörəkpulu əldə edərdi. Göz nuru, əl zəhməti bahasına başa gələn xalçaları gah yaxşı, gah da ki dəyər-dəyməzinə satıb gələrdi. Gün gəldi, ay keçdi, anam bərk xəstələndi, bu sənətin sirlərini evin böyük qızı olduğum üçün mənə öyrətməyə başladı. Mən də anamın köməyi ilə qaranlıq gecələrdə şam işığı ilə xalça toxumağa başladım. Anamla yeganə toxuduğum xalça, bax o dediyin köhnə nimdaş xalça oldu ki, onda mənim də, anamın da əl izləri var... O xalçada bizim çətinliklərimiz, həyat hekayələrimiz var...

Nənəmin söhbətindən sonra o xalçanı götürüb mən də əzizləyib evdə yadigar kimi saxladım. O gündən sonra xalçalar haqqında düşüncələrim də dəyişdi. Öyrəndim ki, milli-mənəvi dəyərlərimizdə yer alan, əl əməyi, göz nuru olan xalçalar bizə nənələrimizdən qalan ən dəyərli xəzinədir, mirasdır. Arxeoloji materiallar, orta əsr qaynaqları və bir sıra digər qaynaqlar Naxçıvanda xalçaçılıq sənətinin yüksək səviyyədə inkişaf etməsini göstərir. AMEA Naxçıvan Bölməsinin, Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun direktoru, tarix üzrə elmlər doktoru Fəxrəddin Səfərli “Naxçıvanda xalçaçılığın inkişaf tarixindən” adlı elmi məqaləsində qeyd edir: “ Bu sənət növü Azərbaycanda eramızdan bir neçə əsr əvvəl meydana gəlmiş, erkən orta əsrlər zamanı müstəqil sənət növünə çevrilmişdir. Bu dövrdə Azərbaycanın bir sıra şəhərlərində, o cümlədən Naxçıvan şəhərində xalçaçılıq nəinki inkişaf etmiş, hətta böyük şöhrət qazanmışdır”.

Məqalədə oxuyuruq: “X-XII əsrlərdə Naxçıvanda xalçaçılıq o dərəcədə yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdı ki, Azərbaycan şəhərlərində toxunan müxtəlif növ xalçaların ornament və təsvirlərinin tərtibatında naxçıvanlı sənətkarların əl işlərindən istifadə olunmuşdur. Görkəmli xalça ustası və tədqiqatçısı Lətif Kərimov bu haqda qeyd edir ki, orta əsr Azərbaycan şəhərlərində istehsal olunan xalçaların bədii tərtibatında Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani, Əhməd Əyyub oğlu Naxçıvani kimi görkəmli Azərbaycan sənətkarlarının yaxından iştirak etdiyini ehtimal etmək olar”.

Bu mirası qoruyan və xalçalarımızı təbliğ edən Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyi bu gün böyük bir missiyanı yerinə yetirir. Burada sərgilənən eksponatlarda ulu nənələrimizin nəfəsi toxunan ilmələr və müxtəlif əl izləri, ən əsası da milli dəyərlərimiz yaşayır. O xalçalarda onların həyat hekayələrinə, ağrılı-acılı günlərinə şahidlik edən miraslar, ənənələr var. Xalçaların qorunduğu məkanda olmaq, burada çalışanlarla söhbət etmək, ilmə-ilmə toxunuşları hiss edib bu ənənəni yaşadanlar haqqında nənəmin dediklərindən daha çox şeylər öyrənmək istəyirdim. Muzeyin bələdçisi Sevinc Səbzəliyevanın söhbətini muzeydə təşkil olunmuş onlayn ekskursiya zamanı dinlədim. Ətraflı məlumat verən bələdçi bildirdi ki, milli dəyərlərimizin yaşadığı muzey 1998-ci ildə yaradılıb. 2010-cu ildən isə yeni binada fəaliyyətini davam etdirir. 2013-cü ildə muzeydə yenidənqurma işləri aparılıb, ekspozisiyası yenidən təşkil olunub. Dünəndən bu günə, bu gündən isə sabaha yaşadılan milli dəyərlərimizin daşıyıcısı olan muzeyin fondunda 4000-ə yaxın eksponat toplanıb. Onların 400-dən çoxu ekspozisiyada nümayiş olunur. Burada Naxçıvan qrupuna aid bir-birindən gözəl xovlu və xovsuz xalça nümunələri, xalçaçılıq məmulatları, məişət əşyaları yer alıb. Palaz, cecim, kilim, şəddə, zili kimi xovsuz xalçalar, süjetli portret və miniatür xalçalar, o cümlədən müxtəlif əl işləri, tikmələr, toxuculuq alətləri, xurcun, duz torbası və digər eksponatlar bizə ulu keçmişimizdən soraq verir. Burada ibtidai dövrləri gözlərimiz önünə gətirən eksponatlar da var. Keçə-xalçalar bu kateqoriyadan hesab edilir. Həmçinin qamış yarpağından toxunan və el arasında “həsir” adı ilə tanınan çətən toxuculuq nümunəsi də xüsusi diqqətə layiqdir. Sonralar isə xovsuz xalçalar meydana gəlir ki, bunlar da – palaz, cecim, kilim, zili, şəddə olub. İnkişafın sonrakı mərhələsini də xovlu xalça nümunələri təşkil edib.

Bu xalçalara gözəllik verən isə onun üzərində təsvir edilən bir-birindən gözəl və fərqli naxışlardır. Bu naxışları sənətşünaslarımız həndəsi, zoomorf, nəbati və antropomorf naxışlar olmaqla, 4 qrupa ayırıblar. Naxışlarda insan, heyvan təsvirləri var.

Ornamentli, süjetli xalça qrupları da özünəməxsusluğu ilə seçilən nümunələr sırasındadır. Çeşni rəngarəngliyi, bəzək məziyyətləri, texnoloji xüsusiyyətləri, nəbati motivli ornamentləri, klassik naxışları ilə fərqlənən xalçalarımız uzun inkişaf yolu keçərək bu günümüzə gəlib çıxıb. 2010-cu ildə YUNESKO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin 5-ci sessiyasında Azərbaycan xalçası bu mötəbər qurumun mədəni irs siyahısına daxil edilib. Artıq bədnam ermənilər ata- babalarımızın evlərindən oğurladıqları xalçaları özlərininki kimi təqdim edə bilmirlər. Çünki Azərbaycan xalçalarının kimə məxsusluğunu təsdiqləyən pasportu – kataloq və lazımi sənədləri beynəlxalq şəkildə təsdiq edilib. Bu addımdan sonra səsi soraq-soraq, el-el gəzən milli dəyərlərimiz hesab edilən xalçalarımız əsrarəngizliyi ilə dünyada daha böyük şöhrət qazandı. Təkcə bir faktı xatırladaq ki, 2010-cu ilin noyabr ayının 15-də Böyük Britaniyanın London şəhərində təşkil olunan “Azərbaycan: uçan xalçalarla nağıllar aləminə” adlı sərgidə Böyük Britaniyanın mədəniyyət naziri Ed Veyzi sərgilənən xalçalara baxaraq öz təəssüratlarını heyrətli bir ifadə ilə dilə gətirmişdi: “Azərbaycan xalçaları əsrarəngizdir”.

Sorağı xarici ölkələrdən gələn xalçalarımız bu gün muzeydə etibarlı şəkildə qorunub saxlanılır, buraya üz tutanlara nümayiş etdirilir. Xalçalarımız milli-mənəvi irsimiz, dünənimiz, bu günümüz və sabahımızdır.

Türkan Hüseynli
“Şərq qapısı” qəzeti
25.07.2020


      Dünyanın demək olar ki, bütün regionlarında üst paleolit dövründən orta əsrlərədək ayrı-ayrı tarixi mərhələlərə aid müxtəlif mövzulu qayaüstü təsvirlər vardır. Onlar daha çox Avrasiyanın fərqli coğrafi areallarında yayılmışdır. Ən qədim qayaüstü rəsmlər Qərbi Avropa mağaralarında paleolit dövründə boya ilə çəkilmiş 30-35 min il əvvələ aid rəsmlərdir. Sonrakı mərhələlərdə - mezolit-tunc dövrlərində qayaüstü təsvirlər daha çox həkketmə üsulu ilə çəkilmişdir.

Arxeoloji abidələr olaraq qayaüstü təsvirlər qədim tarixin öyrənilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qayaüstü təsvirlərin xronologiyası, yayılma arealı, üslubu, mövzusu onların yaradıcıları olan qədim insanların məşğul olduqları sahələrinin təsərrüfat xüsusiyyətləri, maddi və mənəvi mədəniyyəti ilə sıx bağlı olub, xalqların qədim həyat tərzinin, dünyagörüşünün real və obrazlı təzahürüdür. Bu baxımdan ölkəmizin ayrılmaz tərkib hissəsi olan, Naxçıvan diyarının, eyni zamanda, bütövlükdə Azərbaycanın tunc dövrü tarixinin tədqiqi üçün müstəsna əhəmiyyətə malik abidələr sırasında Gəmiqaya rəsmlərinin özünəməxsus yeri var. Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki Gəmiqaya abidələri qayaüstü rəsmləri - petroqlifləri, qədim yurd yerləri və qəbir abidləri ilə böyük bir arxeoloji kompleksdir. Aran - yaylaq mövsümlərinin inkişafı mərhələsindən - e.ə. IV minilliyin sonu - III minilliyin başlanğıcından meydana çıxan bu abidələrin yaradıcıları Naxçıvanın tunc dövrü əhalisidir.

Gəmiqaya abidələri Naxçıvan Muxtar Respublikası Ordubad rayonunda, Kiçik Qafqazın Azərbaycan Respublikası ərazisində ən yüksək zirvəsi olan Qapıcıq dağının (3906 m) yamaclarında, dəniz səviyyəsindən 3000-3500 metr yüksəklikdə yerləşir. Keçən əsrin altmışıncı illərinin sonlarından başlayaraq Gəmiqayada müxtəlif mərhələlərdə tədqiqat işləri aparılmışdır. Bu abidədə ilk geniş kompleks araşdırmalar Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü və tapşırığı ilə 2001-2003-cü illərdə aparılmışdır. Sonrakı illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin uğurlu siyasəti nəticəsində bütün ölkədə, eyni zamanda Naxçıvan Muxtar Respublikasında, o cümlədən Gəmiqaya abidələrində ətraflı tədqiqatlar aparılması üçün hərtərəfli şərait yaradılmış, ekspedisiyalar, elmi konfranslar təşkil edilmişdir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovun 26 aprel 2001-ci il tarixdə imzaladığı "Ordubad rayonu ərazisindəki Gəmiqaya abidələrinin öyrənilməsi haqqında”kı sərəncamı ilə Gəmiqaya abidələrinin ardıcıl surətdə və kompleks şəkildə öyrənilməsinə başlanılmışdır. Bununla əlaqədar olaraq Gəmiqaya yüksəkliklərinə yol çəkilmiş, buraya alimlərin gedib tədqiqat işləri aparması, qalıb işləməsi üçün münasib şərait yaradılmışdır. 2001-2003-cü illərdə aparılmış davamlı elmi tədqiqatlar nəticəsində Gəmiqaya ərazisində 1500-ə qədər qayaüstü təsvirlər qeydə alınmışdır. Həmin illərdəki araşdırmalar təkcə Gəmiqayanın deyil, eyni zamanda Naxçıvan bölgəsinin arxeoloji abidələrinin tədqiqatları tarixində mühüm irəliləyiş, böyük dönüş nöqtəsi idi. Məhz bu dövrdə Gəmiqayada kompleks tədqiqatlar həyata keçirilmiş, ilk dəfə olaraq burada arxeoloji qazıntı işləri aparılmış, folklor materialları toplanılmış, coğrafiya və botanika üzrə tədqiqatlara başlanılmışdır.

Əlbəttə, yalnız qeyd edilənlərlə Gəmiqayanın tədqiqatlarını bitmiş hesab etmək olmazdı və daha geniş araşdırmaların aparılması, abidənin bütün qayaüstü təsvirlərinin qeydə alınması qarşıda duran əsas vəzifə idi. Bu yaxınlarda Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovun layihə rəhbərliyi ilə "Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri” (Naxçıvan, 2020) adlı geniş həcmə malik sanballı kitabın nəşri abidənin tədqiqi tarixində mühüm elmi hadisədir. Azərbaycan, ingilis və rus dillərində çap edilmiş kitabın müəllifi sənətşünas Nizami Alıyev, elmi redaktoru AMEA-nın müxbir üzvü Vəli Baxşəliyevdir. 576 səhifə həcmindəki kitabda Gəmiqayada 2016-cı ilin avqust-sentyabr aylarında Nizami Alıyevin rəhbərliyi ilə işləmiş ekspedisiyanın fəaliyyətinin nəticələri yer almışdır. Yüksək dağlıq sahədəki qayalıqlarda tədqiqatların aparılmasının nə qədər çətin olduğu 2001-2003-cü illərin yay mövsümlərində Gəmiqayada təsvirlərin qeydiyyatını aparmaqla məşğul olmuş bir arxeoloq kimi mənə yaxşı məlumdur. Buna görə də Gəmiqayada işləyən və demək olar ki, bütün təsvirləri qeydə alan bu ekspedisiyanın hansı ağır şəraitdə işlədiyini təsəvvür etmək çətin deyildir. Lakin bütün çətinliklərə baxmayaraq, çap olunmuş kitabı oxuduqca Nizami Alıyevin rəhbərlik etdiyi ekspedisiyanın qarşıya qoyulan vəzifənin öhdəsindən layiqincə gəldiyinin şahidi oluruq.

Gəmiqaya abidələri kompleksi Qaranquş yaylağı, Qız-gəlin çuxuru, Göllər, Nəbiyurdu və sair bir neçə əraziləri əhatə edir. Əvvəlki tədqiqat illərində məhz bu ərazilərdəki, başlıcası isə Qaranquş yaylağındakı təsvirlər qeydə alınmış və nəşr edilmişdir. Qeydiyyata alınmış qayaüstü rəsmlərin ümumi sayı 1500-ə qədərdir. Lakin son ekspedisiyanın intensiv fəaliyyəti nəticəsində həm bu ərazilərdə əvvəllər aşkar edilməmiş təsvirlər, həm də digər sahələrdəki demək olar ki, bütün petroqliflər artıq qeydə alınmışdır. Ekspedisiyanın fəaliyyətinin nəticəsi olaraq "Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri” adlı kitabda 2040 daş üzərində qeydə alınmış 7422 təsvir yer almışdır ki, bunlardan da təxminən 6000 rəsm ilk dəfə bu kitabda nəşr olunmuşdur.

Ümumiyyətlə, dünyada arxeoloji tədqiqatlar təcrübəsində qayaüstü təsvirlərdən ibarət abidələrin bütün petroqliflərinin toplanaraq tam nəşr edilməsi bu tip abidələrin öyrənilməsi istiqamətində əsas vəzifədir. Belə ki, abidənin kompleks halda zaman və məkan aspektində dərk edilməsi, təsvirlərin tarixi-mədəni kontekstdə interpretasiyası üçün onların tam nəşrinə böyük ehtiyac vardır. Məhz bu baxımdan Naxçıvan Muxtar Respublikası Ordubad rayonunun yuxarı dağlıq ərazisindəki abidələri əhatə edən "Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri” kitabının nəşr olunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Təqdirəlayiq haldır ki, kitabda Gəmiqaya təsvirlərinin yayıldığı ərazilər tarixi adları ilə və sistemli şəkildə sahələrə bölünmüş və bu ərazilərdəki rəsmlər statistik göstəriciləri ilə birlikdə ayrı-ayrılıqda verilmişdir. Bütün bunlar gələcək tədqiqatlarda hər bir ərazidə cəmləşmiş təsvirlərin texniki-tipoloji, xronoloji fərqlərinin, mövzu müxtəlifliyinin və ümumi xüsusiyyətlərinin müqayisəli şərh edilməsi üçün münasib imkanlar yaradır.

Gəmiqaya təsvirlərinin həkkedilmə texnikasının təhlili zamanı məlum olur ki, onların böyük əksəriyyəti tək xətlərlə icra olunmuş sxematik rəsmlərdir. Gəmiqayadakı kontur və siluet üslubda rəsmlər haqqında indiyədək az məlumat var idi. Haqqında bəhs etdiyimiz kitabın üstün cəhətlərindən biri də odur ki, burada ilk dəfə olaraq əvvəllər məlum olmayan çoxlu sayda siluet rəsmlər nəşr edilmişdir. Bu isə, öz növbəsində, bu abidələrin təhlilində yeni yanaşmaları gündəmə gətirməyə imkan verir. Ona görə də indi ilk növbədə həmin realist üslubda verilmiş təsvirlərin xronoloji aspektdə şərhi üçün əlverişli şərait yaranmışdır. Həm də çox maraqlıdır ki, belə siluet təsvirlər daha çox bütöv bir kompozisiya təşkil edir. İnsanlar, öküzlərə qoşulan arabalar və onlarla yanaşı xırda buynuzlu heyvanlar, köç səhnəsi və ya ox-yayla silahlanmış insanların ov etmə səhnələrinin təsvirləri Gəmiqayada çoxsaylı süjetli kompozisiyaların mövcud olmasından xəbər verir.

Digər tərəfdən, Gəmiqayanın siluet rəsmləri bu abidəni tarixi Azərbaycan ərazilərindəki abidələrlə - Göyçə gölü hövzəsinin və Zəngəzurun həmdövr, eyni məzmunlu qayaüstü təsvirləri ilə yaxınlaşdırır. Bu isə, öz növbəsində, Kiçik Qafqazın bütün bu ərazilərində tunc dövründə Azərbaycanın qədim, vahid mədəniyyətinin yayıldığını sübut edən əsas faktlardan biridir. "Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri” kitabındakı rəsmlərin müəyyən qrupu Qobustanın tunc dövrü qayaüstü təsvirləri ilə uyğunluq təşkil edir. Kitabın nəşri Qobustan və Gəmiqaya təsvirlərinin Azərbaycanın qədim mədəniyyət tarixinin vahid tərkib hissəsi kimi təhlil edib dəyərləndirməyə də yeni imkanlar yaradır.

Kitabda diqqətiçəkən məqamlardan biri qısa da olsa təsvirlərin bir qisminin semantikası barədə fikirlərin irəli sürülməsidir. Təsvirlərin semantik məzmununun şərhi onların tarixi aspektdə dərk edilməsi baxımından tədqiqatların mühüm bir mərhələsini təşkil edir. Eyni zamanda kitabda ilk dəfə olaraq Gəmiqaya rəsmlərinin Naxçıvanın tunc dövrü abidələrindən aşkar edilmiş keramika məmulatı üzərində analogiyalarının olduğu da qeyd edilmişdir. Bu paralellər Gəmiqaya rəsmlərinin Naxçıvanın aran zonasında məskunlaşmış tunc dövrü tayfaları tərəfindən yaylaq mövsümləri zamanı yaradıldığını bir daha sübut edir.

Burası da əhəmiyyətlidir ki, kitabda həmçinin təsvirlərin kateqoriyaları barədə də ümumi məlumat verilmişdir. İlk növbədə, insan rəsmlərinin xüsusi ustalıqla çəkilməsi və onların kompozisiyalarda üstün mövqedə yerləşdirilməsi qeyd edilmişdir. Müxtəlif heyvanların - öküz, keçi, at, it, bəbir, quş və s. təsvirlərinin sistemli şəkildə təqdimatı tunc dövrünün təsərrüfat heyvanları və yerli vəhşi faunası barədə mühüm məlumat mənbəyidir. Üzərində təsvirlər olan daşların hər birinin forma və ölçüləri barədə sənətşünas Nizami Alıyevin təqdim etdiyi zəruri informasiya təsviri sənət üçün əhəmiyyətli olan elmi qənaətləri də əhatə edir. Bu məlumatlar qədim "rəssamların” çəkəcəkləri rəsmin xüsusiyyətindən asılı olaraq, uyğun daş seçdiklərini də müəyyən etmələrini nəzərə çarpdırır.

Ümumiyyətlə, "Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri” kitabı bu abidənin müxtəlif istiqamətlər üzrə gələcək tədqiqatları üçün mühüm bir mənbədir. Əlbəttə, gələcək illərdə çöl tədqiqatları zamanı Gəmiqayada müəyyən əlavə təsvirlərin də aşkar ediləcəyi istisna deyildir. Lakin bu kitabın nəşri ilə həmin istiqamətdə işlərin əsası artıq uğurla yerinə yetirilmişdir. Təqdim olunan kitab bundan sonra Gəmiqaya rəsmləri barədə yazılacaq dissertasiyalar, monoqrafiyalar və məqalələr üçün zəngin bir mənbədir. Yaxın zamanda abidənin tədqiqatları baxımından yerinə yetiriləcək ən zəruri işlər kitabda verilmiş ərazilərin adları göstərilməklə onların yerləşməsinin ümumi tərtibatının, həmin sahələrin hər biri üzrə rəsmlərin kateqoriyalar üzrə (antropomorf, zoomorf rəsmlər, nəqliyyat vasitələrinin təsvirləri, işarələr və qeyri-müəyyən təsvirlər) statistikasının aparılmasından ibarətdir. Arxeoloji ekspedisiyalar zamanı yerinə yetiriləcək bu işlər Gəmiqaya tədqiqatlarının elmi tutumluluğunu daha da artıracaqdır. "Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri” kitabı bütün bu işlərin icrası və abidənin gələcək tədqiqatları üçün geniş imkanlar açır.

Sənətşünas tədqiqatçı Nizami Alıyevin böyük zəhmət hesabına hazırladığı "Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri” kitabı geniş mənada Azərbaycanda qayaüstü mədəniyyətin, Gəmiqaya və Qobustan qayaüstü rəsmlərinin müqayisəli şəkildə tədqiq edilib öyrənilməsi, Gəmiqaya abidələrinin qədim tariximizdə yerinin müəyyən edilməsi üçün sanballı bir xidmətin ifadəsidir.

Nəcəf Müsüyibli
AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini,
tarix elmləri doktoru, professor
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
21.07.2020


      Hələ qədim dövrlərdən Azərbaycanda elə nəsillər, elə qəbilələr olub ki, onlar öz döyüşkənliyi ilə təkcə Qafqazda deyil Avropada da tanınıblar. Onlar arasında yüksəkrütbəli hərbçilər – generallar olub və mərdliyi, igidliyi ilə Vətənimizin müstəqilliyinə, ərazi bütövlüyünə misilsiz töhfələr veriblər.

Tarixən bu millətin dünya hərb tarixində öz dəstxəti, strateji taktikası olan sərkərdələri olub. Bu siyahıya Tomrisi, Cavanşiri, Babəki, Şah İsmayıl Xətaini, Pənahəli xanı, Cavad xanı, Çələbi xanı və digər məşhur sərkərdə və dövlət xadimlərini daxil etmək olar. Bundan başqa, Azərbaycan ərazisində Şərqdə və Avropada da kifayət qədər tanınan nəsil və qəbilələr də olub. Bu sırada Bakıxanovlar, Şıxlinskilər, Çələbilər, Cavanşirlər, Vəkilovlar nəslinin adını çəkmək olar. Onlar Azərbaycana döyüşkən əsgərlər, komandirlər və sərkərdələr bəxş etmiş, ana torpağın başı üstünü təhlükə alanda birləşib ayağa qalxmış, onun hər qarışı uğrunda canlarından keçmişlər.

Azərbaycan xalqının formalaşmasında, böyük rolu olan qədim türk tayfalarından biri də Kəngərlilərdir. XVIII əsrin II yarısından etibarən Kəngərli hakimləri yüksək titullar daşımış və Azərbaycanın ən güclü xanlıqlarından olan Naxçıvan xanlığını idarə etmişlər. 1828-ci il Türkmənçay sülh müqaviləsinə görə, Naxçıvan xanlığı Rusiyanın himayəsinə keçsə də, Kəngərlilərin ən nüfuzlu nümayəndələri 1840-cı ilədək “Naib” titulu ilə vəzifədə qalmışdır. Çar imperiyası dövründə Kəngərli tayfasına mənsub insanların bir hissəsinə “Naxçıvanski” soyadı verilmiş və onların arasında bir sıra görkəmli ictimai-siyasi, hərbi xadimlər, elm və mədəniyyət nümayəndələri yetişmişdir. Tarixin səhifələrini vərəqlədikcə görürük ki, XVIII əsrin II yarısından XIX əsrin əvvəllərinədək bütün Naxçıvan xanları Kəngərli nəslindən olmuşdur. 1747-ci ildə Nadir şah Əfşar sui-qəsd nəticəsində öldürüldükdən sonra Kəngərli tayfa başçısı Heydərqulu xan Kəngərli özünü Naxçıvanın müstəqil xanı elan etmiş və Naxçıvan xanlığı Heydərqulu xan Kəngərlinin hakimiyyəti dövründə sürətli inkişaf yolu keçmişdir. Heydərqulu xan vəfat etdikdən sonra müxtəlif illərdə Naxçıvan xanlığını onun oğlu Hacı Məhəmməd xan, Rəhim xan, Şükürulla xan, qardaşı Əliqulu xan, Vəliqulu xan idarə etmişdir.

Naxçıvan xanlığı müstəqil olduğu 1747-1797-ci illərdə daxili və xarici siyasəti ilə qonşu xanlıqların rəğbətini qazanmış, Heydərqulu xanın, sonralar isə I Kalbalı xanın hakimiyyəti dövründə siyasi diplomatiyası ilə fərqlənmişdir. I Kalbalı xanın, oğlu Ehsan xanın hakimiyyətə gəlişi Naxçıvan xanlığında bir canlanma yaratmış, Naxçıvan torpaqlarını tapdaqlar altında qalmaqdan qorumuşdur. I Kalbalı xan Naxçıvan xanlığını müstəqil idarə etdiyi illərdə mahir bir süvari qoşun sərkərdəsi olmaqla bərabər, çox bacarıqlı bir diplomat olmuş, xanlığa qarşı işğalçılıq siyasəti irəli sürən qüvvələr əleyhinə mühüm addımlar atmışdır. Az bir müddət ərzində çarizmin apardığı müstəmləkəçilik siyasətinə baxmayaraq, Naxçıvan Qafqazın əsas mərkəzlərindən birinə çevrilmiş, xanlığın ərazisi, qoşunu, pul vahidi, özünəməxsus xarici, daxili siyasəti, müstəqil dövlətə məxsus atributları olmuşdur.

Kəngərlilər sərbəst, müstəqil yaşamağı və öz dövlət qurumlarını – Naxçıvan xanlığını müdafiə etməyi yaxşı bacarırdılar. Döyüşkənliyi ilə bütün Qafqazda məşhur olan Kəngərlilər ağa və bəylərin rəhbərliyi ilə xüsusi süvari dəstələri təşkil edib şöhrət qazanmışdılar. Çar Rusiyasında Azərbaycanın uzun illər hərb sənətindən kənarda saxlanmasına baxmayaraq, Kəngərli süvariləri Rusiyanın apardığı döyüşlərdə böyük cəsarət nümunəsinə çevrilmişlər. Rusiya hərbi tarixçisi və yürüş iştirakçısı Platon Zubov yazır: “Onlar haqqında fikir demək üçün gərək o qoşunları döyüş vaxtı müşahidə edəsən. Bunlar elə bil ki, qəzəblənmiş Allahın odu və ildırımıdırlar. Döyüş vaxtı göydən düşmənlərin lap mərkəzinə düşürlər, ölüm və dəhşət səpələyirlər. Elə o vaxtdan mənim gözlərim önündə baş verən müsəlman qoşunların möcüzəli igidliklərini sevinclə xatırlayıram”.

1829-cu ildən başlayaraq Rusiya hökuməti Kəngərli süvarilərini Şərqi Avropa ölkələrinə hərbi xidmətə də aparmış və onların cəsurluğu həmin dövlətlərin hökmdarlarının – çar hərbi dairələrinin diqqət mərkəzində olmuşdur. İstər xanlıq dövründə, istərsə də Naxçıvan xanlığının Rusiya tərəfindən işğalından sonra da Naxçıvan süvariləri əvvəlki döyüş hünərlərini qoruyub saxlamışlar.

Azərbaycanın hərb tarixinə altı igid general bəxş etmiş Kəngərli nəslinin nümayəndələri şücaətləri ilə ad-san qazanmış, sayı-hesabı olmayan müxtəlif orden və medallarla təltif olunmuşlar. Həmçinin general-mayor Ehsan xanın iki oğlu – general-leytenant İsmayıl xanın, Kalbalı xanın adlarının Moskvanın Kreml sarayının Müqəddəs Georgi zalında mərmər lövhələr üzərinə qızıl hərflərlə həkk olunması da azərbaycanlı hərbçilərin şücaətlərinin yüksək dəyərləndirilməsinin göstəricisidir.

Rusiya və Azərbaycan xalqlarının yaddaşında bu günədək əsl qeyrət, hünər və sədaqət rəmzi kimi qalan generallardan biri də görkəmli Azərbaycan sərkərdəsi Hüseyn xan Naxçıvanskidir. Naxçıvanda doğulan, ilk təhsilini burada alan Hüseyn xan faciəli bir tale yaşamış, ömrünün qalan hissəsini isə qürbətdə Rusiya hərb elminə həsr etmiş çox mahir bir hərbçi olmuşdur. Atası general II Kalbalı xan oğlunu hərbçi kimi görmək istədiyindən Hüseyn xanı imperatorun himayəsində olan və Rusiyanın ən mötəbər, zadəgan nəsillərinin oğullarının təhsil aldığı Peterburqdakı Paj korpusunda oxumağa göndərmiş, o, həmin məktəbi əla qiymətlərlə bitirdikdən sonra rus ordusunda hərbi xidmətə başlamışdır. Süvari alayındakı 20 illik hərbi xidməti zamanı Hüseyn xan kornetdən ən böyük hərbi rütbəyə, Əlahəzrətin general-adyutantı rütbəsinədək yüksəlmişdir. Rus-yapon savaşında qafqazlılardan təşkil olunmuş 2-ci Dağıstan süvari alayına, müharibədən sonra isə rus ordusunun qocaman və şöhrətli alaylarına Nijeqorodsk draqun və Leyb-qvardiya süvari alaylarına rəhbərlik etmişdir. Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində Hüseyn xan 2-ci süvari diviziyasının komandiri təyin edilmiş, ona general-leytenant rütbəsi verilmişdir. Qafqaz müsəlmanlarından təşkil edilmiş, “Vəhşi diviziya” kimi tanınan diviziya və polyaklardan təşkil olunmuş süvari diviziya ona tabe olmuşdur.

Hüseyn xan Naxçıvanskinin döyüşlərdə göstərdiyi şücaətə görə aldığı orden və medalların sayı-hesabı yoxdur. O, Rusiya imperiyasının 20 mükafatı və 9 xarici ordenlə təltif olunmuşdur. Hüseyn xan Rusiya ordusunun sayca az olan o generallarından idi ki, 1917-ci il inqilabını tanımadı.

Hüseyn xan Kalbalı xan oğlu Naxçıvanski 1919-cu ildə Petro­qradda bolşeviklər tərəfindən həbs olunmuş və güman edilir ki, güllələnmişdir, lakin onun dəfn yeri məlum deyil. Amma tarix bu əfsanəvi sərkərdəni unutmadı. Rus və Azərbaycan xalqının yaddaşında bu günədək əsl qeyrət, kişilik, hünər və sədaqət rəmzi kimi qalan Hüseyn xan Naxçıvanskinin şərəfli adı qəlbimizdə daim yaşayır.

Kəngərlilər nəslinin nümayəndələri yalnız hərbi işlə məşğul olmamış, həmçinin onların çox böyük torpaq sahələri və mülkləri olmuşdur. Xanlıqlar dövrünün əsas cəhətlərindən biri də iqamətgahların və onun müvafiq istehkamı kimi saray komplekslərinin yaradılması olmuşdur. Məhz möhtəşəm Xan sarayının 1780-ci ildə Kalbalı xan Kəngərli tərəfindən inşa etdirilməsi də Kəngərli nəslinin dövlətçilik ənənələrinin bir göstəricisidir. Naxçıvan xanlığı ləğv edildikdən sonra bir sıra məqsədlər üçün istifadə olunan bu sarayda Kəngərli süvarilərinin komandanlığı yerləşdirilib, 1918-1920-ci illərdə Naxçıvan Milli Müdafiə Şurasının qərargahı buraya köçürülüb.

Azərbaycanın milli dövlətçilik tarixində Naxçıvan xanlığının tutduğu xüsusi mövqeyi nəzərə alınaraq Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2010-cu il 23 oktyabr tarixli Sərəncamı ilə “Xan Sarayı” Dövlət-Tarix Memarlıq Muzeyi kimi fəaliyyətə başlayıb. Muzeyin daimi ekspozisiyası formalaşdırılarkən Azərbaycanın hərb tarixində xüsusi xidmətləri olan Kəngərli sülaləsinin görkəmli nümayəndələrinə həsr olunmuş guşələr yaradılmışdır. Bu nəslin adlı-sanlı hərbçiləri, elm və mədəniyyət xadimləri, qadın şairələri ilə yanaşı, general Hüseyn xan Naxçıvanskiyə də aid maraqlı guşələr yaradılmış, onun həyatı və hərbi fəaliyyəti ilə bağlı materiallar nümayiş etdirilərək muzeyə gələn tamaşaçılara təbliğ edilməkdədir. Muzeydə görkəmli sərkərdəyə aid arxiv materialları və sənədli məlumatlar da nümayiş olunur.

Hüseyn xan Naxçıvanskinin hərbi fəaliyyəti ilə bağlı nadir tarixi fotolar, rəssam Rəfael Qədimovun yağlı boya ilə çəkdiyi Hüseyn xan Naxçıvanskinin portreti və digər qiymətli eksponatlar ekspozisiyada öz əksini tapmışdır.

Həmçinin görkəmli sərkərdənin ailə üzvlərinə aid materiallar da muzeydə nümayiş olunur. Bu materiallardan Hüseyn xanın atası II Kalbalı xan Naxçıvanskinin, bacısı Zərrintac xanımın, oğlu Nikolay Naxçıvanskinin fotoları, eyni zamanda müəllifi Müsəllim Həsənov olan 117 səhifədən ibarət “Qərib məzarlar” adlı kitab-albomu da qeyd etmək olar. Kitab-albomda Hüseyn xanın qızı Tatyana Hüseynova Martinovanın qəbrinin təmirdən sonrakı fotosu və onun haqqında qısa məlumat verilmişdir.

Naxçıvanski generalları sülaləsinin nümayəndəsi Hüseyn xan Naxçıvanskiyə həsr olunmuş “Əlahəzrətin General-Adyutantı” kitabı da guşədə yer alıb. Əsərdə Hüseyn xan Naxçıvanskinin 34 illik hərbi fəaliyyəti ilə sıravi hərbçidən general-adyutant səviyyəsinə çatmasının səbəbləri və mahiyyəti bütün fəlsəfəsi ilə açıqlanmışdır.

Ekspozisiyada Hüseyn xanın İmperator Rusiyasının ordusunda 15 illiyinin tamam olması münasibətilə 3-cü dərəcəli “Müqəddəs Anna” ordeni ilə mükafatlandırılması, İran şahının təqdimatı ilə ulduz və almazlarla bəzədilmiş İranın 2-ci dərəcəli “Şir və Günəş” ordenini qəbul etmək və yaxasında daşımaq ixtiyarının verilməsi ilə bağlı maraqlı məlumatlar da yer almışdır.

Rusiya imperiyasında böyük nüfuz sahibi olmuş görkəmli azərbaycanlı sərkərdə Hüseyn xan Naxçıvanskinin 34 illik hərbi fəaliyyəti haqqında çəkilmiş “Qayıdış” sənədli filmi də muzeydə nümayiş olunan eksponatlar arasındadır. Film Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə lentə alınmışdır. Filmin çəkilişləri Naxçıvanda, Bakıda, Sankt-Peterburqda aparılmış və arxiv materiallarından geniş istifadə olunmuşdur. Film Azərbaycan və rus xalqları arasındakı mədəni, tarixi bağların keçmişi və bu günü baxımından çox əhəmiyyətlidir.

Xatirəsi bu gün də Rusiyada və Azərbaycanda əziz tutulan Hüseyn xan Naxçıvanski ona görə dəyərli və qiymətlidir ki, o, böyük sərkərdə olmaqla yanaşı, eyni zamanda cəsur insan və sədaqətli əsgər idi. Belə insanlar isə mütləq xatirələrdə yaşamalı, adları daim xatırlanmalıdır: dünənimiz, bu günümüz və gələcəyimiz üçün...

General Hüseyn xan Naxçıvanski irsinin yaşadılmasında, gənclərdə hərbi- vətənpərvərlik tərbiyəsinin formalaşmasında muzey öz fəaliyyətini uğurla davam etdirir. Hərb tariximizin fəxri olan Hüseyn Naxçıvanskinin həyatı, igidliyi gəncliyimiz üçün əsl nümunədir.

Zülfiyyə Əliyeva
“Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq,
Möminə Xatın və Açıq Səma Altında Muzey
Kompleksinin baş fond mühafizi-elmi işçi
“Şərq qapısı” qəzetii
15.07.2020


      Qədim diyarımız Naxçıvan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində tapılmış materiallara əsasən demək mümkündür ki, Eneolit və ondan sonrakı dövrlərdə də diyarımızda yeməklər hazırlamaq üçün ayrıca yerlər olmuşdur. Arxeoloji tədqiqatlar sübut edir ki, daşdan keramikaya, saxsı çanağa, sonra isə metala keçilməsi məişətdə böyük dəyişikliklərə gətirib çıxarmışdır. Bununla belə, qab-qacaqların, məişət alətlərinin bir çoxu bu gün də həyatımızda yerini qorumaqdadır. Aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində bir çox ocaqlar, təndirlər də meydana çıxıb. Keçmişdə təndiri, hətta evlərin içində quraşdırardılar ki, qışda ondan təkcə çörəkbişirmə məqsədilə deyil, həm də otaqları qızdırmaq üçün istifadə etsinlər.

Tarixi mənbələrdə “təndir” sözünün qədim türk xalqlarına (şumerlərə) məxsus olduğu qeyd edilir. Təndirin tarixi ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bir sıra müəlliflərə görə, döymə üsulu ilə düzəldilən təndirlər qədim tarixə malik olsalar da, onlardan çörək bişirilmədə istifadə edilməmişdir. Bəzi dini mənbələrdə isə Həvva nənənin daşdan təndiri olduğunu, onun Nuh Peyğəmbərə qaldığı deyilir. Müqəddəs kitabımız “Qurani-Kərim”in “Hud” surəsinin 40-cı ayəsindəki “Təndir qaynadı” ifadəsi ilə adı çəkilir. Qədim vaxtlarda gün tutulması olanda, zəlzələ baş verəndə insanlar təndirin yanına qaçıblar. Onlar təndir başında hifz olunacaqlarına, başlarına bir iş gəlməyəcəyinə inanıblar. Hazırda istifadə edilən təndirlərin keramikaya keçidlə əlaqəli olduğu fikri irəli sürülməkdədir. Tarix boyunca Azərbaycanda çörəkbişirmə vasitələri, əsasən, ocaq, gil və çuqun saclar, gil tavalar olub. Onların arasında təndirlər daha geniş yayılıb. Yaşı minilliklərlə ölçülən dulusçuluq və təndirqoyma mədəniyyəti özündə xalqımızın zəngin mətbəx ənənələrini əks etdirir. Bu xalq sənətkarlığı nümunəsini günümüzdə yaşadanlardan biri, Sədərək rayon Sədərək kənd sakini Gültəkin Mahmudova öz halal ruzisini təndir düzətməklə qazanır, bu işi anasından öyrənib.

Onun dedikləri:– Naxçıvanda əvvəllər yeraltı təndirlər qoyulub ki, həmin təndirlərdən bəziləri bu günə kimi də qalmaqdadır. Zamanla yerüstü təndirlərdən istifadə olunmağa başlanıb. Təndir qoymaq ağır zəhmət tələb edir. Ancaq çəkdiyimiz zəhmətin bəhrəsini hər vaxt görürük. Əsas odur ki, halal zəhmətimlə ailəmi dolandırıram.

Müsahibim deyir ki, təndirin qurulması üçün əsas xammal gilli torpaqdan yoğurulmuş palçıqdır. Təndir qoymaq, düzəltmək üçün hazırlanacaq torpaq təmiz hesab edilən yerdən götürülməlidir. Onun möhkəm olması üçün yoğurulan palçığın içərisinə keçi qəzili də qatılır. Ətraf sahələrdən yığdığımız gili və çay yatağından gətirdiyimiz qumu su ilə isladıb, başlayırıq onu ayağımızla qarışdırmağa. Gil qarışığı hazır olandan sonra təndir qurulur. Sonra onun rənginin bir qədər ağarmasını gözləyir, ətrafına odun qoyub yandırırıq. Bundan sonra 15 gün təndirin qurumasını gözləmək lazımdır. Hava isti olanda, yəni yay vaxtı təndir, təqribən, 2 saata hazır olur. Ancaq digər fəsillərdə havalar soyuq keçdiyindən, bəzən də əlverişli olmadığından bu müddət uzanır. Təndirlər əvvəlki dövrlərdə, yəni dədə-baba zamanında necə idisə, indi də eyni qaydada hazırlanır. Alt tərəfində hava çəkmək üçün kiçik bir dəlik də açılır. Ona “külfə” və ya “külüfürən” deyilir. Onun alt hissəsi 1,1 metr ağız hissəsi 50 sm, hündürlüyü 1 metr, qalınlığı isə 5 santimetrdir. Həmsöhbətim bildirdi ki, əsas vacib məsələ qoyulduqdan sonra təndiri yağışdan, sudan, nəmdən qorumaqdır. Yoxsa palçıqdan hazırlanan təndir tez sıradan çıxar. Təndiri alandan sonra isə onu xüsusi palçıq şirəsi ilə üzləyir, ya da ətrafını kərpiclə hörürlər. Təndiri qorumaq, həm də burada çörək bişirmək hər fəsildə mümkün olsun deyə, təndiri çardaqda qoymaq daha məsləhətlidir.

Gültəkin xanım onu da deyir ki, bir təndirin qiyməti ölçüsünə görə dəyişir. Ölçüsü isə sifarişə uyğun götürülür. Standart ölçülər bir az əvvəl dediyim ölçülərdir, amma müştərilərin bəziləri böyük, digərləri isə kiçik təndir istəyir. Məsələn, içərisində lavaş bişirmək üçün hazırlanan təndirlər digərlərindən bir qədər böyük ölçüdə olur. Kiçik təndirlər 10 çörək tutur. Həmçinin 15, 20 çörək tutan təndirlər də var. Daha çox Şərur rayonundan gəlib təndir alırlar. Hər kəs təndir çörəyinin dadını biləndən sonra istəyir ki, öz həyətində mütləq yerüstü təndiri olsun.

Gültəkin Mahmudova təndirdə çörək bişirməyin qaydasından da söhbət açır:

– Təndirə od salınanda, adətən, xəmir kündələnir ki, köz düşənəcən kündə də bişirilməyə hazır olsun. Təndir qalanandan sonra əvvəlcə adəti üzrə qaralır, sonra isə aşağıdan yuxarıya doğru ağarmağa başlayır. Bu zaman təndir həddindən artıq isti və qızmar olduğundan çörəyi tez yapmırlar, bir az gözləməlisən, yoxsa çörək küt gedər. Bunun qarşısını almaq üçün həm də kündəni yastılayıb yapmağa hazırlayanda onun arxa hissəsinə duzlu su vurarlar. Bu, kündənin təndirin badına yaxşı yapışmasına səbəb olur. Təndirdə bişən çörəyin öz dadı, öz ləzzəti var. Təndir çörəyi bişirilən məhəllənin yanından ötüb keçən hər kəs onun ətrini duyur. Adətə görə, təndirdən çıxan ilk çörəyi uşaqlara, evin qonağına vermək xeyir-bərəkət, ruzi gətirər.

Onu da qeyd edək ki, ta qədimdən milli mətbəximizdə təndirdən təkcə çörək bişirmək məqsədilə istifadə olunmur, onun vasitəsilə həm də müxtəlif yeməklər hazırlanır. Təndir çörəyi kimi təndir kababı, təndir külləməsi, təndir qovurması da öz dadı və ləzzəti ilə məşhurdur. Müasir dövrdə cürbəcür metal qablar, elektrik mətbəx əşyaları olsa belə, təndirdə bişən çörəyin, müxtəlif növ kətələrin, şirin çörəklərin, kababın, yeməklərin dadını heç bir avadanlıqda bişirilən yemək vermir. Çörək­bişirmə sahəsində müxtəlif texnologiyalardan istifadə olunsa da, təndir çörəyinin ətri və dad-tamı bir başqadır...

Ramiyyə Əkbərova
“Şərq qapısı” qəzetii
09.07.2020


      Azərbaycanın professional musiqisinin şifahi irsini təşkil edən aşıq sənəti, əsrlərin süzgəcindən keçərək formalaşmış, xalqımızın mədəni ənənələrinin və tarixi köklərinin bir növ daşıyıcısına çevrilmişdir. Qədim ozan-aşıq sənəti həm də Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının ən zəngin qolunu təşkil edir.

Müasir aşıq sazının sələfi sayılan üçsimli “qolça qopuz” isə Azərbaycan türklərinin istifadə etdikləri ən qədim simli musiqi aləti hesab olunur. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında qolça qopuz bir neçə adda təqdim olunur. Kitabda adları çəkilən “quruluca qopuz”, “alça qopuz” ayrı-ayrı alətlərin deyil, eyni bir alətin müxtəlif cəhətlərini açıqlayır. Əbdülqadir Marağayi “Məqasid əl-əlhan” əsərində qopuzun iki növünün – “rumlular qopuzu” və “ozan qopuzu”nun quruluşu barədə məlumat verib.

“Qopuz” sözünün etimologiyasına baxsaq, görərik ki, “qop” qədim türkcədə “ucalıq”, “yüksəklik”, uz isə “avaz”, “sehrli musiqi ahəngi” anlamını verir. Tarixi və etnoqrafik məlumatlara görə, qopuz türk xalq söyləyicilərinin, əsasən, qəhrəmanlıq nəğmələrini, dastanları ifa zamanı istifadə etdikləri başlıca simli musiqi aləti olub, kütləvi şənliklərdə, toy-düyünlərdə çalınırdı. Elin müdrik ağsaqqalı Dədə Qorqud oğuznamələr söyləyir, düzüb-qoşur, gənclərə öyüd-nəsihətlər verir, qəhrəmanlıq göstərən ərənləri öyürdü. Müdrik ozanın döyüşə gedənləri qopuza and verməsi, ona yadların əl vurmasına icazə olmaması kimi misallar bu alətin türk xalqları üçün müqəddəs hesab edildiyini sübut edir.

Qopuz bir musiqi aləti kimi əsrlərboyu təkmilləşərək öz yerini tədricən saza verib. Saz mizrabla çalınan musiqi alətidir. Onlar ölçülərinə, pərdələrin və simlərin sayına görə üç yerə bölünür: 4-6 simi olan cürə saz, 6-7 simi olan qoltuq saz, 8-9 simi olan ana saz və meydan sazı adlanan tavar sazdır. Əksər hallarda Azərbaycan aşıqları səkkiz və yaxud doqquzsimli sazdan istifadə edirlər. Saz aləti kəllə, qol və çanaq adlanan üç hissədən ibarətdir. Mərhum professor Məmmədhüseyn Təhmasib isə onun hazırda az işlənən və qədim türk sözü olan “aş”dan törədiyini iddia edib. Tarixi məlumatlara istinad etsək, onu XVI əsrdə geniş yayılmış hərbi himnlərlə əlaqələndirə bilərik. Belə ki, türkü adlanan bu türkü-himnlərin yaradıcılarını “aşiq” adlandırırdılar. Sonralar fəxri “aşıq” adı saz-söz sənətkarlarının adına əlavə olunub. Saz artıq Şah İsmayıl Xətainin dövründə indiki şəklini almışdı. Şah İsmayıl Xətainin könül oxşayan qoşmalarının birində saz belə tərənnüm edilir:

Bu gün ələ almaz oldum mən sazım
Ərşə dirək-dirək çıxar mənim avazım
Dörd iş vardır hər qarındaşa lazım
Bir elm, bir kəlam, bir nəfəs, bir saz.

Naxçıvanda da aşıq musiqisinin tarixi çox qədimdir. Professor, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Aşıqlar Birliyinin üzvü Yusif Səfərov qələmə aldığı “Naxçıvan aşıqları və el şairləri” kitabında qeyd edir ki, Naxçıvan aşıq mühiti keçdiyi inkişaf mərhələlərində öz yaradıcı ənənələri və tanınmış sənətkarları ilə Azərbaycan aşıq sənətinə dəyərli töhfələr verib.

Ağ Aşıq Allahverdi Kosacanlı, Aşıq Süleyman, Aşıq Əli, Xanxanımoğlu, Aşıq Fətulla, Aşıq Nabat, Aşıq Cəlil, Aşıq Məmmədcəfər, Qonçabəyim, çobankərəli Aşıq Cəfər, Allahverdi Əliyev, Aşıq Bəhman, Aşıq Nəcəfalı, Aşıq Mirzalı, Aşıq Hidayət, Aşıq Həmid, Kazım Abdullayev, Aşıq Əbülfəz, Aşıq Həmid, Aşıq Bayraməli, Aşıq Ehsan, Aşıq Əzim, Aşıq Vəli, ordubadlı Kərim, Aşıq Abbas Dəhri, Məmmədxan Məmmədov, Aşıq Həbib kimi Naxçıvan mühitinin yetirməsi olan aşıqlar ölkəmizdə və onun hüdudlarından kənarda şöhrət qazanıb, tanınıblar. Azərbaycan aşıq musiqisinin “Ağır şərili”, “Orta şərili”, “Yüngül şərili”, “Cəlili”, “Baş cəlili”, “Orta cəlili”, “Naxçıvan gülü”, “Naxçıvani”, “Ordubadi”, “Dərələyəz gəraylısı” və digər saz və aşıq havaları Naxçıvan aşıq mühiti ilə bağlı yaranıb.

Müstəqillik illərində aşıq sənətinin tədqiqi yeni mərhələyə qədəm qoydu. Belə ki, Naxçıvan folkloru nümunələri əsasında Azərbaycan folkloru antologiyasının ilk cildi çap olundu. Aşıq sənətinin YUNESKO-nun qeyri-maddi irs siyahısına daxil edilməsi isə bu sənətin inkişafı üçün daha əlverişli mühit yaratdı. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun 2009-cu il 7 fevral tarixli “Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi haqqında” Sərəncamı da diyarımızda aşıq sənətinin inkişafı, tədqiqi, təbliği, dəyərli nəşrlərin işıq üzü görməsi işində canlanma yaratdı və nəticədə, bu sənət özünün ən yüksək inkişaf dövrünü yaşayır.

Muxtar respublikamızda Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi ilə bağlı Ali Məclis Sədrinin imzaladığı müvafiq sərəncamın icrası istiqamətində atılan mühüm addımlardan biri də Naxçıvan Muxtar Respublikası Aşıqlar Birliyinin yaradılması oldu. Birliyin sədri, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar artisti Tural Bağırovla söhbətimiz zamanı qeyd etdi ki, bununla diyarımızda aşıq sənətində yeni inkişaf mərhələsi başladı və bu sahənin inkişafına göstərilən qayğı Naxçıvan aşıqlarının yaradıcılıq imkanlarını daha da genişləndirdi.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində ixtisasların müvafiq təşkilatlara hamiliyə verilməsi haqqında” 2015-ci il 27 iyul tarixli Sərəncamına uyğun olaraq Naxçıvan Musiqi Kollecinin Aşıq sənəti ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrinin hamiliyə götürülməsi, istedadlı aşıqların yetişdirilməsi və bu qədim sənətin yaşadılması baxımından çox təqdirəlayiqdir.

Həmsöhbətim bildirdi ki, Aşıqlar Birliyi öz işini günün tələbləri çərçivəsində qurmağa çalışır. Birliyin üzvləri tələbələrin fəallığının artırılması məqsədilə mütəmadi olaraq kollecdə onlarla görüşlər təşkil edir, ustad dərsləri keçirlər.

Tural Bağırov söylədi ki, hazırda birliyin 30 üzvü var. Hər il olduğu kimi, birliyə üzv olmaq üçün müraciət edən aşıqlar da az deyil. Ötən illərdə olduğu kimi, çalışırıq ki, bura gənc və istedadlı aşıqları cəlb edək. Musiqi Kollecinin Aşıq sənəti ixtisası üzrə təhsil alan 5 tələbəsinin bu gün sıralarımızda təmsil olunması da bunun nəticəsidir. Həmçinin birliyimizin üzvləri muxtar respublikamızda keçirilən xalq mərasimlərində, eyni zamanda dövlət səviyyəli tədbirlərdə fəal iştirak edirlər.

Müsahibim onu da qeyd etdi ki, bu gün Naxçıvan Dövlət Universitetinin İncəsənət fakültəsində, Naxçıvan Musiqi Kollecində, bütün musiqi məktəblərində saz siniflərinin fəaliyyət göstərməsi təqdirəlayiq haldır. Bu, Naxçıvanda qədim köklərə malik aşıq sənətinin inkişafına göstərilən qayğının bariz nümunəsidir. Bu gün Naxçıvan aşıqları yaradılan şəraitdən yararlanaraq yaradıcılıqlarını aşıq sənətinin tarixi, sənətkarlıq xüsusiyyətlərini dərindən öyrənməklə davam etdirirlər.

Naxçıvan ta qədimdən igidlər oylağı, mərd insanlar məkanı və onları tərənnüm edən saz, söz, sənət yurdu olub. Qədim Oğuz yurdunda tarixən inkişaf edən aşıq sənəti özündə qəhrəmanlıq, alicənablıq, xeyirxahlıq kimi ali dəyərləri yaşadıb və zamanla cilalanaraq müasir səviyyəyə çatıb. Bu gün haqqında fəxrlə söhbət açdığımız aşıq sənəti həm də folklorumuzun zənginliyinin təsdiqidir. Bu sahədə görülən işlərə əsaslanıb əminliklə qeyd etmək olar ki, bu gün muxtar respublikamızda aşıq sənətinin inkişafı yüksək səviyyədədir və bu sənət sahəsi layiqincə yaşadılır.

Pərviz Hacılı
“Şərq qapısı” qəzetii
06.07.2020


      Türkiyənin “Son saat” qəzetində və sonsaat.com.tr saytında AZƏRTAC-ın Naxçıvan bürosunun rəhbəri Rauf Əliyevin (Kəngərli) “Teymurun qüdrətli ordusuna 14 il təslim olmayan – Əlincə qala” sərlövhəli məqaləsi işıq üzü görüb.

Məqalədə Azərbaycanın dilbər guşələrindən olan Naxçıvanın tarixinin qəhrəmanlıq səhifələri ilə zəngin olduğu, bu diyarın məğlubedilməz Vətən övladlarının yurdu olduğu vurğulanıb. Qeyd edilib ki, “Şərqin qapısı” adlandırılan Naxçıvanda yerləşən Əlincə qalası da əfsanəyə çevrilən möhtəşəm tarixi ilə Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq simvoluna çevrilib.

Müəllif tarixi faktları diqqətə çatdıraraq yazıb ki, Əlincə qalası 1387-1401-ci illərdə, yəni 14 il ərzində dövrünün ən qüdrətli sərkərdəsi olan Əmir Teymurun qoşunlarının hücumlarına mərdliklə müqavimət göstərib. Həmin dövrdə qalanın yaxınlığındakı kəndə gizli yol var imiş. Ərzaq da məhz bu yolla qalaya gətirilirmiş. Su məsələsinə gəlincə, qalanın cəngavərləri min illərin sınağından çıxmış üsula əl atıblar. Onlar qayalarda şırımlar açıb və beləliklə, yağış suyunu şırımlar vasitəsilə su tutarlarına – qaya içində ovulmuş 7 hovuza toplayıblar. Bu gün kompleks şəkildə bərpa edilən Əlincə qalasında bir zamanlar döyüşçülərin su ehtiyacını ödəyən həmin hovuzlar təmizlənib. Daşdan yonulmuş bu hovuzlardan ən böyüyünün dərinliyi bir hissədə 8 metrə, digər hissədə isə 3 metrə çatır ki, bu da təxminən, 40 kubmetr su tutumuna imkan verir.

Bildirilib ki, qalanın tarixinə dair digər bir maraqlı fakt isə ilk Eldəniz hökmdarları dövründə İraq və Azərbaycandan yığılan bütün gəlirlərin məhz buradakı xəzinədə toplanmasından ibarətdir. Bir zamanlar qaladakı xəzinəni ələ keçirmək uğrunda qanlı toqquşmalar olub. Əlincə qalasının müdafiə sistemi o dərəcədə möhkəm idi ki, hətta bir çox Eldəniz hökmdarları ən çətin vaxtlarda məhz buraya sığınıblar

Məqalə müəllif qeyd edib ki, Əlincə qalasını ziyarət edən bir sıra nüfuzlu xarici qonaqlar həmin tarixi abidəni Azərbaycanın “Maçu-Piçu”su adlandırıblar. Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, Əlincə qalası da, Maçu-Piçu da məhz 2007-ci ildə daha çox gündəmdə olub. Həmin il Maçu-Piçu dünyanın yeni yeddi möcüzəsindən biri kimi öz qiymətini alıb, Əlincə qalası isə dünya əhəmiyyətli ən möhtəşəm tarixi abidələr sırasına daxil edilib.

Müəllif Naxçıvanda tarixi abidələrə göstərilən diqqət və qayğıdan da bəhs edərək yazıb ki, bu qayğıdan Əlincə qalasına da pay düşüb. Belə ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədri Vasif Talıbovun “Culfa rayonundakı “Əlincəqala” tarixi abidəsinin bərpa edilməsi haqqında” 2014-cü il 11 fevral tarixli Sərəncamına əsasən dağılıb tarix səhnəsindən silinməkdə olan Əlincə qalasında bərpa işləri aparılıb, tarixi abidə yenidən Azərbaycan xalqına qaytarılıb. Bu mənada “Tarixi yaşadanları tarix də yaşadacaq” sözləri öz ifadəsini həm də Əlincə qalasının timsalında tapmış oldu.

Məqalənin tam mətni ilə aşağıdakı linkdən tanış olmaq mümkündür: https://www.sonsaat.com.tr/46658/dunya/timurun-guclu-ordularina-14-sene-direnen-kale-elince-kalesi/

AZƏRTAC
“Şərq qapısı” qəzetii
01.07.2020


      Məşhur alman alimi Albert Eynşteyn deyib ki, bilik məhdud, yaradıcılıq isə sonsuzdur. Çox nadir insanlar olur ki, onların yaradıcılıq qabiliyyəti sərhəd tanımasın. Belə insanlardan biri də Məmməd Qasımovdur. Məmməd Qasımov 1943-cü ildə orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirdikdən sonra sovet hökumətinin müvafiq qərarına əsasən, ölkənin istənilən ali məktəbinə imtahansız daxil olmaq hüququ əldə etmişdi. Lakin onun seçimi bəlli idi. Hələ uşaq yaşlarından onun arzusu teatr rəssamı olmaq idi və o, məhz bu yolu seçir. Əgər ali təhsil dalınca getsəydi, onun seçdiyi istənilən sahədə yüksək nailiyyətlər əldə edəcəyi şübhəsiz idi.

Məmməd Qasımov yaradıcı insan əzmkarlığının böyük simasıdır. O, fədakar, sənətə bağlı, insanları sevən, yaşından, kimliyindən asılı olmayaraq, hər kəsə yüksək hörmətlə yanaşan, hamını öz dilində danışdırmağı bacaran sənətkar olub. Az və ya çox yüksək qabiliyyəti olan insanlar zaman-zaman sənətkarlıq zivəsinə qalxa bilər, amma hərtərəfli sənətkar olmaq hər kəsə nəsib olmur. Bu mənada Məmməd Qasımov hərtərəfli sənətkar idi. Rəssamın əsərləri hər kəsi öz dilində dindirir, danışdırır. Az-çox sənət anlayışı olanlar sənətkarın yaratdıqları qarşısında heyranlıqlarını gizlədə bilmirlər. Onun böyük yaradıcılığı önündə duyduqlarını ifadə etmək istərkən sözlər adiləşdiyindən sadəcə susursan. Rəssamın əsərlərinə baxarkən səbrinin, əzmkarlığının, fədakarlığının, sevgisinin ən yüksək məqamını müşahidə edirsən.

Sənətkarın şəxsiyyəti və sənəti kimi, həyat hekayəsi də olduqca maraqlıdır. O, 1925-ci ildə mömin Məşədi Ələkbərin ailəsində dünyaya göz açıb. Naxçıvanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra atasına Naxçıvan şəhərinin mərkəzindəki on bir otaqlı malikanəsində yaşamağa icazə verilməyib, əvəzində ona ikiotaqlı mənzil təklif edilib. Həmin vaxtlar Məmmədin atası yenicə ailə qurmuşdu. Hökumətin bu münasibəti Məşədi Ələkbəri çox sarsıdır və o, mülkünü o zamankı hökumətə təhvil verərək Gürcüstana köçür, Tiflisdə (Tbilisi) uzun müddət tacirliklə məşğul olur. Ömürlərinin 20 ilini Tiflisdə keçirən Məşədi Ələkbər və həyat yoldaşı Xədicə xanımın 5 övladı dünyaya gəlir.

Məmməd Qasımov uşaqlıq və gəncliyini Tiflisdə keçirir. 1943-cü ildə Tbilisi Rəssamlıq Akademiyasına daxil olan Məmməd Qasımov orada dünya şöhrətli, o zamankı gənclər üçün əlçatmaz sayılan İ.Y.Repinin tələbəsi olan məşhur rəssam M.İ.Toidzedən və digər görkəmli fırça ustalarından bu sənətin sirlərini öyrənir. Gözlənilmədən Tbilisi Rəssamlıq Akademiyasında Azərbaycan bölməsinin bağlanması səbəbindən ali təhsili yarımçıq qalan Məmməd Qasımov 1943-cü ildə dədə-baba yurdu Naxçıvana gəlir.

Tale elə gətirir ki, gənc Məmməd iş üçün Naxçıvan Dövlət Dram Teatrına müraciət edir. O, hələ orta məktəbdə oxuyarkən Gürcüstan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrının tamaşalarından təsirlənərək özü üçün müxtəlif pyeslərə onlarla dekorasiya və geyim eskizləri çəkmişdi. Məmməd çəkdiklərini Səməd Mövləviyə göstərir. Eskizlərlə tanış olan Səməd Mövləvi gənc istedadı yüksək qiymətləndirir və hazırladığı Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” (1943) tamaşasının rəssam işini tamamilə ona həvalə edir. “Ölülər” tamaşasından sonra icraçı rəssam kimi teatrda işə qəbul edilən gənc rəssamın ikinci işi yenə də Səməd Mövləvinin hazırladığı Üzeyir Hacıbəyovun “Ər və arvad” (1943) operettası olur.

Beləcə, Məmməd Qasımovun yaradıcılığında yeni səhifə açılır. Sonralar o, yaradıcılıq ezamiyyətlərində də olur. Onun 1946-cı il Tbilisi ezamiyyəti təkcə yaradıcılıq uğuru ilə deyil, həmçinin şəxsi həyatındakı hadisələrlə də yaddaqalan olur. Həmin il o, iki ay “Toy kimindir?” tamaşası üzərində işləyir. Tamaşanın yekun işləri bitdikdən sonra yaradıcı qrup Tiflisə yola düşür. Nəhayət, tamaşanın premyerası baş tutur. Rəssamın Tbilisidəki yaradıcılıq uğuru onu yaratmağa daha da ruhlandırır. Bəlkə də, Məmmədin bu uğurunun ailəsinə də təsiri olur ki, onlar da Naxçıvana dönməyi planlaşdırırlar.

Bu zaman artıq İkinci Dünya müharibəsi də başa çatmışdı. Həmin il atası Məşədi Ələkbər ailəsi ilə birgə Naxçıvana qayıdır. 7 nəfərlik ailə Naxçıvanda ikiotaqlı mənzilə sığınır. Ailəsinin yanında olması Məmmədi ruhlandırır, maddi sıxıntıları azalır. O, ailəsinin maddi və mənəvi dəstəyi ilə 1947-ci ildə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində ixtisas təhsilini davam etdirmək qərarına gəlir. Bütün varlığı ilə Naxçıvana, xüsusilə Naxçıvan Dövlət Dram Teatrına bağlı olan sənətkar özünün “ikinci evi” saydığı Naxçıvan Teatrından müvəqqəti ayrı düşür.

Həmin illərdə Məmməd Qasımov, gənc olmasına baxmayaraq, muxtar respublikanın istedadlı rəssamlarından biri kimi tanınırdı. O, 1947-1952-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində təhsil aldığı zaman Naxçıvan Dövlət Dram Teatrı ilə yaradıcılıq əlaqələrini kəsmir, qocaman sənət ocağında hazırlanan bir neçə tamaşanın rəssamı təyin olunur, ard-arda yeni yaradıcılıq uğurları əldə edir.

Məmməd Qasımov 1952-ci ildə təhsilini bitirdikdən sonra ixtisaslı kadr kimi Naxçıvana qayıdır və həmin ildən baş rəssam kimi Naxçıvan Teatrında yorulmaq bilmədən 35 il fəaliyyət göstərir. Rəssamın bədii quruluş verdiyi 100-dən artıq tamaşanın hər biri öz orijinallığı, yüksək bədii keyfiyyəti ilə diqqəti cəlb edir. O, Naxçıvan Teatrında “Vaqif”, “Almaz”, “Evlənmə”, “Bir gəncin manifesti”, “Sehrli küpə”, “1905-ci ildə”, “Pəri cadu”, “Hacı Qara”, “Solğun çiçəklər”, “Vətən” və onlarla digər tamaşaya quruluş vermişdir. O, quruluş verdiyi hər bir tamaşaya həssaslıqla yanaşardı.

Rəssamların dünyaya baxışı fərqli olur. Məmməd Qasımov da həm bir insan kimi, həm də öz işinin böyük ustası kimi dünyaya fərqli baxan insan olub. Rəssamın üstün cəhətlərindən biri əsərlərində fantaziyanı reallığa tabe etməsidir. O, öz yaradıcılığını məhz dekorativ reallıq üzərində inkişaf etdirmişdir. Dəyərli fırça ustasının yaradıcılığını analiz edərkən görürük ki, onun üçün əsas prinsip dekorativ reallıqdır. Dəqiqlik, elmi əsaslar, dünyəvilik, incəlik rəssamın əsas yaradıcılıq prinsiplərindəndir. Bu məqamları, xüsusilə dekorativ reallığı onun quruluş verdiyi “Hücum” tamaşasının səhnə həllində də görürük. Əsərdə tarixi “Avrora” gəmisində inqilab ərəfəsindəki son bir neçə gündə baş verən hadisələr ümumiləşdirilmişdir. Əlamətdar günə həsr olunmuş həmin tamaşaya baxmaq üçün o vaxt Leninqrad Dövlət Akademik Dram Teatrının iki əməkdaşı Naxçıvana gəlmiş və həmin tamaşaya baxdıqdan sonra onun yaradıcı heyətini – quruluşçu rejissor Baxşı Qələndərlini, aktyor heyətini təbrik etmiş, quruluşçu rəssam Məmməd Qasımovun səhnə həllindən vəcdə gəldiklərini gizlətməmişlər. Onlar səhnədəki dekorasiyaların, geyim və qrimlərin onları valeh etdiyini bildirərək tamaşa haqqında belə demişlər: “Azərbaycanın bir əyalət teatrında bu məşhur əsərin belə yüksək səviyyədə təqdim olunacağını gözləmirdik. Hətta Leninqrad Dövlət Akademik Dram Teatrında görkəmli rejissor və məşhur teatr rəssamı Nikolay Akimov belə bu tamaşanı Naxçıvanda gördüyümüz səviyyədə təqdim edə bilməmişdir. Sizlər xoşbəxtsiniz ki, teatrınızda belə bir geniş dünyagörüşlü, yüksək erudisiyalı, istedadlı bir rəssam vardır.”

Tamaşanın rəssam işi – səhnədə sanki həqiqi bir gəminin görünməsi onları xüsusilə təəccübləndirmişdi. Bu tamaşa rəssamın yaradıcı həyatında dönüş nöqtəsi olmuş və onu sənət zirvəsinə qaldırmışdır. Məhz bu tamaşadan sonra həmin il (1967) Məmməd Qasımov Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.

1987-ci ilin iyun ayında Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının gecikmiş 100 illik yubileyi keçirilir. Həmin il Naxçıvan Teatrı üçün əlamətdar illərdən biridir. Amma 1987-ci il həm də Məmməd Qasımov ömrünün son səhifəsidir. Böyük sənətkar 1987-ci il yanvar ayının 28-də Naxçıvan şəhərində əbədiyyətə qovuşur. 62 yaşında dünyasını dəyişən fırça ustasının ailəsi, xüsusilə həyat yoldaşı, şairə Kəmalə Ağayeva üçün, onun ikinci evi olan Naxçıvan Teatrında uzun illər birgə işlədiyi dostları, yoldaşları üçün bu itki çox ağır olur.

Teatrın yubiley mərasimində çıxış edən professor Kərim Kərimov deyir: “Mən teatrın bugünkü 100 illik təntənəsində 17 yaşından ömrünü bu teatra bağlayan və son 35 ildə Naxçıvan Teatrının baş rəssamı kimi yorulmaz fəaliyyət göstərən, bu il qəflətən dünyasını dəyişmiş istedadlı teatr rəssamı, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi Məmməd Qasımovu hörmətlə anıram. Məmməd Qasımov təkcə Naxçıvan Teatrında 100-dən artıq tamaşaya bir-birindən maraqlı bədii quruluş vermişdir. Mən tez-tez işlətdiyim ifadəni bu gün bir daha təkrarlamaq istəyirəm ki, Azərbaycanda səhnədə öz sözünü deyə bilən və adı böyük hərflərlə yazılası üç teatr rəssamı tanıyıram. Onlardan ikisi Bakıda – Nüsrət Fətullayev və Elçin Aslanov, üçüncüsü isə Naxçıvanda – Məmməd Qasımovdur...”

Məmməd Qasımovun istər həyatı, istərsə də yaradıcılığı bugünkü gənc nəslin dünyagörüşünün formalaşmasında çox böyük tərbiyəvi əhəmiyyətə malikdir. Hər kəs Məmməd Qasımovun nümunəsində əxlaqi dəyərləri, Vətənə, ailəyə, işlədiyi yerə bağlılığı, sevməyi, yaşından, vəzifəsindən asılı olmayaraq, hər kəsə hörmətlə yanaşmağı öyrənə bilər. Bu mənada sənətkarın zəngin irsinin tədqiqi, öyrənilməsi, öyrədilməsi olduqca mühüm əhəmiyyətə malikdir.

Rəssamın əməyi sağlığında yüksək dəyərləndirilibdir. O, fəxri fərmanlarla, “Əməkdə fərqlənməyə görə” medalı, “Əlaçı mədəniyyət işçisi” döş nişanı ilə qiymətləndirilib, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülübdür. Ancaq onun ən böyük mükafatı xalq sevgisidir. Sənətkarı yaşadan xalqdır. Məmməd Qasımov xalqın layiqli sənətkarı kimi bu gün də yaddaşlarda yaşayır, sevilir. Onun zəngin irsi illər, qərinələr keçməsinə baxmayaraq, daim yaşayacaq və bu yaradıcılıq kolleksiyası sənətdə kövrək addımlarını atan gələcək sənətkarlar, teatrsevərlər üçün bir mayak olacaqdır.

Fizzə QULİYEVA,
AMEA Naxçıvan Bölməsi İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun Təsviri və
dekorativ-tətbiqi sənətlər şöbəsinin müdiri
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
29.06.2020


      Hər bir xalqın incəsənətini xalq özü yaradıb, yaşadıb və yaşadacaq. O da həqiqətdir ki, bir xalqın yaradıcı potensialını ifadə və təcəssüm, vəsf və tərənnüm edən ayrı-ayrı fərdlər, şəxslər də var. İstedad xəzinəsindən çıxan həmin dühalara xalq özü ustad adı verib. Ona görə də həyat və yaradıcılığında xalq mədəniyyət xəzinəsindən faydalanan, özünün incilərini həmin xəzinəyə qatan, varlığını xalqdan ayırmayan ustaların adı da tarixə qızıl hərflərlə yazılıb. Naxçıvan torpağının yetirdiyi gözəl səs sahibi, görkəmli müğənnimiz, əməkdar artist Yaşar Səfərov da incəsənətimizin inkişafına əvəzsiz töhfələr bəxş edən belə şəxslərdəndir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan musiqi tarixində istedadlı müğənnilər kifayət qədər çox olublar: Rəşid Behbudov, Akif İslamzadə, Elmira Rəhimova, Şövkət Ələkbərova, Lütfiyar İmanov, Sara Qədimova, Rübabə Muradova və s. bu siyahını uzatmaq da olar. Vokal sənəti dedikdə ağıla ilk gələnlərdən biri də böyük ifaçılıq imkanları ilə musiqi mədəniyyəti tariximizdə silinməz iz qoyan Yaşar Səfərovdur.

Yaşar Səfərov ömrünün 50 ilini sənətə bağladı. Əməkdar artist, Prezident təqaüdçüsü olaraq yaradıcılığı boyu 400-dən artıq mahnı ifa etdi. İllər keçməsinə baxmayaraq bu gün də dəyərli müğənninin səsi dinləyiciləri heyran etməkdədir. O, Naxçıvan vokal ifaçılıq tarixində ölkəmizdə və onun hüdudlarından çox-çox uzaqlarda özünə şöhrət tapmış, məlahətli səsi, gözəl ifaçılıq qabiliyyəti və rəngarəng repertuarı ilə geniş dinləyici auditoriyasının rəğbətini qazanıbdır. Klassik Azərbaycan mahnılarının bənzərsiz ifaçılarından olan Yaşar Səfərov doğma diyarımızın yetişdirdiyi böyük və unudulmaz sənətkarlardan biridir.

Görkəmli müğənni Şahbuz rayonunda dünyaya göz açıb...Düz 80 il bundan öncə, 1940-cı ilin iyun ayının 25-də Şahbuz rayonunun Şahbuzkəndində anadan olan sənətkar uşaq yaşlarında ailəsi ilə birgə Naxçıvan şəhərinə köçüb. Müğənnidə olan bənzərsiz səs və istedad atası Abutalıb kişidən keçmişdi. Müğənni sonralar xatirələrində qeyd edirdi ki, elə atasının arzularını reallaşdırmaq üçün adı Yaşar qoyulub. 1951-ci ildə ilk dəfə Pioner və Məktəblilər evinə qədəm qoyan balaca Yaşar ümumtəhsil məktəbini bitirdikdən sonra görkəmli bəstəkarımız Məmməd Məmmədovun yaratdığı “Əlvan çiçəklər” mahnı və rəqs ansamblının aparıcı solistlərindən biri olur. O vaxt Səfər Rəcəblinin “A dostlar” mahnısını ifa edən Yaşar elə həmin mahnını və Cahangir Cahangirovun “Partiya” mahnısı ilə Bakıda keçirilən Azərbaycan məktəblilərinin Bədii özfəaliyyət kollektivinin yekun konsertində çıxışı ilə gur alqışlar qazanır və mükafata layiq görülür.

Təhsil illəri...

Musiqiyə, vokal sənətinə olan güclü həvəs Yaşar Səfərovu Azərbaycan musiqi elminin beşiyi sayılan Asəf Zeynallı adına Musiqi Texnikumuna gətirib çıxarır. Burada əvvəlcə kamança, 2-ci kursdan isə oxuduğu “Küçələrə su səpmişəm” xalq mahnısı bəyənildikdən sonra isə vokal sinfində təhsil alır. Texnikumda təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda ali təhsilə yiyələnir. İnstitutu bitirdikdən sonra , uzun illər Azərbaycan Dövlət Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsinin solisti işləyən Yaşar Səfərov Kuba, Avstriya, Macarıstan, Danimarka, Türkiyə və bir çox xarici ölkələrdə konsertlərlə çıxış edərək Azərbaycan musiqi sənətini müvəffəqiyyətlə təmsil edib. O, həmçinin Azərbaycan bəstəkarlarının bir çox mahnı və romanslarının ilk ifaçısıdır.

Yaşar Səfərov korifeylərin gözündə...

Yaşar Səfərov repertuarında ilk əvvəl xalq mahnılarına, bəstəkar mahnılarına önəm verirdisə, sonrakı illərdə bununla yanaşı Azərbaycan və Qərb bəstəkarlarının klassik operalarından ariyalar, romanslar da oxumağa başlayır. Yaradıcılıq taleyi Yaşar Səfərovu yeni uğurlara doğru aparırdı. Belə uğurlardan biri də onun 1959-ci ildə Azərbaycan Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsinin xor kollektivində solist olaraq işə qəbul edilməsi idi. Böyük bəstəkar və dirijor Səid Rüstəmovla ilk tanışlıq və yaradıcılıq təmasları da elə məhz bu vaxtdan başlayıb. Onu da qeyd edək ki, korifey sənətkarın Yaşar Səfərovun sənətində uğurlu addımlar atmasında böyük rolu olub. Bəstəkarın “mənim əksər mahnılarımın ilk ifaçısı Şövkət Ələkbərova və Gülağa Məmmədov olub. Sənin səsin çox xoşuma gəlir. İstəyirəm sən də onların davamçısı olasan” deməsi gənc müğənninin sənətinə verilən yüksək qiymət idi. Səid Rüstəmovun bu sözləri təbii ki, onun daha məsuliyyətlə işləməsinə də təkan verirdi.

Yaşar Səfərovun səhnə həyatı çox uğurlu olub. Səs diapazonuna, səhnə mədəniyyətinə, həyatda davranışına görə onu çox istəyirmişlər. Şövkət Ələkbərova onu hər dəfə görəndə deyərmiş: “həm ifaçı həm də qədərsiz insan olduğun üçün sənə qədərsiz hörmətim var”. Təsadüfi deyil ki, Ramiz Mirişli, Cahangir Cahangirov, Tofiq Quliyev və başqa bəstəkarlar yeni nota aldıqları mahnıları ifa etməyi məmnuniyyətlə ona həvalə edərdilər. Elə bu səbəbdən də müğənninin repertuarındakı mahnılar günbəgün artırdı. Hazırda qızıl fondda saxlanılan “Oxu tar”, “Şeir deyildi”, “Ağ çiçəklər”, “Süsən qızlar” xalq mahnılarından “Küçələrə su səpmişəm”, “Gözəlim sənsən” və başqa mahnılar ilk dəfə səhnədə onun ifasında səslənəndə alqışlarla qarşılanıb.

Unudulmaz “Naxçıvan” ifaçısı...

Yaşar Səfərov sənət dünyasında Naxçıvanla bağlı mahnılar xüsusu yer tuturdu. Müğənni yaradıcılığı boyu Naxçıvanı vəsf etməkdən yorulmayıbdır. Harada oxuyursa oxusun, hansı səhnədə çıxış edirsə etsin onun konserti Naxçıvan mahnısı ilə başlayıb onunla da sona yetərdi. Müğənni qəlbən, ruhən doğma diyara bağlı idi. Bu sevgi hələ uşaqlıqdan onun qəlbində baş qaldırmışdı. Sənətşünaslar “Yaşarın səsində şır-şır axan Arazın səsinin doğmalığı var “-deyirdilər. Doğma diyarı vəsf edən nəğmələrin ən gözəl təqdimatçısı idi desək yəqin ki, yanılmarıq. Konsert salonlarında, mavi ekranda, radio dalğalarında həmişə bir səs eşidilirdi: Ramiz Mirişli, “Naxçıvan təranələri”, oxuyur Azərbaycan Televiziya və Radiosunun solisti Yaşar Səfərov. Onun Naxçıvana həsr olunan vokal əsərlərindən ibarət nəğmə çələngində müxtəlif səciyyəvi mahnılar var idi: Ramiz Mustafayevin “Sevimli Naxçıvan”, Nəriman Məmmədovun “Sirab”, Mehriban Əhmədovanın “Arazüstü şəhərim”, Ramiz Mirişlinin “Qızlar bulağı”, “Doğma diyar”. Ancaq bu mahnıların sırasında bir mahnı var idi ki, Yaşar Səfərovun ifasında ölümsüzlük qazanıb desək heç də yanılmarıq. Bu da doğma diyarımız haqqında yazılan ən gözəl mahnılardan biri olan “Naxçıvan” mahnısıdır. Həqiqətən də Yaşar Səfərov Məmməd Cavadovun Hüseyn Əziminin sözlərinə bəstələdiyi “Naxçıvan” mahnısının ən mahir ifaçısıdır.

Duet janrının aparıcı simalarından biri...

Unudulmaz səs sahibinin ifasında dinlənilən elə mahnılar var ki, bu dəyərli əsərlərə sənətkar öz möhrünü vurub. Belə mahnıların sırasında onun sənət dostları ilə birgə oxuduğu duetlər xüsusilə seçilir.Yaddaqalan, şirin, məlahətli səsləri ilə könülləri riqqətə gətirən, bu gün də adları sənətsevər dinləyicilər tərəfindən hörmətlə çəkilən hər iki ifaçı - Yaşar Səfərovla Elmira Rəhimova musiqi mədəniyyətimizdə duet janrına adlarını qızıl hərflərlə yazdırıblar. Məhz onların ifasında səslənən “Səadət”, “Günəşi gözləyirik”, “Həyat söylə sən kiminsən”, “Ulduzlar” və digər mahnılar duet janrının ən gözəl nümunələri kimi xalq tərəfindən sevilib.

Azərbaycanın klassik mahnılarının əvəzolunmaz ifaçıları Yaşar Səfərov və Elmira Rəhimovanın oxuduğu "Səadət" mahnısı "Qızıl duetlər" sırasındadır. Bu cütlük birlikdə bir çox duet oxusa da, ən yaddaqalanı və bu gün də seviləni "Səadət" mahnısıdır. Elmira Rəhimova özü həmin duet haqqında deyirdi: "Azərbaycanda duet oxumağın əsas təməlini Yaşar Səfərovla biz qoymuşuq. Doğrudur, 50-60 il bundan əvvəl Xan əmi ilə Şövkət Ələkbərova "Keçən il gördüm səni" misrası ilə başlayan xalq mahnısını duet şəklində oxuyublar. Amma onlardan sonra bizə qədər heç kəs müasir duet oxumayıb. Professional bəstəkar duetlərini Yaşarla mən ifa etmişik".

Doğrudur “Səadət" mahnısını sonralar gənc ifaçılar da solo və ya duet şəklində ifa edirlər, amma Elmira Rəhimova ilə Yaşar Səfərovun səsinin bu mahnıya vurduğu möhürü hələ ki heç bir səs unutdurmaq gücündə deyil.

Qeyd etmək lazımdır ki, mərhum sənətkar mədəniyyətimizin inkişafındakı uğurlarına görə 1974-cü ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar artisti, 1989-cu ildə isə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adlarına layiq görümüşdü, prezident təqaüdçüsü idi. 2007-ci ildə 67 yaşında vəfat edən Yaşar Səfərov qaynar, sənətə bağlı bir ömür yaşadı. “Səadəti” səslədi mahnılarının birində. Ancaq gerçək səadəti dinləyici sevgisində, tamaşaçı alqışında və əbədiyaşarlıq qazanan mahnılarında tapdı. Ən gözəl mahnıların ifaçısı, hər zaman gənc Yaşar Səfərov sənət dünyamız üçün, gələcək musiqimiz üçün də istedadlı kadrlar yetişdirdi. Ondan geriyə unudulmaz mahnılar qaldı. İllər, əsrlər keçsə də yenə onun səsi könül dünyamızı ovunduracaq, ruhumuz onun səsini eşitməyə can atacaq. Radiolar, televiziyalar yenə onun ifasına təqdim edəcək, xalqımız da hər zaman böyük istəklə dinləyəcək - oxuyur respublikanın əməkdar artisti Yaşar Səfərov!

Nihad Bayramlı
Naxçıvan televiziyasının baş redaktoru
“Nuhçıxan" İnformasiya Agentliyi
25.06.2020


      Azərbaycan Respublikasının öz müstəqilliyinə qovuşması ölkəmizin sosial-iqtisadi həyatının bütün sahələrində islahatların aparılmasını zəruri etmişdir. Xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyev 1993-cü ildə respublika Prezidenti seçildikdən sonra bu islahatları ardıcıl şəkildə həyata keçirməyə, ölkəmizin beynəlxalq mövqeyini qorumağa, daxili vəziyyətini stabilləşdirməyə yönəldilmiş tədbirlər görməyə başladı. Bu sahədə görülən mühüm işlərdən biri də qanunvericilik aktlarının yaradılması idi. Azərbaycan Respublikasının 1995-ci ildə qəbul edilən Konstitusiyası çoxsaylı qanunların yaranması üçün təməl oldu. Respublikamızın Konstitusiyasına görə tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması hər bir ölkə vətəndaşının mühüm vəzifəsinə çevrildi.

Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunmasının bütün ölkə vətəndaşlarının əsas vəzifələrindən biri kimi Konstitusiyamızda təsbit edilməsinə baxmayaraq, bu sahədə mövcud olan boşluqlar mədəni irsimizin qorunmasını və öyrənilməsini çətinləşdirirdi. Bir çox xarici ölkə vətəndaşları izin almadan ölkəmizin tarix və mədəniyyət abidələrinin fotoşəkillərini çəkir, bir çox hallarda isə onları yanlış şərh edirdilər. Tarix və mədəniyyət abidələrinin məhv edilməsi, tariximizi yaşadan eksponatların xaricə daşınması kimi təhlükəli bir proses də başlamışdı. Bəziləri ­ölkəmizin ağır iqtisadi vəziyyətindən və vətəndaşlarımızın ehtiyacından istifadə edərək onların qiymətli xalçalarını, qızıl, gümüş və mis əşyalarını dəyər-dəyməzinə əllərindən alırdılar.

Azərbaycan xalqı respublikamızın bu ağır günlərində öz mədəni irsini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalmışdı. Bu ağır vəziyyətdə görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin bilavasitə rəhbərliyi ilə yaradılan qanunlar və onun mədəni irsin qorunmasına münasibəti arzuolunmaz proseslərin qarşısını aldı. 1990-cı ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı ilə Gülüstan tarix-mədəniyyət qoruğu yaradıldı. 1997-ci ilin yazında Azərbaycan Avropa Mədəniyyət Konvensiyasına qoşuldu. Həmin ildə “Mədəniyyət haqqında” qanun imzalandı. 1998-ci il aprel ayının 10-da “Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul olundu. Bu qanunla abidələrimizin qorunması dövlət təminatı altına alındı, onların tədqiqi, qeydə alınması, xaricə aparılması və xaricdən gətirilməsinin qanunla tənzimlənən normaları müəyyənləşdirildi. Həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət nəticəsində 2002-ci ildə Azərbaycan Abidələrin Bərpası, Konservasiyası və Tədqiqi Beynəlxalq Mərkəzinə üzv qəbul olundu. Azərbaycanın dövlət əhəmiyyətli abidələri Şirvanşahlar saray kompleksi və Qız qalası da daxil olmaqla, İçərişəhər YUNESKO-nun “Dünya mədəniyyəti irsi” siyahısına salındı. Xalqımızın ümummilli liderinin tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunmasının, Azərbaycan xalqının tarixinin milli konsepsiya baxımından öyrənilməsinin zəruriliyi ilə bağlı dəyərli tövsiyələri bu gün də ölkəmizdə aparılan milli-mədəni irsə varislik siyasətinin başlıca prinsiplərini təşkil edir. Qədim diyarımız Naxçıvanda da tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması ilə bağlı xeyli işlər görülmüşdür. Xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin qayğısı və tövsiyələri əsasında Əshabi-Kəhf ziyarətgahında təmir-bərpa işləri aparılmışdır.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Ordubad rayonundakı Gəmiqaya abidəsinin tədqiq edilməsi haqqında” 2001-ci il 26 aprel tarixli Sərəncamı da ulu öndərin milli tarixi irsimizə ali münasibətinin bu gün də layiqincə davam etdirilməsinə bariz nümunədir. Sərəncamdan sonra 2005-ci ildə Ali Məclis Sədrinin təşəbbüsü ilə AMEA Naxçıvan Bölməsi və Naxçıvan Dövlət Universiteti əməkdaşlarından ibarət elmi ekspedisiya təşkil edilmişdir. Gəmiqaya ətrafındakı arxeoloji abidələr öyrənilmiş, etnoqrafik, folklor və onomastik materiallar toplanmışdır. Gəmiqaya ətrafında aşkar olunan arxeoloji abidələr, xüsusilə mühüm tarixi əhəmiyyətə malik olmuşdur. Bu abidələr arasında Nəbiyurdu yaylağındakı Erkən Tunc və Erkən Dəmir dövrlərinə aid qəbir abidələri, Tivi və Bist kəndləri ərazisində qeydə alınan Tunc və Erkən Dəmir dövrlərinə aid arxeoloji abidələr qədim tariximizin öyrənilməsi üçün dəyərli mənbədir. Ekspedisiya Gəmiqaya qayaüstü rəsmlərinin yayıldığı 136 hektar ərazidə olmuş, 2040 daş üzərində 7477 təsvir qeydə almışdır. Bu tədqiqatların nəticəsi kimi 2020-ci ilin iyun ayında “Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri” adlı fundamental kitab ərsəyə gəlmişdir. Nəfis tərtibatlı yeni albom-kataloq diyarşünaslığa və milli tariximizə qiymətli elmi töhfə, beynəlxalq elmi ictimaiyyətin də diqqətini bu tarixi yazılı abidələrə və ümumiyyətlə, qədim diyarımızın zəngin tarixinə cəlb edə biləcək mükəmməl elmi-kütləvi nəşrdir.

Araşdırmalar təsdiq edir ki, Naxçıvanın indiki əhalisi min illər bundan əvvəl bu ərazidə məskən salan qədim tayfaların varisləridir. Muxtar respublikamızın ərazisində mövcud olan qədim mədəniyyət abidələrinin tədqiqində Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və pasportlaşdırılması işinin təşkili haqqında” 2005-ci il 6 dekabr tarixli Sərəncamının böyük əhəmiyyəti olmuşdur. 2006-2019-cu illərdə aparılan araşdırmalar zamanı 1200-dən artıq abidə qeydə alınaraq pasportlaşdırılmışdır. Abidələrin həm qeydə alınmasında, həm də tədqiqində beynəlxalq ekspedisiyaların üzvləri də iştirak etmişdir. ABŞ-ın Corciya Universitetinin əməkdaşları və Fransa Milli Araşdırmalar Mərkəzinin əməkdaşları ilə aparılan araşdırmalar zamanı I Kültəpə, II Kültəpə, I Maxta Kültəpəsi, Ovçular təpəsi, Naxçıvantəpə Uçan Ağıl, Oğlanqala, Qızqala və digər abidələrdə qazıntılar aparılmış, Arpaçay vadisində olan tarix və mədəniyyət abidələri müştərək araşdırmalarla öyrənilmişdir. Araşdırmaların nəticələri ilə bağlı olaraq xüsusi internet saytı yaradılmış və bu saytda Naxçıvanın tarix və mədəniyyət abidələri haqqında məlumat yerləşdirilmişdir. 2017-ci ildə aşkar olunaraq tədqiq edilməyə başlayan Naxçıvantəpə yaşayış yeri qədim mədəniyyətimizin, o cümlədən Naxçıvan şəhərinin tarixinin öyrənilməsi üçün önəmli nəticələr vermişdir.

ABŞ-ın Corciya Universitetinin əməkdaşları ilə II Kültəpə və I Maxta Kültəpəsində yoxlama qazıntıları aparılmış, Arpaçay vadisində olan tarix və mədəniyyət abidələri müştərək araşdırmalarla öyrənilmişdir. Araşdırmaların nəticələri ilə bağlı olaraq xüsusi internet saytı yaradılmış və bu saytda Naxçıvanın 45 arxeoloji abidəsi haqqında məlumat verilmişdir.

Fransanın Milli Araşdırma Mərkəzinin əməkdaşları ilə Şərur rayonunda yerləşən Ovçular təpəsi abidəsində 2006-2007-ci illərdə tədqiqatlar aparılmışdır. Ekspedisiya, həmçinin kəşfiyyat xarakterli araşdırmalar aparmış, Batabat, Dizə kurqanları və onlarla digər qiymətli abidələr qeydə alınmışdır. Ekspedisiya əməkdaşlarının Naxçıvan şəhəri yaxınlığında yerləşən Duzdağdakı araşdırmaları xüsusilə diqqətəlayiq olmuşdur. Tədqiqat zamanı müəyyən edilmişdir ki, Duzdağda eramızdan əvvəl VI minillikdən başlayaraq duz çıxarılmışdır. Çıxarılan duz yerli əhalinin tələbatını ödəməklə yanaşı, beynəlxalq ticarətdə istifadə olunan ən qiymətli məhsullardan biri olmuşdur. Araşdırmalar zamanı eramızdan əvvəl VI-II minilliklərə aid keramika məmulatı, duzçıxarma üçün istifadə olunan müxtəlifölçülü daş çəkiclər əldə edilmişdir. Müəyyən olunmuşdur ki, duz qədim dövrdə duz laylarının yer səthinə çıxan hissəsində açıq üsulla çıxarılmışdır. Ekspedisiyanın apardığı araşdırmaların nəticələri “Naxçıvanın qədim mədəniyyətləri” adlı kitabda ümumiləşdirilmişdir.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin Naxçıvan Dövlət Universitetinin əməkdaşları ilə birlikdə apardığı araşdırmalar zamanı dünya və ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidələr, kitabələr, memarlıq abidələri, o cümlədən onlarla hamam, körpü və məscidlər qeydə alınmışdır. Bu abidələr arasında Şərur rayonunda aşkar edilən II Qız qalası, Babək rayonunun Buzqov kəndi yaxınlığında qeydə alınan Erkən Tunc dövrünə aid Hovuzlu yaşayış yeri, Kəngərli rayonunun Qarabağlar kəndi yaxınlığında yerləşən I Bəzəkli, II Bəzəkli, Çalxanqala kəndi yaxınlığındakı Qırmızıdaş qalaları, Ordubad rayonunun Bist və Ələhi kəndlərindəki körpüləri göstərmək olar.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Nuh Peyğəmbərin Naxçıvan şəhərindəki məzarüstü türbəsinin bərpa edilməsi haqqında” 2006-cı il 28 iyun tarixli Sərəncamı tarix və mədəniyyət abidələrinə qayğının ifadəsidir. Nuhla bağlı əfsanələr Naxçıvanın qədim tarixinin, folklorunun, bütövlükdə, milli-mənəvi mədəniyyətinin öyrənilməsi üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Ali Məclis Sədrinin Azərbaycan Respublikası Prezidentinin maddi-mədəni irsimizin qorunub yaşadılması ilə bağlı qarşıya qoyduğu vəzifələrə diqqətlə yanaşması və onun icra olunması ilə bağlı gördüyü tədbirlər nəticəsində Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində yerləşən tarix və mədəniyyət abidələri qorunmaya alınmışdır. 2003-cü ildə Möminə xatın və Qarabağlar türbələrində beynəlxalq təşkilatların iştirakı ilə bərpa və yenidənqurma işləri aparılmışdır.

Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması ilə bağlı olaraq Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə 2006-cı ildə Arpaçay Tarix-Mədəniyyət Qoruğu, Gəmiqaya Tarix-Bədii Qoruğu yaradılmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2009-cu ildə “Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi haqqında”, 2010-cu ildə “Şahtaxtinskilər Muzeyinin yaradılması haqqında”, “Xan sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq Muzeyinin yaradılması haqqında”, 2011-ci ildə “Görkəmli dövlət xadimi və diplomat Behbud ağa Şahtaxtinskinin 130 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” imzaladığı sərəncamlar tariximizin və mədəni irsimizin öyrənilməsində mühüm rol oynamışdır.

Ali Məclis Sədrinin qayğısı ilə Möminə xatın türbəsi, Qarabağlar Türbə Kompleksi, “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksi, Gülüstan türbəsi, Qazançı körpüsü, “Əshabi-Kəhf Ziyarətgahı” Dini-Mədəni Abidə Kompleksində, Xanəgah Abidə Kompleksində, Ordubad rayonunun tarix-memarlıq abidələrində, Yengicə və Şahtaxtı kənd­lərindəki Şərq hamamlarında, Naxçıvan şəhər buzxanası və onlarla digər abidələrdə bərpa və yenidənqurma işləri aparılmışdır. Nəinki milli, ümumilikdə, Şərq memarlıq məktəbinin nadir və qiymətli nümunələrindən sayılan, Azərbaycanın qülləvarı türbələri sırasına daxil olan, öz orijinal quruluşuna görə xüsusilə diqqəti cəlb edən Yusif Küseyir oğlu türbəsi də Ali Məclis Sədrinin tapşırığına əsasən bərpa olunmuşdur. Cari il aprel ayında türbədə aparılan bərpa işləri ilə maraqlanan Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun aşağıdakı fikirləri muxtar respublikamızda milli tarixi irsimizin qorunub yaşadılması istiqamətində aparılan mühüm dövlət siyasətini özündə əks etdirir: “Abidələrin bərpası və qorunub saxlanılması xalqın tarixinin yaşadılması deməkdir. Bu gün muxtar respublikada qədim, orta əsrlər və son dövrlərə aid abidələrimiz bərpa olunur. Lakin təəssüflə deməliyik ki, ötən əsrin 90-cı illərinin acı nəticələri tarixi abidələrimizə təsirsiz qalmamışdır. Həmin dövrdə anbar kimi istifadə olunan Yusif Küseyir oğlu türbəsinin memarlıq quruluşuna ciddi ziyan vurulmuşdu. Sonrakı dövrdə abidədə bəzi bərpa işləri aparıldı. Bu gün isə abidə əsaslı şəkildə bərpa olunaraq ikinci həyat verilmişdir. Muxtar respublika ərazisindəki digər abidələrimiz kimi, bu abidə də tədqiq olunmalı, abidə ilə bağlı materiallar toplanılaraq kitab halında nəşr edilməlidir. Çünki abidələrin bərpası ilə yanaşı, həm də onların öyrənilməsi qarşıda duran əsas vəzifədir. Tariximiz həm abidələrdə, həm də yazılı mənbələrdə – kitablarda ­yaşadılmalıdır”.

Yuxarıda qeyd olunanlar tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və tədqiqi ilə bağlı görülən işlərin yalnız bir qismidir. Bütün bunlar isə xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin mədəni irsimizə qayğısı və onun tövsiyələrinin ardıcıllıqla həyata keçirilməsinin nəticəsidir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisi müxtəlif dövrlərə aid tarix və mədəniyyət abidələri ilə zəngindir. Bu torpağın hansı hissəsinə külüng vursan, oradan ulu əcdadlarımızla bağlı maddi mədəniyyət nümunələri üzə çıxacaqdır. Naxçıvan Yaxın Şərqdə meydana çıxan bir çox mədəniyyətlərin, o cümlədən Eneolit, Kür-Araz və Boyalı qablar mədəniyyətinin beşiyidir. Bu abidələr Azərbaycan türklərinin qədim dövrdən Naxçıvanın yerli əhalisi olduğunu təsdiq edən əvəzedilməz maddi mədəniyyət nümunələridir. Tarix və mədəniyyət abidələrinin tədqiqi alimlərimizin, onların qorunması isə ümumxalq işidir.

Vəli BAXŞƏLİYEV
AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmləri doktoru, professor
“Şərq qapısı” qəzeti
25.06.2020


      Əxlaqi görüşlər yaradan kitablar uşaq, yeniyetmə və gənclərin vətənpərvərlik, humanizm, əməksevərlik kimi mənəvi keyfiyyətlərə yiyələnməsinə, onların görüş dairəsinin formalaşdırılmasına əhəmiyyətli təsir göstərir. Uşaqlarda və gənc nəsildə mədəni vərdişlər, müsbət əxlaqi normalar aşılamaq yollarının üsul, vasitə və tərzini üzə çıxaran, Qoca Şərqin mənəvi abidəsinə çevrilən əsərlərdən biri də ensiklopedik alim Nəsirəddin Tusinin “Əxlaqi-Nasiri” (“Nasirin əxlaqa aid kitabı”) əsəridir.

Qeyd edək ki, bu nəşr Ali Məclis Sədrinin Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Oxunması zəruri olan kitabların Siyahısı”nda yer alır.

Nəsirəddin Tusini dünya alimlərinə sevdirən və tanıdan “Zic Elxani”dirsə, bütün Şərq aləminə sevdirən isə “Əxlaqi-Nasiri” əsəridir. 700 ildən artıq bir müddət ərzində bu əsər məktəb müəllimləri tərəfindən şagirdlərin əxlaqi-mənəvi görüşlərinin formalaşmasında dərslik kimi istifadə olunubdur. Tədqiqatçı-alimlər əbəs yerə “Əxlaqi-Nasiri” əsərini əxlaq kodeksi daşıyan “Qurani-Kərim”dən sonra insanı həyatda düzgün mövqe tutmağa istiqamətləndirən ikinci müqəddəs əsər hesab etməyiblər.

Əsərdə hüquq, fəlsəfə, iqtisadiyyat, psixologiya, siyasət, dövlətçilik barəsindəki fikirlər oxucu üçün nə qədər vacibdirsə, uşaq saxlamaq və tərbiyə etmək qaydaları haqqındakı görüşlər, xoşbəxt cəmiyyətin qurulması haqqında ideyalar da bir o qədər maraqlıdır. Müəllif əsərin “Uşaq saxlamaq və tərbiyə etmək qaydaları” bölməsində uşaqların təlim və tərbiyəsinin formalaşmasında vacib olan məqamlardan söhbət açır. Tusi yazır ki, uşaq olan kimi, ilk növbədə ona yaxşı ad qoymaq lazımdır. Namünasib ad qoyulsa, uşaq bütün ömrü boyu bundan xəcalət çəkər, qanı qaralar. Sonra isə ağıllı və sağlam bir dayə tapmağı vacib şərt hesab edir. Əsası da onda görür ki, pis adət və xəstəliyin çoxu süd vasitəsi ilə uşağa keçir:

Südəmər bir uşaq tutmamış maya,
Tutmayın siz axmaq, xəstə bir daya.
Süd ilə bədənə girərsə azar,
O, bədəndən yalnız, öləndə çıxar!

Nəsirəddin Tusi iddia edir ki, uşaq süddən ayrıldıqdan sonra hələ əxlaqı korlanmağa vaxt tapmamış onu tərbiyə etməyə, nizam-intizama öyrətməyə başlamaq lazımdır. Uşaq təbiətində olan fitri nöqsanlara görə, pis adətlərə meyl edə biləcəyindən vaxtından əvvəl onun qarşısını almaq, təbiətini nəzərdə tutmaqla əxlaqını saflaşdırmaq gərəkdir. Yəni, hansı təmiz qüvvə uşaqda özünü əvvəl büruzə verirsə, onun da tək-milləşdirilməsi əvvələ salınmalıdır.

Böyük mütəfəkkirə görə uşaqda təmiz, idraki qüvvələrdən ən əvvəl utanmaq, həya əlamətləri özünü göstərir. Deməli, diqqət edilməli, fikir verilməlidir ki, əgər uşaq həyalıdırsa, əksər halda başını aşağı salıb sırtıqlıq etmirsə, bu onun nəcibliyinə sübutdur. Bu o deməkdir ki, onun nəfsi çirkin əməllərdən ikrah edib, gözəl işlərə meyl göstərir. Bu əlamət həmən istedadın uşaqda olduğuna dəlalət edir. Belə olduqda, uşağın tərbiyəsinə xüsusi fikir verilməli, heç bir şeyi əsirgəməməli, istedadın sönüb getməsinə qətiyyən yol verilməməlidir.

Mövcudatın ən şərəflisini insan hesab edən Nəsirəddin Tusi yazır ki, uşağı daha çox mehribanlıq və məhəbbət doğuran kəramətlərlə tərbiyə etmək lazımdır. Xüsusilə, ağıla, şüura, idraka təsir edən başa salmaq yolu ilə. Bundan sonra, adət-ənənə, davranış qaydaları, dini vəzifələri öyrətmək, onları yerinə yetirməyə təhrik etmək, tabe olmadıqda tənbeh vermək, xeyirli işləri onun yanında tərifləmək, zərərli şeyləri pisləməyi məsləhət görür. Uşaqda yaxşı bir hərəkət baş verdikdə həvəsləndirib artırmaq, kiçik bir nöqsan gördükdə isə danlayıb qarşısını almağı lazım bilir.

Çox yeməyin, çox içməyin, bahalı, modalı paltar geyməyin əleyhinə olan Nəsirəddin Tusi valideynlərdən bu cür əməlləri uşağın gözündən salmağı arzulayır. Arzulayır ki, qarınpalıq, əyyaşlıq, modabazlıq və başqa bu kimi mənfi xüsusiyyətlər uşağın qəlbinə yol tapmasın. Bəzək-düzəkli paltarların qadınlara aid olduğu təlqin edilsin, ağıllı kişilərin, böyük adamların sadə geyindikləri ona başa salınsın. Əgər valideynlər bu kimi yanaşma metodundan istifadə edərsə, uşağın qulağı belə şeylərlə dolar, təkrar edildiyindən adətə keçər. Bunun əleyhinə gedənləri, ziddini edənləri, xüsusilə həmyaşıdlarını, tay-tuşlarını yaxına buraxmamalıdır.

Nəsirəddin Tusi belə məsləhət görür ki, valideyn, tərbiyəçi müəllim uşaqda xoşagələn bir hərəkəti gördükdə onu tərifləyib həvəsləndirməyi bacarmalıdır. Lakin əks hallarda hər dəqiqə danlayıb başına vurmağın doğru metod olmadığını belə izah edir. Bunlarla yanaşı, Nəsirəddin Tusi uşağı çox danlamağın da əleyhinədir. Yazır ki, çox danlamaq uşağı acığa düşüb qəbahət, uyğunsuz sayılan işi bir də görməyə sövq edər. Nəsihətə qulaq asmaqdan bezər, zəhləsi gedər, qorxaq olmadığını göstərmək xatirinə bəd əməllərə başlayar, bəlkə daha da incə hiylələrə əl atar.

Nəsirəddin Tusi uşaq tərbiyəçilərinə yumşaq təlim-tərbiyə metodlarından istifadə etmək qaydalarını anlaşıqlı bir dillə izah etdiyi kimi,yeri düşdükdə sərt qaydalardan da istifadə etməyi lazım bilir. Yazır ki, uşaq təlim-tərbiyə tapşırıqlarını yerinə yetirib tam yorulmayınca ona yemək vermə, həmçinin çox yatağanlığı uşağa qadağan et. Çünki çox yatmaq zehni kütləşdirər, hafizəni öldürər, bədəni lırtlaşdırar, insanı süst edər. Şahlarda belə bir adətin olduğunu qeyd edən Tusi vurğulayır ki, onlar övladlarına qulluqçular və xidmətçilər əhatəsində tərbiyə verməzmişlər. Etibarlı adamlarla bir yerə göndərərlərmiş ki, yeyib-içməkdə, geyimdə çətinlik çəksinlər. Çox yemək, təmtəraqlı geyinməkdən çəkinsinlər.

Nəsirəddin Tusi oğlan uşaqlarının saçlarına xüsusi sığal verilməyin, əyninə qadınlara məxsus bəzək-düzəkli paltar geyinməyin, barmağına üzük keçirməyin (ehtiyac olmadıqda) qəti şəkildə əleyhinədir. Qeyd edir ki, heç bir valideyn yaxın adamları, ata-babaları, mal-dövlətləri, yeyib-içimləri, geyim-geçimləri ilə uşağına lovğalanmağa şərait yaratmamalı və yaxud icazə verməməlidir. “Hamıya qarşı təvazökar olmaq, yaxın adamlara hörmət qoymaq təlqin edilməli, özündən zəiflərə əl qaldırıb özündən güclülərə boyun əymək, tay-tuşlarına paxıllıq etmək qadağan olunmalıdır”.

“Əxlaqi Nasiri” əsərində qızların da tərbiyəsindən danışarkən Tusi onlara evdarlıq işlərini öyrətməyi, vüqarlılıq, iffət, həya kimi xüsusiyyətləri aşılamağı vacib hesab edirdi. Qızlara faydalı peşələrin öyrədilməsini, onlara təhsil verilməsi zəruriliyini önə çəkərək onların bir ana kimi yetişməsi üçün lazım olan bütün keyfiyyətləri öyrətməyi tövsiyə edirdi.

Tusiyə görə tərbiyənin ən müqəddəs vəzifəsi yalan danışmağın qabağını almaq, istər yalandan, istərsə də doğrudan and içməyə yol verməməkdir.And içməyi, ümumiyyətlə pis adət hesab edən mütəfəkkir yazırdı ki, “bəlkə də böyüklərin yalan danışmağa ehtiyacı olsun, lakin uşaqların buna qətiyyən ehtiyacı yoxdur”.

Göründüyü kimi, dövrümüzün əxlaq dərsliyi sayılan “Əxlaqi-Nasiri” əsəri proqram, vəsait, dərslik, antologiya rolunu oynayan müddəalarla səsləşir. Hər bir tərbiyəçi uşaq tərbiyəsində istər-istəməz qarşıya çıxan çətinlik və maneələri aşmaq üçün “Əxlaqi-Nasiri” əsərindən faydalana bilər.

Kamal Camalov
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun dosenti, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
"Nuhçıxan" İnformasiya Agentliyi
23.06.2020


      Naxçıvanda 14 sentyabr 1989-cu il tarixdən fəaliyyətə başlayan Kukla Teatrına Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin Sərəncamı ilə 2004-cü ildə Məhəmməd Tağı Sidqinin adı verilib. Uşaqların asudə vaxtının səmərəli təşkilində, onların vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsində Kukla Teatrı mühüm rol oynayır.

Teatr ötən əsrin 90-cı illərindən etibarən həm ölkənin müxtəlif bölgələrində, həm də xarici ölkələrdə qastrol səfərlərində olub. Kukla Teatrının Türkiyədə, İran İslam respublikalarında qastrol səfərlərində olması, Tacikistan Respublikasının paytaxtı Düşənbə şəhərində keçirilən “Kuklaların fantaziyası” adlı Beynəlxalq Kukla teatrları festivallarında Naxçıvanı, eləcə də ölkəmizi yüksək səviyyədə təmsil etməsi muxtar respublikanın mədəni əlaqələrinin inkişafına dəyərli töhfə verib.

Ölkəmizdə, eləcə də muxtar respublikamızda aparılan humanitar siyasətin əsas tərkib hissəsi kimi uşaqların təhsili, fiziki və mənəvi inkişafı istiqamətində reallaşdırılan tədbirlərlə fiziki-mənəvi baxımdan sağlam nəslin yetişdirilməsi nə xidmət edir.

Uşaq və gənclərin istirahətinin səmərəli təşkili, estetik tərbiyəsi müasir dövrdə qarşıya qoyulan mühüm məsələlərdən biridir. Xüsusilə də teatr tamaşalarına baxmaq vərdişlərinin formalaşması, səhnə ilə canlı ünsiyyətdə olmaq uşaqlarda mədəniyyətə, incəsənətə sevgi yaradır. Bu baxımdan Məhəmməd Tağı Sidqi adına Naxçıvan Dövlət Kukla Teatrının uşaqların mənəvi inkişafında da rolu böyükdür.

Teatr pandemiya dövründə Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin onlayn tədbirlərinə qoşulmuş, Naxçıvan Dövlət Televiziyasının efirindən və Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin internet resurslarında canlı yayımlanan “Buratino”, “Qoğalın sərgüzəşti” və “Ələddinin sehrli çırağı”, “Göyçək Fatma”, “Tıq-tıq xanım” tamaşalarını onlayn formada kiçikyaşlı izləyicilərə çatdırmışdır.

Həftənin şənbə günləri iki növbədə kiçikyaşlı teatrsevərlərlə dolu olan Naxçıvan Dövlət Kukla Teatrı pandemiyanın başa çatmasını və kollektivin tamaşaçılarla canlı ünsiyyətdə olacağı görüşləri səbirsizliklə gözləyir.

“Şərq qapısı” qəzeti
23.06.2020


      Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə 15 may-16 iyun tarixləri arasında “Milli dəyərlərimiz düşüncəmizdə” adlı esse müsabiqəsi keçirilib. Onlayn müsabiqəyə, ümumilikdə, 42 iştirakçı tərəfindən 43 esse təqdim olunub. Nazirlik tərəfindən müəyyən edilmiş münsiflər heyəti müsabiqəyə təqdim olunmuş esselərə baxış keçirib. Seçim zamanı mövzunun təsvir və ya tərənnüm gücü, eyni zamanda bəhs olunan mövzunun reallığı, essedəki mətnin mövzuya uyğun dolğunluğu, müəllif fikrinin anlaşılan formada, birmənalı şəkildə çatdırılması, essedə göstərilən faktın doğruluğu, heç bir yerdə dərc olunmaması, Azərbaycan ədəbi dilinin orfoqrafik, qrammatik və punktoqrafik (durğu işarələri) qaydaları əsasında yazılması nəzərə alınıb.

Qeyd edək ki, esse müsabiqəsində I yer üzrə qalib seçilməyib. Müsabiqənin nəticələrinə əsasən Naxçıvan Musiqi Kollecinin müəllimi Elnurə Əsgərova II, Ordubad Şəhər Uşaq Musiqi Məktəbinin müəllimi Fatma Babayeva III yerin qalibi olublar. Müsabiqədə “Şərq qapısı” qəzetinin əməkdaşları – Güntac Şahməmmədli və Türkan Hüseynli fərqlənərək fəxri fərmana layiq görülüblər. Diplom, mükafat və fəxri fərmanlar qalib gələn və fərqlənən iştirakçıların evlərinə çatdırılıb.

“Şərq qapısı” qəzeti
23.06.2020


      Azərbaycan musiqi tarixinə adı qızıl hərflərlə yazılan bəstəkarlardan biri də Cahangir Cahangirovdur. Erkən yaşlarından musiqiyə olan böyük məhəbbəti onu ömrünün sonuna qədər tərk etməyib və o, bu məhəbbətini əsərlərinin musiqi dili ilə ifadə etməyə çalışıb. Məhz musiqi sənətinə böyük sevgisi sayəsində C.Cahangirov bu sənətin böyük siması ola bilib.

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, bu gün xor və instrumental musiqiləri, operaları, bir-birindən gözəl mahnıları həmişə sevə-sevə dinlənilən görkəmli bəstəkar, Xalq artisti Cahangir Cahangirovun anadan olmasından 99 il ötür.

Cahangir Cahangirov 1921-ci ildə Balaxanıda anadan olub. A.Zeynallı adına Bakı Musiqi Məktəbində, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında təhsil alıb. Cahangir Cahangirovun xor sahəsindəki yaradıcılığı əsası Üzeyir bəy tərəfindən qoyulan Azərbaycan xor sənətində zirvə sayılır. 1949-cu ildən başlayaraq bəstəkar Azərbaycan radiosunun nəzdində yaradılan xora rəhbərlik edərək 15 ildən artıq bu kollektivlə işləyib. Müəllifin yazdığı mahnıların çoxu ilk dəfə həmin kollektivin ifasında səslənib. Habelə o, Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası nəzdindəki Mahnı və Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri vəzifəsində çalışıb.

Bəstəkarın yaradıcılığı öz çoxşaxəliyi ilə seçilir. Bəstəkarın xor və instrumental musiqiləri, operaları, bir-birindən gözəl mahnıları var. Bunlara misal olaraq bəstəkarın xor musiqisi sahəsində maraqlı əsərlərindən "Arazın o tayında" poemasını, 12 hissədən ibarət "Dostluq mahnısı" kompozisiyasını, "Azad" və "Xanəndənin taleyi" operalarının xor nömrələrini, "Füzuli", "Nəsimi", "Aşıq Alı" kantatalarını, "Sabir" oratoriyasını, Süleyman Ələsgərovla birlikdə yazdığı odanı, onlarca xor miniatürlərini göstərmək olar. Sadalanan əsərlərdən xüsusilə "Füzuli" kantatası Cahangir Cahangirova böyük şöhrət gətirib. O, kantatada böyük şairin möhtəşəm obrazını, onun daxili aləminin özünəməxsus təsirli və qəlboxşayan musiqi dili ilə aça bilib. Kantatanın mətn əsasını Füzulinin üç qəzəli təşkil edir. Hər bir qəzəl isə öz növbəsində bir hissəni özündə birləşdirir.

1949-cu ildə "Arazın o tayında" vokal simfonik poemasını yaradır və bu əsərə görə SSRİ Dövlət mükafatı laureatı adına layiq görülür.1950-ci ildə "Arazın o tayında" poeması Moskvanın Sütunlu Salonunda və Leninqradda ifa olunub, lent yazısı isə Ümumittifaq Radiosunun Qızıl fonduna daxil edilib. 1962-ci ildə Mirzə Ələkbər Sabirin 100 illik yubileyi münasibətilə xor və simfonik orkestr üçün "Sabir" oratoriyasını yazıb.

Canahgir Cahangirov "Azad" və "Xanəndənin taleyi" adlı iki operanın müəllifidir. Hər iki əsərində Cahangirov musiqi klassikamızın korifeyi Üzeyir Hacıbəyovun sənət ənənələrini davam etdirib.

"Xanəndənin taleyi" operası inqilabdan əvvəl Azərbaycanda yaşamış məşhur xanəndə Seyid Mirbabayevin acı taleyindən bəhs edir. Cah-calalla həyat sürmək xatirinə qürbət ölkədə var-dövlətini göyə sovurub yoxsullaşan, təkcə səsi yazılmış sınıq qrammofon valı qalmış xanəndənin bu yadigarı şikəst olmuş həyatının rəmzi kimi qavranılır. Ən başlıcası odur ki, Cahangirovun operası istər üslub, istərsə də musiqi dramaturgiyası baxımından bitkin və kamildir.

Məlumdur ki, xanəndənin repertuarı muğam və təsniflərdən ibarət olur. Operanın qəhrəmanı özü xanəndə olsa da, müəllif ifaçılıq sənətinin materialı kimi muğamlardan sitat şəklində istifadə etməyi qarşısına məqsəd qoymayıb. Lakin onun operadakı musiqi materialı başdan-başa muğam boyaları ilə rövnəqlənib.

1957-ci ildə Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun eyniadlı əsəri əsasında bəstələdiyi "Azad" operasında istismar olunan bir xalqın ağır işgəncələrlə dolu həyat tərzi, azadlıq yolunda mübarizəsi əks etdirilib. Librettonun müəllifi və tamaşanın quruluşçu rejissoru Kərim Kərimovdur.

Cahangir Cahangirovun böyük həcmli, mürəkkəb formalı görkəmli əsərləri ilə yanaşı, musiqi xəzinəmizi zənginləşdirən çoxlu mahnıları da vardır. Onun mahnıları asanlıqla ürəklərə yol tapır. Müasirlik, dövrün tələbi ilə ayaqlaşma Cahangir sənətinin başlıca məziyyətidir. Məhz bunun üçündür ki, bəstəkarın mahnıları müasirlərimizin ürək çırpıntılarını, xoş arzusunu, istəyini ifadə edir, adamları qurmağa, yaratmağa səsləyir.

Bəstəkar çoxlu lirik mahnıların da müəllifidir. Mübaliğəsiz demək olar ki, bəstəkarın hərtərəfli istedadını üzə çıxaran bu janr ona daha çox müvəffəqiyyət gətirib. Onun "Ana", "Aylı gecələr", "Bakı", "Dan ulduzu, bir də mən", "Ay qız", "Ala göz" və s. mahnıları dillər əzbəridir. Bəzi gözəl mahnıları məhz teatr tamaşalarından, ekrandan "ayrılaraq" xalq arasında yayılıb. Bu mənada "Yenilməz batalyon" filmindən "Teymurun mahnısı"nı, "Koroğlu" filmindən "Xanəndə qızın mahnısı"nı, "Dəli Kür" filmindən "Ana kür" və "Bayatılar" mahnılarını yada salmaq olar. Bu mahnılarda lirik ifadə çox güclüdür.

Cahangir Cahangirovun mahnılarında söz və musiqi üzvi surətdə müəlliflərin də əməyini və istedadını təqdir etməmək olmaz. Uzun müddət Canahgirov Zeynal Cabbarzadə, İslam Səfərli və Rəfiq Zəka ilə birlikdə çalışıb.

Bəstəkar klassiklərin yaradıcılığına da müraciət edib, ürəyəyatımlı mahnı və romanslar yazıb. Hələ 1947-ci ildə Nizaminin anadan olmasının 800 illik yubileyi günlərində bəstəkar şairin sözlərinə “Gül camalın” romansını və xor üçün “Qəzəl” əsərini yazıb. Azərbaycanın mütəfəkkir şairi İmadəddin Nəsiminin 600 illik yubileyi günlərində şairin bir qəzəli əsasında mahnı-romans yazıb. “Ənəlhəq” adlanan həmin əsər Azərbaycan Teleradio Verilişləri Şirkətinin keçirdiyi müsabiqədə birinci mükafata layiq görülüb.

Füzuli dühası, Füzuli lirikası Cahangir Cahangirovun yaradıcılıq təxəyyülünə çox uyğundur. Məhz bunun nəticəsidir ki, bəstəkar vaxtaşırı Füzuli şeiriyyatından ilhamlanaraq ürəyəyatımlı əsərlər bəstələyib. Bu baxımdan onun Füzulinin qəzəllərinə bəstələdiyi vokal miniatürlərini qeyd etməliyik. Xüsusilə, "Eşitməzdim" qəzəl-romansı cəlbedicidir.

1992-ci ildə dünyasını dəyişən bəstəkar yaratdığı əsrlərlə hər zaman mənsub olduğu xalqın qəlbində yaşayır.

"Nuhçıxan" İnformasiya Agentliyi
22.06.2020


      Bu günə kimi dünyada mövcud olan fərqli, müxtəlif incəsənət növlərinin bəziləri unudulmuş, bəziləri dəyişilmiş, bəziləri isə öz ömrünü yaşamaqda, insanların zövqünü oxşamaqdadır. Haqqında söz açacağımız Ebru sənətinin də əvvəlcə unudulduğunu, sonra isə yenidən yaşadılmağa başladığını deyə bilərik. Bu sənət növü hazırda muxtar respublikamızda maraqdoğuran sahələrdən birinə çevrilib. Diyarımızda istedadlı uşaqların əl işlərindən ibarət sənət nümunələrinin kataloqu ilə tanış olarkən ön səhifələrdə yer alan bu sənət nümunələri çox füsunkar görünüşü ilə marağıma səbəb oldu. Gözəl əl işlərilə kataloqun bəzəyi olan bu nümunələri yaradan Zəhra Xəlilovanı tanımaq və sizə də tanıtmaq istədim. Elə bu səbəbdən bu istedadlı balamızın Ebru sənətinə yiyələndiyi Heydər Əliyev Uşaq-Gənclər Yaradıcılıq Mərkəzinə yollandım. Ebru sənəti dərnəyinin rəhbəri Ramilə Bağırovaya gəlişimin səbəbini söylədim və bu sənət növü həm də Zəhranın yaradıcılıq istedadı ilə bağlı öyrənmək istədiyim sualları ona ünvanladım. Müsahibimin dediklərindən:

– Ebru çox maraqlı və zövqlü sənət hesab edilir. İlk olaraq qeyd edək ki, burada tamamilə təbii materiallardan istifadə olunur. Rəsm qatılaşdırılmış su üzərində çəkilir. Boyalar göyqurşağı kimi bir-birinə qarışmır və onun yapışqanlıq xüsusiyyətini təmin edir. Qatılaşdırılmış su “gəvən” adlanan təbii tikan otunun köməyi ilə alınır. Gəvən kolunun gövdəsində kraxmala oxşayan maddə var ki, ondan istifadə etməklə su qatılaşdırıldıqda boyalar suyun üzərinə dağılmır. Suyun hazırlanmasında həm də yosundan, heyvanın toxumlarından istifadə olunur. Rəsmi çəkən zaman suyun üstünə toz qonmamasına diqqət etmək lazımdır. Bu zaman suyun üzərinə tökülən boyaları fırça ilə lazımi formaya salmaq çətinləşir və rəsmin keyfiyyəti itir. Su üzərində rəsm çəkmək yalnız soyuq hava şəraitində mümkündür. Çünki ebrunun üzərində çəkiləcəyi su ilıq olduqda rənglər səth üzərində bir-birinə qarışır. Müsahibimin sözlərinə görə, ebrunun boyaları, əsasən, torpaqdan hazırlanır. Onun tərkibinə inəyin ödü qatılır ki, boya həm incəlsin, həm də suyun üzərində açılsın. Su üzərindəki boyalara müxtəlif forma verən fırça isə at tükündən əldə edilir. Fırçanın gövdəsi ilə müxtəlif güllərin budaqlarından hazırlanır. Bu sənətlə məşğulsansa, gərək çox diqqətcil və dəqiq olasan, çünki çox güclü sənətkar olsan belə, sənin bir sıxıntın, emosiyaların varsa, bu, mütləq suya təsir edir. Ani bir hərəkət, hətta suyun rənglərini belə, dəyişir. Ebru bunları qəbul etmir, pozitiv, müsbət duyğularla həm­ahəngdir. Sənətin özünəməxsus cəhəti də elə budur.

Öyrəndik ki, 2019-cu ilin oktyabr ayında Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin tapşırığına əsasən adıçəkilən mərkəzdə robotexnika, memarlıq-dizayn, xalçaçılıq, gimnastika kimi yeni yaradılan innovativ dərnəklər içərisində Ebru sənəti dərnəyi də yer alıb. Dövlətimizin qayğısı ilə unudulmaqda olan bu sənətin uşaqlara tədris edilməsi üçün hər cür şərait yaradılıb. Hazırda dərnəkdə 20 uşaq var. Naxçıvan Qarnizonu tam orta məktəbinin V sinif şagirdi Zəhra Xəlilova da yaradıcılıq qabiliyyəti ilə seçilənlər sırasındadır. Ramilə Bağırova onu da qeyd etdi ki, ötən il Naxçıvan Muxtar Respublikası Rəssamlar Birliyinin Bəhruz Kəngərli adına Sərgi Salonunda təşkil olunan ustad dərslərində iştirak edən şagirdlərin əl işlərindən ibarət “Balaca istedadlar” adlı sərgi-müsabiqə keçirilib. Sərgidə gözəlliyi və özünəməxsusluğu ilə seçilən “Şaxta baba” adlı əl işi ilə birinci yerə layiq görülən Zəhra Xəlilova Rəssamlar Birliyinin diplomu ilə təltif edilib. Mərkəzdə, Ebru sənəti dərnəyi üzvlərinin əl işlərindən ibarət təşkil edilmş “Təkrarolunmaz rənglər” adlı sərgi zamanı diplomla təltif edilən dərnək üzvlərinin arasında Zəhra da yer alıb. Dərnək rəhbərinə Zəhra ilə yaxından tanış olmaq istədiyimi bildirdim. O, arzumu yerinə yetirdi. Balaca müsahibimin söhbətini olduğu kimi qələmə aldım:

– Naxçıvan Qarnizonu tam orta məktəbində təhsil alıram. Əl qabiliyyətimin olduğunu görən valideynlərim məni Heydər Əliyev Uşaq-Gənclər Yaradıcılıq Mərkəzində Rəsm dərnəyinə yazdırdılar. Ötən il yaradılan yeni dərnəyə sinif yoldaşlarım da gedirdi. Mən də onlar işlədikcə heyranlıqla baxırdım. Rənglərin su ilə rəqsi çox xoşuma gəlirdi və bunu bir­anlıq maraqlı bir əyləncə, oyun oynamaq kimi düşünürdüm. Bu sənətə marağım da beləcə yarandı. Həvəsimin olduğunu görən valideynlərimin məsləhəti ilə Ebru dərnəyinə keçdim. Artıq bu sənətin sirlərini Ramilə müəllimənin köməyi ilə öyrənməkdəyəm. Ebru sənəti çətin olmasına baxmayaraq, sevərək şəkillər çəkirəm. Bu sənətlə məşğul olmağı gələcəkdə də davam etdirmək arzusundayam.

Biz də inanırıq ki, bu istedadlı qızımız gələcəkdə yaratdığı sənət nümunələri ilə muxtar respublikamızı beynəlxalq səviyyəli yarışlarda layiqincə təmsil edəcək.

Türkan HÜSEYNLİ
"Şərq qapısı" qəzeti
22.06.2020


Yaşanan, yaşadılan və qorunanlar...

      Necə də gözəldir belə bir ölkədə, belə bir Vətəndə doğulmaq. Necə də möhtəşəmdir, Ana Vətən, azadlığının çağladığı bir dönəmdə uşaq olmaq. Ayağını yerə möhkəm basdığın çağda səninlə birlikdə gəncliyi yaşamaq, səninlə keçmişini unutmadan gələcəyə doğru addımlamaq. Bilirsənmi, milli-mənəvi dəyərlərini qorumaq naminə hər yeni gün mühüm qərarlar qəbul edilən, layihələr həyata keçirilən bir ölkənin vətəndaşı olmaq, əlbəttə, qürurvericidir. Unutmadığım dəyərlərinə, bütünlüyünə aşiqəm, Azərbaycan. Ulu tarixə şahidlik edən daşını, şərəfli çağlarla dolu olan keçmişini, ruhumu riqqətə gətirən musiqini, muğamını, qəlbimin sarı siminə toxunan tarını, baxdıqca seyr etmək istədiyim rəqsini, hər naxışında babamın qeyrəti, nənəmin iffəti görünən milli geyimini, nəhayət, bütün bunların cəm olduğu milli-mənəvi dəyərlərini sevirəm, Azərbaycan!

Gözümüzü dünyaya açdığımız gündən isti ana qucağında bizi şirin yuxuya qərq edən bir sehrli nəğmə də vardı. Elə həzin, elə qayğıkeşcəsinə yat deyirdi ki, qeyri-ixtiyari həmin cümlədəki o “şirin yuxu”nun içində tapırdıq özümüzü. Dil açdıq, yatdığımız “Laylay”ın sehrli misraları ilə oyuncaq gəlinciklərimizi yatırmağa çalışdıq uşaq ağlımızla. Böyüdük, ana olduq, bu dəfə də övladlarımızın o məşhur qızılgülün içində olduğu şirin yuxunu övladlarımız üçün arzuladıq.

... Ən gözəl libasımızı hazırlardıq. Səhərin ilk şəfəqində oyanıb həyəcanla hazırlaşmağa başlardıq. Həmin günün səhərçağı necə də şanslı idi. Çünki o, insanları şirin səhər yuxusundan könüllü olaraq qoparan, səbirlizliklə gözlənən xüsusi səhər idi. Düz bir ildir ki gözlənən bayram səhəri…

Bəli, biz ənənə qavramı barədə yaşa dolduqca məlumatlanırıq, görüb-götürürük. Zaman-zaman isə bunlar, bir növ, qanun-qaydaya çevrilərək, həyat tərzimizdə özünə yer tapar. Uşaq yaşlarımızda isə bizə maraqlı olan, sadəcə, bir şey var idi: oyun, yaxud da əyləncə. Doğulduğumuz andan etibarən dərk etməyərək də olsa, məhz milli dəyərlərimiz üzərinə köklənən bir ardıcıllıqla yaşayarıq günlərimizi. Özümüz də fərqində olmadan bu köklü ağacın kölgəsində boy atarıq. Görəsən, necə? Məsələn, uşaq yaşlarında təmtəraqlı şəkildə qarşıladığımız baharın gəlişinin ilk gününü, bir növ, yumurta bayramı, süfrəni bəzəyən növbənöv şirniyyatlar, rəngli oyunlar olaraq yaddaşımıza yazmışdıqsa, böyüdükcə isə onda gizli olan dəyərlərimizi, adət-ənənələrimizi dərk etdik. Artıq bayramlar zehnimizdə, sadəcə, rəngli yumurtaları deyil, kiminə görə sülhə, əmin-amanlığa, barışığa atılan imzanı, kiminə görə isə arzunu çin edən diləyi əks etdirirdi. Yaşa dolduqca həmin gün bizi xurcunumuzun ağırlığı deyil, dərdimizi, xəstəliyimizi tullanaraq üstünə tökəcəyimiz tonqal maraqlandırırdı.

Sonrakı mərhələdə isə iş milli dəyərlərimizin iştirakçısı olan ailənin üzərinə düşürdü. Kiçik yaşlarımızdan ailə dəyərlərimizi görüb-götürməyə başladıq. Düşünəndə ki uşaq evin güzgüsüdür və burada görüb-götürdüyünü gələcəkdə öz həyatında yaşadacaq, deməli, gördüklərimizi, bildiklərimizi övladlarımıza aşılamaqla milli dəyərlərimizi yaşatmış olarıq.

Azərbaycan ailəsi olaraq ailəmizdə nələrə şahid olduq? Gördük ki, yeməyi tək-tək yox, hamılıqla süfrə başına toplaşaraq yeyirik. Masada yuxarı başda ailənin yaşlıları olan nənə-baba, ailə başçısı əyləşir, yemək də ilk olaraq onların boşqabına çəkilir. Böyük danışırsa, onun sözü kəsilmir.

Öyrəndik ki, ağsaqqal, ağbirçək evin bəzəyidir. Dara düşəndə onlardan məsləhət, xeyir işlərdə isə xeyir-dua alınar. Və bütün bunlar dünya durduqca yaşayacaq. Gələcəkdə özümüz də ailə sahibi olanda göz açdığımız ailədə öyrəndiyimiz, qəbul etdiyimiz bütün dəyərləri həyatımızda tətbiq etdik. Bax beləcə, sözün əsl mənasında, milli dəyərlərin özəyini təşkil edən ailə dəyərlərimiz nəsildən nəslə ötürülərək yaşadıldı.

“Qonaq Allah qonağıdır”. Bu cümləni hansımız evimizdəkilərin dilindən eşitməmişik ki? Xalq olaraq dünyanın ən qonaqpərvər insanlarıyıq. Qonağın öz ruzisi ilə gəldiyinə o qədər inanırıq ki, evdə nə varsa, axtarıb-tapıb gələn qonaq üçün açdığımız süfrəyə düzərik. Onun qapımızdan razılıqla getməsi üçün nə lazımdırsa edən insanlarıq.

Mərasimlərimizdə milli dəyərlərimiz özünü daha qabarıq şəkildə büruzə verir. Toy mərasimlərimiz, belə demək mümkünsə, tamamilə milli dəyərlərimzlə yoğrulub, adətimizi, ənənəmizi bu günümüzə gətirib çatdırıb. Heç şübhəsiz ki, toy mərasiminin ən maraqlı məqamı xınayaxdıdır. Toydan bir neçə gün əvvəl qız evində gəlin köçən qıza xına yaxılır. Mərasim xına nimçəsi olan sininin ələ alınıb oynanılması ilə başlayır. Sinidə mütləq alma olur, almaya çöplər sancılır. Qızlar o çöpləri xınaya batıraraq əllərinə yazılar yazırlar. Xına sinisində şirniyyat da olur. Mərasim xalq rəqslərimizin ifası ilə davam etdirilir.

Bir xalqın tarixi kökünü, milli mənəviyyatını öyrənmək istəyiriksə, mütləq həmin xalqın milli adət-ənənələrinə nəzər salmalıyıq. Çünki adət-ənənələr hər bir xalqın irsindən, milli mənəviyyatının nə qədər zəngin, tarixi kökə malik olmasından xəbər verir.

Nəsildən nəslə ötürülərək minilliklər boyu yaşadılan, bizi biz edən, nəhayət, simvolumuza çevrilən dəyərlər xalqımızı dünyada səciyyələndirən özünəməxsusluğumuzdur. Bu gün mili-mənəvi dəyərlərimizə də kimlərinsə sahib çıxmaq təşəbbüsləri və halları olduğu üçün bu vacib məsələnin daim diqqətdə saxlanılması zərurəti yaranıb. Tarixən yağılar gözəl vətənimizə, burada yaşatdığımız mədəniyyətimizə göz dikiblər. Buna səbəb istər münbit torpaqlara, istərsə də zəngin adət-ənənəyə, çoxəsrlik dəyərlərə sahib olmağımızdır. Milli dəyərlərə bağlılıq, milli irsə sahib çıxmaq o qədər vacib vəzifədir ki, hər birimiz bu vəzifənin öhdəsindən layiqincə gəlməliyik. Unutmayaq, sahib olduqlarımız deyil, sahib çıxdıqlarımızdır bizim olan.

Babayeva Fatma Əhməd qızı
Ordubad Şəhər Uşaq Musiqi Məktəbinin müəllimi
20.06.2020


Vurğunu olduğum doğma diyarım

      İnsanın harada yaşamasından asılı olmayaraq, doğulub boya-başa çatdığı torpaq onun üçün əbədi yurd yeri, məmləkəti, qibləgahıdır. Bu torpaq ona ana, övlad qədər doğmadır. Mən də kəndimin, doğulub boya-başa çatdığım torpağımın vurğunuyam. Uşaqlıq illərimin keçdiyi bu kəndin hər daşı, hər torpağı mənim üçün dəyərlidir.

Kəndimin yerləşdiyi coğrafi mövqe mənə bu torpaq haqqında fəxrlə danışmağa imkan verir. Bu kəndin bir tərəfində hər daşında tarix yatan, illəri, qərinələri yola salmış, zamanın sınağından mətanətlə çıxan, Teymurləng kimi sərkərdəyə 14 il təslim olmayan, bütün əzəməti, yenilməzliyi, möhtəşəmliyi ilə ucalan Əlincə qalası, bir tərəfində dəniz səviyyəsindən 2400 metr yüksəklikdə yerləşən başıqarlı Haçadağ yüksəlir. Fəzlullah Nəimi kimi dahiləri qoynunda uyudan, Möhbalı Qasımov, Balakişi Qasımov kimi alimlər və daha neçə-neçə ziyalılar yetirən bu torpaqla kim qürur duymaz, fəxr etməz ki?!

Bir anda keçmiş illərimə qayıdır, ötən illəri anıram. Bu anımsama məni sabahdan axşamadək rəngarəng oyunlar oynadığım o daşlı, torpaqlı küçələrə, yamaclarında quzular otlayan yamyaşıl təpələrə, göz işlədikcə uzanan taxıl zəmilərinə, laləli düzlərə, bir də mərdliyini, mübarizliyini Əlincə qalasından almış qonaqpərvər, mehriban insanlara aparır. Fikirləşirəm, görəsən, vurğunu olduğum bu diyarın daha çox nəyini sevirəm? İnanın, seçim etməkdə çətinlik çəkirəm. Bu elin adət-ənənələri, şənlikləri, bayramları yaddaşıma ömürlük həkk olunub. Sanki Tanrı bu gözəllikləri yalnız bizim üçün bəxş edib. Gələn hər bayram kiçik uşaq dünyamıza bir başqa cür rəng qatardı.

Sevincimiz aşardı,
Sanki coşar, daşardı.
Bayramların adı da,
Əyləncəsi, dadı da
Yalnız bizim olardı.
Müəllif: Elnurə Əsgərova

... İlin əvvəlində – kiçik çillənin ikinci həftəsində elimizə qədəm qoyan Xıdır Nəbi günündə evlərdəki kömür sobasının üstündə qovrulan buğdanın, qovurğanın xoş ətri bütün kəndi bürüyərdi. Axşam Xıdır Nəbi gələcək deyə, heç kim qapısını bağlamazdı. Hava qaralanda kəndin uşaqları küçələrə toplaşar, “Xıdıra Xıdır deyərlər, Xıdırın payın verərlər...”- deyə-deyə qohum-qonşuya papaq atar, kimin evində nə varsa – kişmiş, mövüc, tut qurusu, iydə – papaqlara doldurar, Xıdırı yola salardılar.

Ertəsi gün anam qovurğanı dəstərdə çəkər, nənəm üçün qovut hazırlayardı. Axşam nənəm bizi başına yığar, qovuta bir az şərbət qatıb yoğurar, sonra da iki ovcunun arasında yumrulayıb hamımıza paylardı: həmişə də qovutun adı nənəmin, dadı bizim olardı.

Hər fəsli gözəl keçərdi kəndimin. Amma yazı bir başqa idi bu torpağın... Təbiət canlanar, hər tərəf yamyaşıl dona bürünərdi. Dağların qoynundan süzülüb gələn Əlincə çayı isə hey coşardı. Kəndin qız-gəlinləri əllərinə zənbil alıb buz kimi bulaqların gözündən bulaqotu, yarpız, zəmilərdən qazayağı, yemlik toplayardı.

... Novruz bayramı isə bu yurdu başqa bir gözəlliyə qərq edərdi. Bayramqabağı şirin bir təlaş başlardı kəndimizdə. Hər kəs ev-eşiyini, həyət-bacasını təmizləməyə başlar, bolluq-bərəkət rəmzi olan səməni cücərdərdi. Kəndin meydanında yumurta döyüşdürən uşaqların, yeniyetmələrin sevinc dolu səs-küyü aləmə yayılardı.

Biz uşaqlar ilin axır çərşənbəsini səbrsizliklə gözlərdik. Həmin gün təzə paltar geyinər, axşamadək küçələrdə oyunlar oynar, bəzən də xəyallar qurub gələcəyimiz üçün aruzlar dilərdik.

O gün dünyasını dəyişənlərin xatirəsi yad edilər, dualar oxunardı. İlaxır çərşənbədə gözoxşayan məqamlardan biri də əllərində xonça ilə bir-birlərinə bayram payı aparan insanların sevinci olardı. Nişanlı qızlara, ata ocağından yeni köçmüş gəlinlərə bayram sovqatı göndərilərdi. Axşam isə hər kəs tonqal başına toplaşıb: “Ağırlığım, uğurluğum tökülsün bu odun üstünə!” – deyib, üç dəfə tonqalın üstündən tullanardı. Sonra da bütün ailə süfrə başına yığışar, naz-nemətlərdən doyunca yeyərdik.

Səhər sübh tezdən Günəş çıxmamış hər kəs mal-qarasını da götürüb Əlincə çayının kənarına enərdi. El arasında deyərdilər ki, çərşənbə suyu evlərə sağlıq, xeyir-bərəkət gətirər, bu sudan kim içsə, il boyu xəstələnməz. Çayın kənarındakı çeşmədə əl-üzümüzü yuyar, suyundan içər, gətirdiyimiz qabları çərşənbə suyu ilə doldurar, sonra da “Ağırlığım, uğurluğum tökülsün bu suyun üstünə” – deyib, üç kərə suyun üstündən tullanardıq. Çayın kənarından bir az çınqıl toplayıb evimizə qayıdardıq. Çərşənbə suyundan ev-eşiyimizə, həyət-bacamıza çiləyər, yığdığımız daşları bolluq-bərəkət gətirsin deyə, çörək sandığımıza, nənəmin qida mənbəyimiz olan kupələrinə atardıq.

Martın 21-i daha bir sevincli keçərdi bizim üçün. Hər evdə səhər erkəndən bayram süfrələri qurulardı. O vaxtın süfrələri indiki qədər zəngin olmasa da, bayramın olmazsa olmazı içli təndir çöçəsi, alma, bir də quru meyvələrdən hazırlanan dadlı, ləzzətli meyvə şirələri süfrələrimizdə mütləq olardı. Kəndin cavanları bir alma götürər, yaşlı insanları evlərində ziyarət edib, bayramlarını təbrik edərdi. Biz uşaqlarınsa o günkü hədiyyəsi soğan qabığı ilə boyanmış qıpqırmızı bayram yumurtası olardı. Gün sonuna qədər böyüklərimizlə birlikdə bütün qohum-qonşularla bayramlaşmağa gedər, boyanmış yumurtalar toplardıq. Axşam olduqda isə yorğunluqdan ağrıyan ayaqlarımızın ağrısına məhəl qoymadan topladığımız yumurtaları sayar, sonra da yatağımıza uzanıb şirin xəyallara dalardıq. Bax beləcə keçərdi bizim bayram günlərimiz: daha nəşəli, daha duzlu, məzəli.

Yayda dərslər qurtarıb, məktəblər bağlanan kimi yaylaq macəramız başlardı. Axsamdan yükümüzü yığar, obaşdan kəndimizdən 25 km uzaqda yerləşən Göy dağ, Sarı çeşmə yaylağına yollanardıq. Sübh çağı mənzil başına varardıq. Günəşin ilk işartısında çadırımızı qurar, obaya yerləşmiş olardıq. İnsanı valeh edən təbiəti vardı bu gözəl yaylağın: buz kimi bulaqları, hündür, sıldırım qayaları, dərin dərələri, yamyaşıl təpələri, kəklikotusu, yarpızı, qantəpəri, səhləbi, cacığı, baldırğanı, daha nələr-nələri...

Sanki iki fəsli bir yerdə yaşardın Sarı çeşmə yaylağında. Bir tərəfdə al qırmızı lalələr, bir tərəfdə də hələ əriməyə macal tapmamış dənər-dənər qar topaları. Bəzən bu bənzərsiz gözəlliyi kəlmələrlə ifadə etməkdə çətinlik çəkirəm. Qəribə bir iqlimi vardı Sarı çeşmə yaylağının. Gündüzləri nə qədər qızmar isti idisə, gecələri də bir o qədər sərin olardı. Axşamçağı örüşdən qayıdan mal-qaranın, qoyun-quzuların səsi bir-birinə qarışardı. Hər kəs arxac yerinə axışardı. Kimi danasını bağlayar, kimi buzovunu çullayar, kimi də zümzümə edə-edə inəyini sağardı. Qaş qaralanda həzin bir sakitlik çökərdi obalara: alaçığa çəkilib çıraqları yandırardıq. Anamın ocaqda bişirdiyi, dünyada heç bir naz-nemətə dəyişməyəcəyim dadlı yeməklərindən yeyər, həmin günün macəralarından bəhe edərdik. Bir də görərdin mürgüləyirsən: yorğana bürünüb şirin yuxuya dalardıq. Bax beləcə keçərdi bizim yay tətilimiz.

Sonra yenə kəndimiz,
Yenə məktəb yolları:
Bax beləcə keçərdi,
Fəsilləri, ayları.
Müəllif: Elnurə Əsgərova

... Bəzən səndən soruşarlar ki, ikinci dəfə dünyaya gəlsəydin, həyatında nələri dəyişdirmək istərdin? Tam səmimiyyətimlə deyərdim: “Heç bir şeyi!” Həyatımda acılı-şirinli nə varsa, hər şeyi yenidən yaşamaq, yenə bu kənddə, bu torpaqda doğulub, o məktəbdə oxumaq, yenə o tozlu küçələrdə oyunlar oynamaq, o bayram sevinclərini yenidən yaşamaq istərdim. Ancaq bu dəfə tələsmədən hər günün, hər saatın qədrini bilə-bilə, doya-doya yaşamaq istərdim.

Yazdığım bu sətirlərlə Tanrının bizə bəxş etdiyi gözəlliklərdən sadəcə bir neçəsini nəzərinizə çatdırmaq istədim. Buna nə dərəcədə nail oldum, bilmirəm. Ancaq bir onu bilirəm ki, geriyə dönüb baxarkən itirdiklərimizə üzülsək də, qazandıqlarımıza şükür etməliyik. Adəti, ənənəsi ilə böyüdüyümüz, həyat tərzimiz olan milli dəyərlərimizi bizdən sonrakı övladlarımıza da öyrətməliyik. Öyrətməliyik ki, bizim yaşadığımız şərəfli, sevincli, uğurlu ömrü bizdən sonrakı nəsilər də yaşasınlar. Bax o zaman biz gələcəyə insanpərvər, xeyirxah insanlar ərmağan etmiş olarıq.

Əsgərova Elnurə Hüseyn qızı
Naxçıvan Musiqi Kollecinin müəllimi
20.06.2020


      Naxçıvan xalçalarının böyük çoxluğunda demək olar ki, həndəsi motivlərə rast gəlinir. Mənbələrin verdiyi məlumata görə uzaq keçmişdə həndəsi naxışlar ibtidai insanlar arasında ilk yazı, yəni izahat forması olubdur. Tanınmış sənətşünas alim, akademik Rasim Əfəndiyev qeyd edirdi ki, bir çox həndəsi ornamental formalar, düz, qırıq, dalğavarı, xətlər, üç, dörd, səkkiz, on iki guşəli ulduzlar, üçbucaq, dördbucaq, dairə və sair çox qədimlərdən inkişaf edərək ənənəvi şəkil alıb, bu günədək öz mahiyyətini itirməmiş və son zamanlara qədər sənət əsərləri üzərində dönə-dönə işlənir.

Qeyd edək ki, xalçalar üzərindəki həndəsi ornamentlər digər sənət əsərləri üzərində olduğu kimi sadə, mürəkkəb və ya sadə ulduzlu formada olmaq şərti ilə iki yerə ayrılır. Sadə həndəsi naxışlar sırasına düz, sınıq və dalğavarı xətlərdən ibarət, həmçinin günəşin, ayın, ulduzların təsvirini əks edən rəsmləri daxil etmək olar. Xalçalar üzərində naxışlanan paxlava və ya romb kimi ornamentlər də həndəsi təsvirlərə aiddir. Paxlava içərisində işlənmiş 4 ədəd üçbucaq gecə və gündüzü, 4 istiqaməti, cənub, şərq, qərb və şimalı, 12 ədədi quş başı ildə 4 fəsli və hər fəsildə 3 ayı ifadə edir. Bəzi mənbələrə görə, dördlük-yeli, suyu, torpağı, odu bildirir.

Xalçalar üzərində daha geniş yer alan həndəsi ornamentlərdən biri də üçbucaq rəsmidir. Bu rəsm möhkəmlik, dəyişməzlik və dayanıqlılıq anlayışlarını ifadə edir. Tədqiqatçılara görə, insan və kainat üçlüyü bir üçbucağın küncləri kimi möhkəm əlaqəyə malikdir. Təpə nöqtəsi yuxarıya baxan üçbucaq göyün, aşağıya baxan üçbucaq isə yerin simvolu sayılır. Bunların iç-içə keçməsi səmavi möcüzələrin yer üzündə ortaya çıxmasını ifadə edir. Üçbucaqlar Türk və İslam mədəniyyətində, incəsənətində geniş yayılmış ornamental təsvirlərdən biridir. Bu naxış digər sənət sahələrində olduğu kimi xalça və toxuculuq sənətinin bütün nümunələri üzərində də yer almaqdadır.

Xalçalar üzərində altı və səkkiz guşəli ulduz rəsmlərinə də rast gəlinir. Bu rəsmlərdə altı guşəli ulduz, ata, ana, uşaq, göy, kainat, axirət mənasını ifadə edir. Qeyd edək ki, xalçalarımızla yanaşı digər sənət nümunələri üzərində də altı guşəli ulduz rəsminə rast gəlinir. İslamı bilgilərdə bu işarə müqəddəs hesab edilir.

Naxçıvanda toxunan xalçaların yelənlərini ortada toxunmuş göllərdən və ara sahələrdən ayırmaq üçün daha çox dalğavarı xətlərdən istifadə edilir. Həmçinin, iki və ya üç yelənlə toxunmuş naxışlarında bir-birindən ayırmaq üçün aralarında dalğavarı xətlər salınır. Bu motiv sadə həndəsi ornamentlərdən biri kimi dəyərləndirilir. Qədim zamanlarda Orta Asiyada, Yaxın Şərqdə, eləcə də Azərbaycanda suyu həyatın ən lazımlı şərtlərindən qəbul edərək onu xalçalar və digər sənət əsərləri üzərində balıq, quş, ördək formasında təsvir edirdilər. Axar suyu isə düz və ya dalğalı xətlərlə göstərirdilər. Naxçıvanda Möminə Xatın türbəsinin sütunları üzərində “miandra” və ya yağış damcıları təsvir olunub. Tədqiqatçıların fikrincə, hər iki ornament su mifi ilə bağlıdır. Naxçıvan xalçalarının kənar yelənləri üzərində işlənmiş və memarlıqda da “miandra” adı ilə tanınan “S” formalı naxış, xalçalarda “Su” elementinin rəmzidir. Bir çox kompozisiyalarda su elementi bitki elementi ilə birlikdə işlənir.

Nəticə olaraq qeyd etmək olar ki, xalçalarımız sadəcə maddi mədəniyyət nümunəsi deyil, həmdə xalqımızın tarixini, mədəniyyətini, incəsənətini və məişət tərzini özündə yaşadan qiymətli sənət əsərləridir.

Sara Hacıyeva
AMEA Naxçıvan Bölməsi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
19.06.2020


      Keçmişini, irsini, tarixini, mədəniyyətini qoruyub yaşadan, əyilməz vüqara, sınmaz qürura, əzəmətli qüdrətə sahib bir xalqıq. Güclüyük, əzmkarıq, nüfuzluyuq. Milli-mənəvi dəyərlərimizə bağlı, humanizm, tolerantlıq, xeyirxahlıq, əməlisalehlik, mübarizlik kimi nəcib xüsusiyyətlərin təcəssümüyük. Fitrətimiz müdrik və əqidəlidir, yaradılışdan nurluyuq. Nəsildən-nəslə ötürülən gücümüz, bitib-tükənməyən sərvətlərimiz vardır. Biz keçmişin ruhaniyyətinin xeyir-duasını almış millətik. Müdrik qocaların nəsihətləri ilə böyüyüb, nənələrimizin, babalarımızın qoyduqları izlə bu günə gəlib çıxmışıq. Onları mənimsəyib qorumaq üçün cəsarətlə mübarizə aparmışıq. Nənələrimizin hördüyü min ilməli, min naxışlı xalıları, babalarımızın təri hopmuş saxsı qabları, qəlbimizin və ruhumuzun mayası muğamları, çörəkağacı dəyirmanlarımızı, müqqədəs, pak məscidlərimizi, sağlam cəmiyyətin təməlini təşkil edən ailə ənənələrimizi qoruyub bu günə qədər yaşatmışıq. Onlar bir kitab olub, əl-əl gəzir. O kitab ki gələcək üçün vacib, gənclik üçün ən lazımlı mayakdır. Onu təkrar-təkrar oxumaq, özümüzdən sonrakı nəsillərə ötürmək ən ümdə vəzifəmizdir.

Bir baxın, uzun əsrlərə söykənən şanlı tariximizin, milli-mənəvi simamızın əksi olan, kimliyimizi, mədəniyyətimizi, adət-ənənələrimizi təsvir edən güzgüyə. Xalqımızın vətənpərvərliyini, qonaqpərvərliyini, duz-çörəyə hörmətini, dövlət atributlarımıza, milli varlığımızın təsdiqi dilimizə, başda Novruz olmaqla, digər bayramlarımıza hədsiz sevgisini, bağlılığını görəcəksiniz. El mərasimlərində hamılıqla iştirak edilməsinə, xalq oyunlarımızın, milli musiqimizin, dekorativ-tətbiqi sənət nümunələrimizin yaşadılmasına, müqəddəs dinimiz İslamın bəşəri, ali hissləri tərbiyə edən dəyərlərinin icrasına şahid olacaqsınız. Həmin dəyərlərdir ki, tarixi Daş dövrü insanlarının yaşayış yeri kimi məşhur olan Azıx mağarasına qədər uzanır, Qobustan qayaüstü rəsmləri, Gəmiqaya petroqliflərində aydınlıq tapır. Bu güzgü həm də Qədim “Kitabi-Dədə Qorqud” və “Koroğlu” dastanlarımızdakı həyat dərslərindən, müqəddəs kitabımız “Qurani-Şərif”də buyurulanlardan, ulu Nizami, Nəsimi, Xətai yaradıcılığında həqiqi sevgidən, ədalətdən dosta sədaqətdən, Cəlil, Cavid, Araz qələmində Vətənə, millətə sevgi hisslərindən danışır. Baba Nemətullah Naxçıvani təfsirlərində dinə hörmətdən, Əcəmi Naxçıvani yaradıcılığında mədəni dəyərlərdən, Cavanşir, Babək, Cavad xan, Mübariz kimi oğullarımızın, Tomris, Sara xatın, Nigar, Həcər və onlarla cəsur qadınlarımızın timsalında qəhrəmanlıq, mərdanəlik, sadiqlik kimi nəcib insani keyfiyyətlərdən, müstəqillik və azadlığın dəyərindən söhbət açır... İndiki nəsil məhz bu dərslərlə böyüyür, milli-mənəvi dəyərlər ruhunda tərbiyə olunur. Azərbaycançılıq ideologiyasına sadiq, multikulturalizm və tolerantlıq ideyalarının yaşadıldığı müasir, eyni zamanda milli dəyərlərə, milli köklərə bağlı sağlam cəmiyyətdə... Əsrlərboyu müxtəlif sarsıntılara, repressiyalara məruz qalmasına baxmayaraq, milli kimliyini, şərəf və heysiyyətini, dilini, mədəniyyətini, milli ənənələrini qoruyan müqəddəs bir Vətənin övladı kimi... Bundan böyük fəxr, bundan böyük səadət ola bilərmi?..

Təkcə müstəqilliyimizin banisi yox, həm də tarixi-mədəni irsimizin, milli dəyərlərimizin hamisi ulu öndərimiz Heydər Əliyevin müdrik siyasəti ilə təcəlla tapıb milli dəyərlərə sadiqlik prinsipi. Dahi liderin şərəfli və mənalı ömür yolu, qüdrətli siyasi fəaliyyəti boyu milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının, diqqət və qayğısının şahidi oluruq. Onun xalq qarşısında çıxışlarında, müsahibələrində, imzaladığı dövlət sənədlərində saxlıdır bu qayğı. Ölkəmizdə geniş muzeylər şəbəkəsinin yaradılmasında, folklorumuzun daha dərindən araşdırılması və inkişafında, milli dəyərlərimizin təbliğində, tədqiqindədir. Milli qəhrəmanlarımızın adlarının əbədiləşdirilməsində, tarixi yer adlarının bərpasında, tarixi filmlərin çəkilməsində, böyük sərkərdələrimizin həyat və fəaliyyətlərinin öyrənilməsində, tarixdə ikinci dəfə məhz Naxçıvanda yüksəldilən dövlətçiliyimizin əsas atributlarından biri olan üçrəngli bayrağımızın, himnimizin, gerbimizin, milli-mənəvi sərvətimiz Azərbaycan dilinin Konstitusiyamızda əksini tapmasındadır. Vaxtilə yasaq olunan Qurban, Ramazan, Novruz kimi milli və dini bayramlarımızın, adət və mərasimlərimizin xalqımıza qaytarılmasında, dini ibadətgahlarımızın, abidələrimizin bərpa və ya yenidən inşasında, görkəmli ədəbiyyat, elm xadimlərinin, qəhrəmanlıq dastanlarımızın yubileylərinin böyük təntənə ilə keçirilməsində, söz və mətbuat azadlığının təmin olunmasındadır. Bütün dünya azərbaycanlılarını Azərbaycançılıq ideologiyası ətrafında birləşməyə, öz dilini, mədəniyyətini, milli-mənəvi dəyərlərini yaşatmağa, xüsusilə gənc nəsli bu ruhda tərbiyə etməyə səsləyişindədir bu qayğı. Milli yaddaşın bərpasına, milli köklərə qayıdışın sürətləndirilməsinə, milli-mənəvi dəyərlərimizin təbliğinə geniş imkanlardadır. “Hər xalqın öz adət- ənənəsi var, öz milli-mənəvi və dini dəyərləri var. Biz öz milli-mənəvi dəyərlərimizlə, öz dini dəyərlərimizlə, adət-ənənələrimizlə fəxr edirik”, – deyən ümummilli liderimizin zəngin dövlətçilik ənənələrinin ölkəmizdə layiqincə davam etdirilməsindədir.

Beləcə bu müdrik siyasətin işığında dünəni yaşadılan, bu günü gələcəyə daşınan diyara çevrilən ulu Naxçıvan bu gün xalqımızın uzunəsrlik sosial həyat tərzini, dini-ideoloji dünyagörüşlərini, inanclarını və adət-ənənələrini özündə daşıyan milli-mənəvi dəyərlərimizin ata ocağıdır. O ocaq ki hər addımı, hər qarışı tarixdən danışır. O ocaq ki Naxçıvan şahlığı, Azərbaycan Atabəylər dövləti, Naxçıvan xanlığının inzibati mərkəzi kimi, müdafiə qabiliyyəti və tarixi ərazisi ilə seçilən Araz-Türk Respublikası ilə qədim dövlətçilik ənənələrimizin əsas məkanıdır. Boyalı qablar mədəniyyətinin, toxuculuğun, metalişləmənin, dulusçuluğun, zərgərliyin, misgərliyin, ipəkçiliyin, xalçaçılığın və bunun kimi onlarla sənətkarlıq sahələrinin yaradılış, inkişaf yeridir. O ocaq ki qadına, anaya hörmətin, məhəbbətin təzahürü olan Möminə xatın türbəsi, Kəngərlilərin, Naxçıvanskilərin mübarizliyinə, qəhrəmanlığına şahidlik edən Xan Sarayı, öz məğrurluğu, yenilməzliyi ilə 14 il Teymurləngə meydan oxuyan Əlincə qalası, insanlığın ikinci ulu əcdadı Nuh Peyğəmbərin adını daşıyan türbə, birlik simvoluna çevrilən festivallar məkanı Naxçıvanqala, hər il yüzlərlə adamın ziyarətgah yeri, dini dəyərlərimizin yaşadıldığı müqəddəs Əshabi-Kəhf, dünya mədəniyyətinə gözəl nümunələr bəxş edən Gəmiqaya abidəsi və saymaqla bitməyən yüzlərlə tarixi, dini mədəniyyət nümunələri ilə keçmişə qayıdır, tariximizi vərəqləyirik. Görürük ki, bir vaxtlar Avropa tarixçilərinin, səyyahlarının düşüncələrinin baş qəhrəmanına çevrilən diyarımızın sakinləri 70 il sovet imperiyasının buxovları altında əzildiyi, 1990-cı illərdən ermənilər tərəfindən blokadaya salındığı, müstəqillik uğrunda mübarizələrin meydanı olduğu vaxtlarda belə, öz tarixi köklərini unutmayıb, milli-mənəvi dəyərlərinə sahib çıxıb. Çıxın, Gənclərin, İslam Mədəniyyətinin Paytaxtı olan bu şəhəri, rayonlarımızı, kəndlərimizi qarış-qarış gəzin. Təmənnasız baxa biləcəyiniz Heydər Əliyev Muzeyi, Dövlət Bayrağı, Tarix, Xalça və digər muzeyləri, görkəmli şəxsiyyətlərin ev-muzeyləri, yurdumuzun hər bir bölgəsində fəaliyyət göstərən tarix-diyarşünaslıq muzeyləri, Xanəgahı, Buzxanaları, qədim İmamzadə, məscid və pirləri gəzdikcə bu diyarda dövlətçiliyə sədaqətin, varislik irsi bayrağa hörmətin, xalqın tarixini yazan görkəmli ziyalılara, ədəbiyyatşünaslara diqqətin, müxtəlif sənət sahələrinin fəaliyyətinə qayğının şahidi olacaqsınız. Milli Dəyərlər Muzeyində, “Naxçıvan Mətbəxi” Kulinariya Mərkəzində, Naxçıvan Dövlət Rəsm Qalereyasında, Naxçıvan Dövlət Filarmoniyasında bu diyarın nadir, orijinal naxış kompozisiyasına malik xalçalarına, özünəməxsus kişi və qadın milli geyimlərinə, əsrarəngiz təbiətinin rəng qatdığı mətbəx nümunələrinə, rəngarəng və coşqun rəqslərinə, qədim musiqi alətlərinin ifasına heyran qalacaqsınız. Yallı, xüsusilə Şərurun el yallılarını, Bəhruz Kəngərli, İbrahim Səfi yaradıcılığını izləyəndə də, Dədə Qorqudun, Koroğlunun, Babəkin heykəlləri ilə igidlik, qəhrəmanlıq, azadlıq salnaməsini dinləyəndə də, digər ənənəvi festivallarla yanaşı, “Naxçıvan – bəşəriyyətin beşiyi” Beynəlxalq Rəsm, “Milli geyimlər”, Yallı kimi müxtəlif festivalların iştirakçısı olanda da bu diyarda folklorumuzun, etnoqrafiyamızın, rəssamlıq sənətinin zənginliyinə, milli-mənəvi irsimizin yaşadılmasına, təbliğinə şahid olacaqsınız. “Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri”nin YUNESKO-nun təcili qorunmaya ehtiyacı olan qeyri-maddi mədəni irs siyahısında yer almasını, bununla da ölkəmizdə milli dəyərlərimizin qorunmasının, yeni nəsillərə çatdırılmasının vacibliyini görəcəksiniz. Zaman-zaman diyarımızda aparılan uğurlu dövlət siyasəti nəticəsində torpaqlarımız kimi qədim mədəniyyət nümunələrinə də göz dikən ermənilərin milli-mənəvi dəyərlərimizlə bağlı uydurma iddialarını puç edən alimlərimizlə bir daha fəxr edəcəksiniz.

Tarixi köklərimizin mirası olan mağaraları, ilk insan məskənləri, möhtəşəm qalaları, qayaüstü rəsmləri, daş qoç heykəlləri və türbələri ilə diqqəti cəlb edir Naxçıvan. Bilirsinizmi niyə? Çünki tariximizə dəyər verilir, son illər 1200-dən çox abidə qeydə alınaraq pasportlaşdırılıb, 70-dən artıq abidəyə ikinci həyat verilib bu diyarda. Qədimliklə müasirliyin vəhdəti diyarımızı səyahət turizminin ideal məkanına çevirib. Bu diyara gələn hər hansı bir turist Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinə getməklə həm Naxçıvanın tanınmış hərb xadimlərinin irsini öyrənəcək, həm də Milli Dəyərlər Muzeyinə baş çəkməklə qədim diyarımızda qorunub, yaşadılan milli dəyərlərlə, Naxçıvan şəhər buzxanasını ziyarət etməklə xalqımızın qədim tarixini, burada yerləşən “Naxçıvan Mətbəxi” Kulinariya Mərkəzi vasitəsilə kulinariya mədəniyyətimizlə də tanış olacaq. Görürsünüzmü, diyarımızda bir bina daxilində nə qədər milli-mənəvi dəyər nümunəsi qorunub saxlanılır. 2012-ci ildə “Milli dəyərlər ili” nə həsr olunmuş tədbirdə çıxış edən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov deyib: “Biz həyata keçirilən tədbirləri milli dəyərlərin öyrədilməsi və yaşadılması istiqamətində görülən işlərin yekunu yox, başlanğıcı hesab edirik. Bu sahədə görülən işlərlə kifayətlənmək olmaz. Milli dəyərlərimizin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması hər birimizin mühüm vəzifəsi olmalıdır. Biz öz tarixi dəyərlərimizə sahib çıxmasaq, ona başqaları sahib çıxacaqdır. Xalqımızın gələcəyini düşünürüksə, bu gələcəyi möhkəm təməllər – milli dəyərlər üzərində qurmalıyıq”. Bu gün Naxçıvan tarixinə, arxeologiyasına, etnoqrafiyasına və folkloruna dair çoxsaylı elmi-kütləvi nəşrlər, televiziya filmləri, keçirilən beynəlxalq simpoziumlar, Xalq yaradıcılığı günləri ilə milli-mənəvi dəyərlərimiz yaşadılır, gələcək nəsillərə ötürülür...

Milli-mənəvi irsimizi varislik prinsipi ilə yaşatmaq və zənginləşdirmək məramı, qayəsini həm də doğma yurdumuza, onun füsunkar təbiətinə, təbii sərvətlərinə sahiblik hissi təşkil edir.

Ağac əkmək, yaşıllıq salmaq, torpağa toxum səpmək, onu əkib-becərmək kimi tarixən babalarımızın ən gözəl adətlərini də yaşatmağa çalışırıq. Bir vaxtlar elektrik enerjisinin, təbii qazın yoxluğu səbəbindən qırılan minlərlə qocaman ağacın, pöhrələrin əvəzində bu gün hər səkisində, hər küçəsində baş-başa verən ağacları, rəngarəng gülləri ilə cənnəti xatırladan yaşıllıqlar diyarını görəcəksiniz. Bu diyarın təmiz havası, gözəl təbiəti, səliqəli küçələri bura gələnləri heyran edir. Bunun səbəbi ana təbiətimizə göstərilən diqqət və qayğıda, digər tərəfdən bu diyarın insanlarının Vətənə, torpağa məhəbbətində, ətraf mühitə və təbii sərvətlərə sevgisində gizlidir. Məhz bu müdrik və savab əməllər Naxçıvanımızı milli və mənəvi dəyərlərimizin köksündə ucalan müqəddəs türk yurdu kimi dünyaya tanıdır.

Əsrlərdən gələn, ruhumuzda yaşadılan dəyərimiz “könüllülük” adlı bir təmtəraqla daha da zənginləşir diyarımız. Naxçıvanlıların məişətində, mədəniyyətində, adət-ənənələrində, əmək, zəhmət nəğmələrindədir könüllülük izləri. İnsanlarımızın həmişə xeyirdə-şərdə iştirakında, ictimai işlərdə heç bir fərdi mənfəət güdmədən bir-birinə dəstək olmasındadır. Birlikdə ev tikib, torpağını şumlayan ataların zəhmətində, toplaşıb birlikdə təndir salıb çörək bişirən, Novruza şəkərbura naxışlayan, təmizlik işləri görən anaların kollektiv əməyindədir. Həmin ana-ataların övladlarıyıq ki, bu gün də könüllülüyü bir dəyər kimi yaşadırıq. Bir ağac əkərək ekologiyamıza fayda verməklə, ahıllara qayğı və ehtiram göstərməklə, bütün işlərdə, ən çətin məqamlarda birlik, bərabərlik nümayiş etdirməklə... 2020-ci ilin “Könüllülər ili” olması xalqımızın əsrlərboyu qoruyub yaşatdığı xeyirxahlıq, fədakarlıq, könüllü və təmənnasız kömək ənənələrinə töhfədir. Həm də can-dildən çalışan, Vətənə sevgisini sözdə deyil, işdə göstərən gənclərin fəaliyyətləri üçün böyük stimuldur.

Nənələrimizin oxuduqları laylalarda, tapmacalarda, nağıllarda, babalarımızın dediyi atalar sözlərində, bayatılarda öyrəndik milli-mənəvi dəyərlərimizi. Bir vaxtlar şifahi xalq ədəbiyyatımızın yaşatdığı bu dəyərlərimizi isə müasir dövrdə media işıqlandırır, tanıdır, sabaha ötürür. Mediamız qədim diyarımızın sosial-iqtisadi və ictimai-mədəni həyatı, quruculuq və müasir inkişaf salnaməsilə yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərimizin təbliğində vasitəçidir. “Şərq qapısı”, şəhər və rayon qəzetləri, Naxçıvan Dövlət Televiziya və Radiosu, o cümlədən “Naxçıvanın səsi” radiosu və “Kanal 35” televiziyası, “Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi, “Naxçıvan xəbərləri” və digər informasiya-xəbər saytlarında çalışan muxtar respublikamızın çoxsaylı jurnalistləri həm milli-mənəvi dəyərlərimizin qoruyucusu, həm də təbliğatçısıdırlar...

Böyükdən-kiçiyə ötürülən, nəsildən-nəslə miras ərməğanı olan mətbəx nümunələrimizin, adət-ənənələrimizin, milli-mənəvi dəyərlərimizin ata ocağı Naxçıvan!.. Səninlə öyrəndik milli kimliyimizi unutmamağı, milli-mənəvi dəyərlərimizə sahib çıxmağı. Hər zaman da elə səndən öyrəndiklərimizlə cəmiyyətimizi də, ailəmizi də böyük gələcəyə aparacağıq. Müasir, həm də milli-mənəvi dəyərlərimizlə zənginləşdirəcəyimiz gözəl gələcəyə...

Güntac Şahməmmədli
“Şərq qapısı” qəzeti
19.06.2020


      Hər xalqın nə qədər qədim tarixə malik olduğunu sübut edən onun mədəniyyətidir, tarixi-memarlıq abidələridir. Azərbaycan Respublikasının ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisi də ilk insan məskənlərindən biridir. Qədim Daş dövründən başlayaraq insanlar bu ərazidə yaşamış, zəngin mədəniyyət yaratmışlar. Bəşər sivilizasiyasının ilk beşiklərindən olan Naxçıvanda Azərbaycan xalqının tarixi, elmi və mədəni irsi formalaşmış, əsrlərboyu Şərqin ticarət, sənətkarlıq, elm və mədəniyyət mərkəzi ənənələri qorunub saxlanılmışdır. Bu qədim diyarda hər addımda ilk insanların yaşadıqları mağaralara, erkən şəhər mədəniyyəti qalıqlarına, qayaüstü rəsmlərə, bir sözlə, nadir maddi mədəniyyət nümunələrinə rast gəlmək mümkündür.

Bu mədəniyyət nümunələrindən biri də hamamlardır. Məlumdur ki, isti və soyuq su ilə təminatlı, xüsusi bir formaya malik olmaqla insanların yuyunması üçün istifadə etdikləri sanitar qurğulara hamam adı verilir. Hamam sözünün mənası “isitmək”, “isti etmək” anlamına gəlir. Hamamlar tarixboyu insanlar üçün rahatlığın, təmizliyin, diriliyin, sağlamlığın, dincliyin, istirahətin, ruhun təzələndiyi məkan sayılıb. Tarixən insanların daim icra etdiyi təmizlik adətləri; – çimmək, su ilə yaxalanmaq fiziki təmizliyin başlıca şərtinə çevrilib. Hamamlardan təkcə təmizlik məkanı kimi yox, həm də mədəni, ictimai, sağlamlıq məqsədilə istifadə ediblər. Bir çox xalqların tarixindən bəlli olur ki, dincəlmək, şəkil çəkmək, şeir yazmaq, yorğunluqdan xilas olmaq üçün də ən rahat yer kimi məhz hamamlar seçilirmiş.

Müxtəlif xalqların mifologiyasında, folklorunda hamamla bağlı deyimlər, atalar sözləri, mahnılar, bayatılar və sairin olması təsadüfi deyil. Qədim zamanlarda evlərdə hamam tikmək mədəniyyəti olmadığı üçün insanlar çay, göl, dəniz kimi təbii su mənbələrində yuyunardılar. Bu da mövsümi xarakter daşıyardı. Hamam mədəniyyəti isə suyun qızdırılaraq təmizlik məqsədilə ilin bütün fəsillərində istifadə üçün yararlı olmasıdır.

Hər şeyin bir ilki olduğu kimi, hamam mədəniyyətinin də, əlbəttə, bir başlanğıcı olmalıdır. Hamamlar haqqında aparılan araşdırmalar bu mədəniyyətin tarixinin çox qədim dövrlərə dayandığını göstərməkdədir.

Tarixi mənbələrə görə, hamam mədəniyyəti qədim Şumerlərdən başlayıb. Məsələn, tarixi qaynaqlardan birində Şumer kralı Bilqamışın xüsusi bir yerdə su ilə yaxalanmasına dair məlumatlar var. Qədim hamam mədəniyyətinin ən çox yayıldığı ölkələr sırasında Şumerlərin, romalıların, osmanlıların yaşadıqları yerlər göstərilir. Tarixi qaynaqlara görə, dünyada elmə bəlli olan ilk örtülü ictimai hamam miladdan öncə, 2500-cü ildə inşa edilib.

Xristianlığın yayılmasından sonra Qərb dünyasındakı hamam mədəniyyəti, tədricən, unudulmuş, bütün hallarda olduğu kimi, bu mədəniyyət də öz yerini Şərq dünyasına vermişdir. Bunun əsas səbəblərindən biri də odur ki, dünyanı günəş kimi işıqlandıran İslam təmizliyə böyük əhəmiyyət verirdi. Orta əsr müsəlman Şərq fəlsəfəsinin dahi nümayəndəsi İmam Qəzali (1059-1111) göstərir ki, “Qullarına ehsan edilən özlərini təmizliyə çağıran, batinlərini təmizləmək üçün qəlblərinə nur və lütflərini axıdan, təmizlik üçün diqqət və şəffaflıq özəlliyi daşıyan suyu bəxş edən Allaha həmd olsun. Allah, kainatın hər tərəfini hidayət nuruna qərq edən Peyğəmbər Məhəmməd (s.ə.s.) ilə maddi və mənəvi təmizliyə nail olmuş yaxınlarına bərəkətləri qorxulu gündə bizi qurtaracaq bizimlə hər cür fəlakət arasında sipər olacaqlara salam olsun”. İmanın yarısının təmizlik olduğunu göstərən Peyğəmbər (s.ə.s) buyurur: “Namazın açarı təmizlikdir, təmizlik imanın yarısıdır”.

Müsəlman dini həm qəlb (mənəvi) təmizliyinə, həm də xarici (maddi) təmizliyə böyük önəm verir. Tarixi qaynaqlardan məlumdur ki, müsəlmanlığın yaranmasının ilk dövrlərindən başlayaraq müsəlmanlar hamamlardan istifadə etmişlər. Həmin dövrlər ev hamamları ilə yanaşı, məhəllə hamamları da çox yayılmışdı. Kənardan gələnlərin belə, ehtiyac olduqda yuyuna bilməsi üçün hər şəhər və kənddə hamamlar qurulmuşdu.

Orta əsr müsəlman intibahı dövründə elmin, incəsənətin bütün sahələrində olduğu kimi, hamam mədəniyyəti də özünün intibah zirvəsinə çatmışdır. Hicri tarixi ilə III əsrdə Bağdadda müasirtipli bir çox hamamların olması elmə məlumdur. Bu hamamlar müasir dövrdə olduğu kimi, qapalı və fərdi xarakter daşıyırdı.

Azərbaycanda da hamam mədəniyyətinin tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Ölkəmizdə, o cümlədən Naxçıvan ərazisində qədim yeraltı hamam memarlıq formaları nümunələri müasir dövrə qədər gəlib çatmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində inşa tarixi XVIII-XIX əsrlərə aid olan belə memarlıq nümunələri Ordubad, Culfa, Şərur və Sədərək rayonlarının ərazilərində yerləşir. Apardığımız araşdırmalar nəticəsində aydınlaşmışdır ki, belə nümunələrin sayı 20-yə yaxındır. Bunların bəzilərinin, sadəcə, yerləri, bəziləri yarıuçuq vəziyyətdə, bəziləri isə memarlıq formaları tam sağlam şəkildə müasir dövrə qədər gəlib çatmışdır. Son dövrlərdə Naxçıvanda bütün tarixi abidələrdə olduğu kimi, qədim hamamların bərpası istiqamətində də mühüm işlər görülür. Ötən dövrdə Naxçıvan və Ordubad şəhərlərində, Şərur rayonunun Yengicə kəndindəki tarixi hamamlar bərpa olunub. Bu yaxınlarda isə Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndindəki Şərq hamamı yenidən qurularaq istifadəyə verilib. Bu isə xalqımızın qədim və zəngin mədəni tarixinin yaşadıcısı, maddi mədəniyyət abidəsi və memarlıq nümunəsi olan hamamlarımızın mənəvi miras kimi qorunub saxlanılmasına, gələcək nəsillərə ötürülməsinə göstərilən dövlət qayğısının təzahürüdür.

Muxtar respublikamızın ərazisində qədim yerüstü memarlıq abidələrində olduğu kimi, yeraltı memarlıq formaları olan hamamlar da qədim Şərq memarlıq formalarında inşa edilən mükəmməl memarlıq konstruksiyalarına malikdir. Bu memarlıq formalarının elmi tədqiqi qədim tarixə malik memarlıq irsimizin elmi nəzəriyyəsinin daha da zənginləşməsinə səbəb olar.

Qadir Əliyev
memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Leyla ibrahimova
Naxçıvan Dövlət Universitetinin əməkdaşı
“Şərq qapısı” qəzeti
19.06.2020


      Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev xalqımızın tarixinin,milli-mənəvi dəyərlərinin öyrənilməsinə böyük önəm verirdi. Bu siyasət Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən indi də davam etdirilməkdədir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Ordubad rayonundakı Gəmiqaya abidəsinin tədqiq edilməsi haqqında” 26 aprel 2001-ci il tarixli Sərəncamı da bu siyasətin davamı idi. Sərəncamdan sonra AMEA-nın Naxçıvan Bölməsi və Naxçıvan Dövlət Universitetinin əməkdaşlarından ibarət elmi ekspedisiya təşkil edilmiş, Gəmiqaya ətrafındakı abidələr və Gəmiqaya təsvirləri qeydə alınmışdır. 2001-2005-ci illərdə burada Azərbaycan və xarici ölkə alimlərinin iştirakı ilə beynəlxalq və yerli ekspedisiyalar fəaliyyət göstərmişdir. Gəmiqaya təsvirlərini daha da dərindən öyrənmək məqsədilə 2016-cı ilin avqust ayında AMEA Naxçıvan Bölməsinin və Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin mütəxəssislərdən ibarət “Gəmiqaya ekspedisiyası” yaradılmışdır. Ekspedisiya qayaüstü rəsmlərin yayıldığı 136 hektar ərazidə olmuş, 2040 daş üzərində 7422 təsvir qeydə almışdır. Kitabda “Qaranquş”, “Camışölən”, “Nəbiyurdu”, “Qız-Gəlin çuxuru”, “Göllər” və digər yaylaqlardakı bütün təsvirlər haqqında məlumat öz əksini tapmışdır. 2020-ci ilin iyun ayında “Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri” adlı fundamental kitab “Əcəmi” nəşriyyatı tərəfindən çap edilmişdir. Kitabın layihə rəhbəri Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovdur. Kitabın müəllifi sənətşünas Nizami Alıyev, elmi redaktoru AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmləri doktoru, professor Vəli Baxşəliyevdir.



Qaranquş yaylağı
Kitabda Gəmiqayadakı qayüstü rəsmlərin qısa təsviri verilmiş və onların rəngli şəkilləri uyğun səhifələrdə yerləşdirilmişdir. Yüksək poliqrafik üsulla nəşr olunan kitabda qeydə alınan rəsmlərin hamısının fotoşəkilləri yerləşdirilmişdir. Kitaba qayaüstü təsvirlərin elektron şəkilləri əlavə edilmişdir ki, bu da onun dəyərini daha da artırır.




Ov səhnəsi
Araşdırmalar dərin dini-mifoloji məzmuna sahib Gəmiqaya təsvirlərinin qədim insanların həyat tərzi və dünyagörüşü ilə sıх bağlı olduğunu göstərir. Gəmiqaya təsvirlərində rastlanan astral rəsmlər, hеyvan rəsmləri, ov və ritual rəqs səhnələrinin bənzərləri Azərbaycanın хalq sənəti nümunələrində indi də yaşamaqda davam еdir. Qaya təsvirlərində müəyyən mərasimlərin kеçirilməsi ilə bağlı olan təsvirlər хüsusilə diqqətəlayiqdir.

İlan tutan insan
Insanların həyatının təmin еdilməsi, bu məqsədlə müəyyən ovsunların tətbiqi, gərəksiz ova yasaq qoyulması, хеyirin şər üzərində qələbəsinə inam, həyatın kosmik başlanğıc tərəfindən idarə еdilməsi ilə bağlı inanclar Azərbaycanda məskunlaşan qədim tayfaların mənəvi mədəniyyətinin, onların əski dünyabaхışlarının ayrılmaz tərkib hissəsi olmuşdur.



İlan və quş

Insanların həyatının təmin еdilməsi, bu məqsədlə müəyyən ovsunların tətbiqi, gərəksiz ova yasaq qoyulması, хеyirin şər üzərində qələbəsinə inam, həyatın kosmik başlanğıc tərəfindən idarə еdilməsi ilə bağlı inanclar Azərbaycanda məskunlaşan qədim tayfaların mənəvi mədəniyyətinin, onların əski dünyabaхışlarının ayrılmaz tərkib hissəsi olmuşdur.

Araşdırmalar Gəmiqaya abidəsinin qədim insanların inanc yеri olduğunu göstərir. Ordubad rayonunun Tivi kənd sakinlərinin vеrdiyi məlumata görə, yеrli əhali son zamanlaradək Gəmiqaya ziyarətgahlarına gеdərək müəyyən mərasimlər kеçirirmişlər. Bu mərasimlərdən biri “Su səpən” bayramının kеçirilməsi olmuşdur. Bu mərasimin kеçirilməsi indi də türk хalqları içərisində yaşamaqdadır. Şərqi Anadoluda apardığımız еlmi araşdırmalar zamanı türk хalqlarının əski inancları ilə bağlı olduqca maraqlı faktlarla rastlaşdıq. Bunlardan biri indi də хalq arasında dolaşmaqda olan “Van canavarı” əfsanəsidir. Bu əfsanənin tariхi kökləri qurd totеmi ilə bağlıdır. Qurdun хilaskar olması haqqında Azərbaycan folklor nümunələrində хеyli məlumat vardır. Qurdla bağlı inanclar və qurd təsvirləri Gəmiqaya təsvirlərinin və boyalı kеramikanın sеvilən motivlərindəndir. Gəmiqaya təsvirləri ilə bağlı Nuh əfsanəsinin olmasına baхmayaraq, araşdırmalar folklor nümunələrində yaşayan bəzi inancların Nuh əfsanəsindən də qədimlərə gеdib çıхdığını göstərir. Gəmiqayadakı hеyvan və insan təsvirlərində əks olunan inanclar buna misal ola bilər.

Kitabda əks olunan təsvirlərin bir qrupu heyvanların mübarizəsini, yırtıcı heyvanların dırnaqlıları parçalamasını əks etdirir. Yırtıcı hеyvаnlаrın dırnаqlılаrı pаrçаlаmа səhnəsi Yaxın Şərq, хüsusilə Mеsоpоtаmiyа incəsənəti üçün хаrаktеrik оlmuşdur. Şumеrlərdən Skiflərə, dаhа sоnrа Оrtа əsrlərədək dаvаm еdən bu mоtiv Mеsоpоtаmiyаdаn Оrtа Аsiyа və Qаrа dəniz sаhillərinədək gеniş bir cоğrаfiyаyа yаyılmışdır. Bu tip rəsmlərə III Ur sülаləsi dövrünə аid silindir möhürlər üzərində rаstlаnmışdır. Zаmаnlа müəyyən dəyişikliyə uğrаyаn bu mоtiv Аssur, Urаrtu, Mаnnа və Skif incəsənətinə təsir еtmişdir. Оrtа əsrlərdə bu mоtivdə nахışlаnmış pаrçаlаr, хаlılаr və kеrаmikа nümunələri gеniş yаyılmışdır. Yırtıcı hеyvаnlаrın dırnаqlılаrı pаrçаlаmаsı mоtivi tаriхi kökləri ilə Yахın Şərqlə bаğlı оlаn türk хаlqlаrının, о cümlədən Аzərbаycаn türklərinin mifоlоgiyаsı üçün хаrаktеrikdir. “Kitаbi Dədə Qоrqud” dаstаnındа Qаzаn хаnın dilindən dеyilən bеlə bir pаrçа vаrdır:

Аğ qаyаnın qаplаnının еrkəyində bir köküm vаr,
Оrtаc qırdа sizin kеyikləriniz durğurmаyа.
Аğ sаzın аslаnındа bir köküm vаr,
Qаz аlаcа yündününü durğurmаyа.
Əzvаy qurd əniyi еrkəyində bir köküm vаr,
Аğcа yunlu tümən qоyunun gəzdirməyə.

Bu bədii pаrçаdаn göründüyü kimi qаplаn kеyikə, аslаn qаzа, qurd qоyunа qаrşı qоyulmuşdur. Şübhəsiz ki, “Dədə Qоrqud” dаstаnının bu pаrçаsı qədim mifоlоgiyаnın pоеtik ifаdəsidir.

Belə hesab edirik ki, tədqiqatçılar və geniş oxucu kütləsi üçün nəzəərdə tutulan bu kitab Gəmiqaya təsvirlərinin öyrənilməsi üçün dəyərli mənbə olacaqdır.

Vəli Baxşəliyev
AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmləri doktoru, professor
“Şərq qapısı” qəzeti
18.06.2020


      Vətən məhəbbəti, Vətənə bağlılıq... Ancaq hər məhəbbət, hər bağlılıq yox, şair məhəbbəti, şair bağlılığı... Doğma torpağa bağlı olan çox insanlar ola bilər. Əsl sənətkarlar isə torpağa qanı ilə, ruhu ilə, yaradılış mayası ilə bağlanır və onların ruhu Vətən torpağının ətrafında dolaşan əbədi pərvanəyə çevrilirlər. Görəsən, özülündə Vətən daşı olmayan, ruhu Vətən torpağında yaşamayan, Vətəni öz yaradıcılığı ilə yaşatmayandan sənətkar ola bilərmi? Bəzən şairlər Vətən mövzusunu qələmə alarkən tamamilə tərifdən ibarət, poetikliyini itirmiş, pafoslu şeirlər ilə Vətəni yaşadacaqlarını, Vətənə məhəbbəti dərinləşdirə biləcəklərini düşünürlər. Təəssüf ki, bu, süni və solğun görüntü effekti yaradır.

Əsl şair dünyaya gəldiyi gündən çox-çox əvvəl doğulur. O, bir zərrəcik kimi vüqarlı dağlardan, qocaman daşlardan qopur, doğulacağı torpağa düşür. Xalqının nəfəsi ilə böyüyür. Bu baxımdan mənə elə gəlir ki, Məmməd Araz Azərbaycan dağlarından qopub gələn əzəmətli bir qayadır, Xətai qılıncından çaxan qığılcımdır, Arazın suyunun həzin ağrısını gecə-gündüz dinləyən qoca palıddır. Xalq şairi Məmməd Araz mənliyi, ruhu, şeiriyyəti ilə tamamilə Vətənləşən böyük sənətkarımızdır. Ona görə də onun şeirlərində Vətən mövzusu yox, Vətənin özü var. O, Vətəni böyük məhəbbətlə yaşatdığı kimi, şairin ruhu da Vətənin hər daşında, qayasında yaşayır.

Vaxtilə böyük rus yazıçısı L.N.Tolstoy bir pedaqoq kimi uşaqlara deyirdi ki, Vətən Yasnaya Polyanadan başlanır. Məmməd Araz üçünsə Vətən kiçik bir dağ kəndindən başlayır. Böyük şairimiz onu bəsləyən, boya-başa çatdıran, həyata, geniş mənada, gələcək əbədiyyət dünyasına vəsiqə verən kiçik yurdunu böyük məhəbbətlə sevir. Vətəndaş sevgisinin ilk qığılcımlarının məhz balaca Nursu kəndində yaranması isə heç də təsadüfi deyil. İlk dəfə burada eşitdiyi, əsrlərin dərinliyindən gələn doğma ana laylasının, babasından, ən böyük alim sandığı nənəsindən eşitdiyi, bir anda bir neçə əsri adlayan saysız dastan və nağılların hər birində Vətən var:

Onun Araz kimi kükrəyib daşan,
Kürün nəğməsinə nəğmələr qoşan,
Hünər dastanı da, sevinc səsi də,
Bəzən söz üstündə titrəməsi də,
Nənəmin qəlbindən qəlbimə doldu.

“O əllər mənim ilk müəllimim oldu”, – dediyi dərələri, dağları müəllim kimi tanıtdıran, sevdirən, hələ ilk dəfə gəzməyə çıxanda xırdaca əllərindən tutan isti, doğma ata əllərinin təmasının və bəzən onun çox sevdiyi kənd axşamlarında qonum-qonşunun, qohum-əqrəbanın, sinədəftər qocaların söhbətlərinin şairin uşaqlıqdan Vətən sevgisi ilə böyüməsində mühüm rolu olmuşdur:

Budur sinədəftər qocalar yenə,
Enir tarixlərin dərinliyinə.
Kimi Koroğludan, kimi Babəkdən,
Kimi də Gülgəzdən, Abbasdan deyir.

Məmməd Arazın qələmə aldığı əsərlərin əksəriyyəti birbaşa ya doğma kəndi ilə bağlıdır, ya da kənddən gətirdiyi uşaqlıq, gənclik xatirələrinin şövqü ilə yazılmış saf və səmimi duyğulardır. Həmçinin şairin poemalarının əksəriyyətində də kənd həyatı, kəndli zəhməti qabarıq şəkildə təsvir olunur. Müharibə dövrünün kənd həyatına qatdığı əzab-əziyyəti də Məmməd Araz sonralar mahir bir şəkildə qələmə alır. O cümlədən “Üç oğul anası” poemasında İkinci Dünya müharibəsində üç oğlunu itirmiş, özgələr çiynində gora gedən bir kəndli qadının acı taleyini müşahidə edirik.

Xalq şairi yazılarının birində qeyd edir ki, “Müharibə vaxtı yüz evlik kəndimizdə bizim İbrahimovlar nəslindən də dönməyənlər çox oldu. Azərbaycanlı döyüşçülərin Ukraynadakı döyüş yolunu izləmək üçün qardaş torpağına getdim. Müxtəlif qardaş qəbirləri – məzar şəhərlər gördüm. Lvov şəhərində bir qəbrin başdaşına İbrahimov yazılmışdı. Bircə soyad! Nə ad, nə ünvan! Elə oradaca bu misralar doğuldu və sonra bu misralar “Əsgər qəbri haqqında ballada” poemasının yaranmasına təsir etdi”:

Bizim kənddən doxsan igid qayıtmadı,
Doxsan ana yola baxdı, doxsan
ümid qayıtmadı.
Doxsan cığırda ot bitdi,
Doxsan yolda oraq-çəkic,
Dəryaz itdi,qələm itdi.
Kəndimizi sevindirrəm tapanda bir itmiş adı...

Bu poema ilə şair təsvir edir ki, faşistlərə qarşı mərdliklə vuruşaraq həlak olan şairin dünənidir. Berlinə gedib çıxan kəndinin insanının qalib sədasıdır.

Həmçinin “Atamın kitabı” poemasında ömrünün yüz ilinə qədəm qoymuş, müharibənin və ümumən, illərin sınaqlarından keçmiş, ən çətin anlarında torpaqdan güc almış bir kəndli qocanın həyatından söz açır. Şair qəlbinin hökmü ilə kənd zəhmətkeşlərinin həyatından onlarla publisist yazılar, qeydlər, söhbətlər yazıb.

Vətən sevgisi ilə böyüyən və içindəki Vətən məhəbbətini də özü ilə böyüdən şairin kiçik bir kənddən başlayan bu ölməz sevgisi zamanla sərhədləri aşan, məcraya sığmayan bir ordunu ayağa qaldıra biləcək qədər güclü bir poetik qüdrətə çevrilir. Beləcə, “Vətən daşı olmayandan olmaz ölkə vətəndaşı!” nidası ilə səslənir, Azərbaycanı dünyası bilir, mamır olub bu yurdun daşında, qayasında bitməyə can atır, qayaların lal dilini başa düşür, ana yurdun hər daşına üz qoyur. Məmməd Araz üçün Vətənin hər daşı, hər qayası Vətənlə, xalqla əbədiyyən birləşir. “Şair, qayalara, dağlara söykən!” poetik ifadəsini də yurda, xalqa arxalanmaq, onlardan güc almaq kimi geniş mənada işlədir: “Ona yönəl, ondan baş götür, ona etibar et, ona inan və ona qayıt”. Bu, Xalq şairinin yaradıcılıq yolunun üstündə əbədi şüardır:

İnamdan göyərsə bir dağdır inad,
Bu Vətən dağıdır, söykən ki, söykən.
Nə uçan quşunun dalınca daş at,
Nə qopan daşının dalınca söylən.

Məmməd Araz yaradıcılığı hər bir Vətən övladını əsl vətənpərvər insan kimi yetişdirmək gücünə malik olan ən yaxşı müəllimdir. Onun şeirləri təkcə Vətənə sevgi aşılamır, bir çox məqamlarda indiki gəncliyə Azərbaycanın qədim tarixini, əsrarəngiz təbiətini sevdirir. Ta qədim zamanlardan xalqımızın başına gətirilmiş müsibətlərdən, xanlıqlar dövründə Azərbaycanın keçirdiyi sarsıntılardan, ikiyə bölünmüş xalqın, torpağın ayrılıq, həsrət yanğısından söz açır:

“Mən-mən” dedi bir ölkədə nə qədər xan,
Onlar “mən-mən” deyən yerdə
Sən olmadın, Azərbaycan!..
Dibək oldun öz duzunla, öz daşınla,
Ögey oldun doğma, əkiz qardaşınla...

Şair ağrılı tariximizi, xalqın ən böyük dərdini, Cənub həsrətini şeirləri ilə yanaşı, “Araz” təxəllüsü seçməklə də, təkrarsız imzası ilə də yaşatdı. Bu təxəllüs gəlişi gözəl olmayıb, hərbi and kimi qəbul edilmişdi. O, “Təbriz nə istəyir? Təbriz – qurtuluş”, – deyə hay çəkdi. Xan Araza neçə-neçə şeirlər yazdı:

Yox, Araz deyəndə mən
Yalnız çay düşünmürəm.
O, tarixdir, baxıram
Ağlayır da, gülür də,
Avestanın külündən
Bulanıqdır hələ də.

Məmməd Araz, həmçinin öz şeirlərində hər birimizə Vətəni təmənnasız sevməyi, ona qəlbən bağlanmağı öyrədən örnək bir vətəndaş obrazı yaratdı. Vətəni hamı sevir. Gücün çatırsa, Məmməd Araz kimi sev, yarat görüm!

Öz şöhrəti heykəlinə dəmir əridən,
Vətəndaşın Vətəni də bir evdir ancaq.
Vətən üçün can əridən, ömür əridən
Bir daşa da minnət qoyub pay ummayacaq.

Amma hərdən şairin şeirlərini oxuduğum zaman qeyri-ixtiyari olaraq gözüm misralarda düyünlənib, xəyalım uzaqlarda dolaşanda düşünürəm ki, birdən zaman dəyişsə, Məmməd Araz bizim günlərdə doğulsa və qələm götürsəydi, zənnimcə, yenə də məğrur bir görkəmlə istədiyi hədəfi nişan alardı. Onda, yəqin ki, “sənət cəngəlliklərində” “ov tüfəngi ilə fırlanan” bəzi “şöhrətli qələm sahibləri” çox miskin vəziyyətdə qalardılar. Qabağında heç kəs dayana bilməzdi, vaxtilə qolundan dartanlar, ayağından tutanlar, misralarında zərrəbinlə gəzənlər, yəqin ki, öz dərd-sərlərini də Məmməd Araz misralarıyla dilə gətirərdilər. Bir də dövrümüzü Məmməd Arazsız təsəvvür etməyə kimin gücü çatar ki? O, ədəbiyyatımızın gündoğanında mavi göy üzünü, rəngarəng Vətən dünyamızı öz şəfəqləri ilə işıqlandıran, qızdıran poeziyamızın əbədiyyət günəşi kimi bu gün də ətrafa şölə saçmaqdadır.

Vətəni ucaltmaq məramlı əməlləri ilə özü də o ucalığa yüksəlib:

Yazmışam hər şeyi könül naməmə,
Bircə bu günahım bağışlanacaq
Neylədim, Vətəni sevmək naminə,
Ucaltmaq naminə elədim ancaq.


Əzizə Süleymanova
Şahbuz rayonunun Nursu kəndindəki
Məmməd Arazın Ev Muzeyinin direktoru
“Şərq qapısı” qəzeti
18.06.2020


      Mədəniyyət cəmiyyətin tarixi inkişaf prosesində əldə etdiyi maddi və mənəvi sərvətlərin məcmusudur. Mədəniyyət müəssisələri isə bu sərvətlərin qorunub saxlanılmasında və gələcək nəsillərə çatdırılmasında yaxından iştirak edir. Mədəniyyətin ayrılmaz tərkib hissələrindən biri də kitabxanalardır. Cəmiyyətin inkişafının hələ çox qədim dövrlərində yaranmış kitabxanalar bəşər mədəniyyətinin inkişafına, onun zənginləşməsinə çox böyük töhfələr vermiş, mədəni sərvətlərin qorunub-saxlanılmasında və nəsildən-nəslə ötürülməsində, mədəniyyətin varislik funksiyasının təmin edilməsində xüsusi rol oynamışdır.

Dünyanın böyük mütəfəkkirləri, elm və mədəniyyət xadimləri bəşər mədəniyyətinin inkişafında kitabın əhəmiyyətini olduqca yüksək qiymətləndirmiş, onu cəmiyyətin inkişafının, tərəqqisinin əsas vasitəsi hesab etmişlər. Bəşər mədəniyyətinin inkişafının əsas vasitəsi olan kitab inkişafın erkən dövrlərində meydana gəlmiş, zəmanəmizə qədər cəmiyyətlə birgə addımlamış, zaman keçdikcə formalaşmış və bir növ bəşəriyyətin yaddaşına çevrilmişdir. Məhz bu yaddaş vasitəsilə bəşəriyyətin yaratmış olduğu biliklər nəsildən-nəslə ötürülmüşdür. Bu da kitabın müxtəlif informasiyaları, bilikləri, elmi dünyagörüşü, ictimai-siyasi, tarixi problemləri özündə ehtiva etməsi ilə əlaqədardır. Kitab cəmiyyətin maddi və mənəvi həyatını əks etdirməklə bərabər, cəmiyyət elminə – iqtisadiyyata, siyasətə, mədəniyyətə, əxlaqa, tərbiyə və təhsil sisteminə də ciddi təsir göstərmiş, bəşər mədəniyyətinin təşəkkül və formalaşmasında yaxından iştirak etmişdir. Elə buna görədir ki, böyük filosof F.Bekon kitabı “zamanın dalğaları arasında üzərək səyahət edən, öz qiymətli yükünü nəsillərdən-nəsillərə çatdıran fikir gəmisi” adlandırmışdır.

Bəşər övladı yarandığı gündən öyrənməyə, biliyə can atmışdır. Çünki biliksiz insan təbiət və cəmiyyət qüvvələrinə qarşı mübarizədə gücsüzdür. Başqa sözlə, biliksiz insanı müharibə meydanındakı silahsız əsgərə bənzətmək olar. Kitab insana bilik verməklə yanaşı, onu xəyalən tarixi keçmişə aparır, ona bəşəriyyətin keçdiyi yol haqqında, əcdadları haqqında, dünyanın görkəmli alimləri, yazıçıları, incəsənət və elm xadimləri haqqında ətraflı məlumat verir. Kitab bir bələdçi kimi dünyanı təlatümə salan təbiət hadisələri, müharibələr, dövlət başçıları, görkəmli sərkərdələr haqqında məlumatları yeni nəsillərə çatdırır. Bu mənada, kitab insana keçmişi xatırlamaqda, bu günü, müasirliyi öyrənməkdə və gələcəyi proqnozlaşdırmaqda kömək edir. Kitab nəinki nağıl edib öyrədir, həm də müharibələrdə, inqilablarda, dini və elmi mübahisələrdə, müxtəlif ideya və fikirlərin meydana gəlməsində yaxından iştirak edir. Kitab bütün dini təlimlərin yaranmasında və təbliğində iştirak etmiş, bütün müqəddəs dinlər məhz kitablar vasitəsilə insanlara təqdim edilmişdir.

Kitabın tarixi cəmiyyət tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Ona görə də kitabın tarixi onu yaradan cəmiyyətin tarixi ilə əlaqəli şəkildə öyrənilir, kitabın inkişaf tarixinin qanunauyğunluqları cəmiyyət tarixinin qanunauyğunluqlarına əsaslanır. İlk kitabın nə vaxt və harada yaranmasını müəyyənləşdirmək mümkün olmasa da, dünyanın kitabşünas alimləri kitabın yaranması və onun keşməkeşli inkişaf yolu haqqında, dünyanın ümumi kitab tarixi haqqında qiymətli əsərlər yaratmağa, dünya kitabının keçdiyi yola işıq salmağa müvəffəq olmuşlar.

Naxçıvan Muxtar Respublikasında da kitaba, mütaliəyə maraq böyükdür. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun imzaladığı “Oxunması zəruri olan kitablar haqqında” 2017-ci il 28 avqust tarixli Sərəncam muxtar respublikada kitaba, mütaliəyə marağı daha da artırıb. Oxunması tövsiyyə edilən və dünya ədəbiyyatının şedevrləri sayılan bu qiymətli əsərlər gənclərin dünyagörüşünün zənginləşdirilməsi üçün çox əhəmiyyətlidir. Bu kitablar dövlətin qayğısı ilə bütün kitabxanalara göndərilib. Yəni, oxucu mütaliə edilməsi zəruri hesab olunan bu kitabları tapmaqda bu gün heç bir çətinlik çəkmir.

Milli mədəniyyətimizin qoşa qanadı olan kitab və kitabxana bir-birindən ayrılmazdır. Kitabxananı kitabsız təsəvvür etmək mümkün olmadığı kimi, bilik və informasiya mənbəyi olan kitabın toplanması, saxlanması, yeni nəsillərə çatdırılması işi də kitabxanasız mümkün deyil. Kitab və kitabxana arasında olan qarşılıqlı əlaqə qırılmazdır. Əsrlərdən bəri davam edən bu əlaqə zaman keçdikcə daha da təkmilləşmiş, inkişaf etmiş, bütövləşmiş və əbədiləşmişdir.

Müasir dövrdə elm, informasiya, mədəniyyət, təhsil və tərbiyə müəssisəsi kimi çap əsərlərini və digər informasiya daşıyıcılarını toplayıb mühafizə edən, onların ictimai istifadəsini təşkil edən kitabxanalar əhalinin bütün təbəqələrinə informasiya xidməti göstərən yeganə sosial institutdur. Məhz kitabxanalar vasitəsilə müxtəlif informasiya daşıyıcıları sistemli formada toplanıb mühafizə edilir, onların ödənişsiz ictimai istifadəsi təşkil olunur. Kitabxanalar milli yaddaşımızı, milli və intellektual sərvətlərimizi qoruyub-saxlayır və nəsillərdən-nəsillərə ötürür. Müasir dövrdə kitabxanalar cəmiyyətin inkişafında daha yaxından iştirak edərək insanları mütəmadi olaraq operativ informasiya ilə təmin edir. XXI əsrin qlobal informasiya mühiti isə Azərbaycanda kitabxana sahəsində yeni meyarların formalaşmasını, modern informasiyalaşdırma imkanlarının təmin edilməsini və gücləndirlməsini tələb edir. Ona görə də informasiya cəmiyyəti quruculuğu şəraitində ölkəmizin kitabxana şəbəkəsi vasitəsilə əhalinin bütün təbəqələrinin müxtəlif biliklərə və informasiyaya tələbatı tam ödənilməlidir.

Müasir dövrdə kitabxana-biblioqrafiya proseslərinin avtomatlaşdırılması, zaman və məkandan asılı olmayaraq, hər bir istifadəçinin və cəmiyyətin hər bir təbəqəsinin operativ olaraq dolğun informasiya ilə təmin edilməsi kitabxanaların qarşısında duran əsas vəzifədir. Kitabxanalar bu vəzifələri yerinə yetirmək üçün informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından fəal istifadə etməli və vətəndaşların sorğularını yerinə yetirməlidirlər. Çünki müasir dövrdə elm, mədəniyyət və təhsilin informasiya təminatı məhz informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından istifadə etməklə, elektron məlumat bazalarının yaradılması ilə mümkündür.

Mövcud vəziyyətlə əlaqədar bu gün kitabxanaların fəaliyyətinin müasir dövrün tələbləri səviyyəsində təşkili vacibdir. Bunun üçün kitabxanaların avtomatlaşdırılmış kitabxana-informasiya sistemləri, məlumat bazaları və daimi sürətli internetlə təchiz edilməsi zəruridir. Bu, kitabxananın öz resurslarını vahid, sistemli halda formalaşdırmağa və yerləşdiyi məkandan asılı olmayaraq, istənilən vaxtda bu bazada axtarış aparmağa imkan verir. Bəzən verilən sorğuya dair nəşrin fondda olmaması və ya sorğuya ətraflı cavab vermək lazım gəlir. Bu zaman internetin xidmətindən istifadə etmək daha yararlı olur. İnternet kitabxanalarla beynəlxalq əlaqələrin qurulması, beynəlxalq kitabxanalararası abonementin aparılması da, bu mənada, günün tələbidir.

Ötən illər ərzində Naxçıvan Muxtar Respublikasında kitabxana işinin müasir standartlar səviyyəsində qurulması diqqət mərkəzində saxlanılmış və muxtar respublikada kitabxanaların elektronlaşdırılması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Məmməd Səid Ordubadi adına Naxçıvan Muxtar Respublika Kitabxanasının 90 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2012-ci il 19 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq olunmuş Tədbirlər Planına əsasən, Naxçıvan Muxtar Respublika Kitabxanasının bazasında Elektron kitabxana yaradılmışdır. Kitabxana kitabların elektron versiyalarının yaradılmasına və köhnə kitabların bərpasına imkan verən ən müasir surətköçürmə aparatı və sorğu verilməsi üçün 2 elektron köşklə, 12 kompüterdən ibarət elektron oxu zalı ilə təmin edilmişdir. Artıq kitabxanaya müraciət edən hər bir oxucu elektron formada qeydiyyatdan keçir və üzvlük vəsiqəsinə sahib olur. Abunəçi ona verilən şəxsi parol vasitəsilə elektron informasiya köşkünə yaxınlaşaraq istənilən kitabı sifariş verir. Sistem oxuculara kitabxananın elektron kataloqu ilə tanış olmaq, sorğulara operativ cavab almaq və virtual sifariş vermək imkanı da yaradır. Həmçinin oxucular yaradılmış www.e-kitab.nakhchivan.az internet saytı vasitəsilə də kitabların elektron variantından istifadə edə bilirlər. Yaradılan bu imkan nəticəsində kitabxana oxuculara daha dolğun informasiya xidməti göstərərək zaman və məkan asılılığına son qoymuş və pandemiya dövründə daha çox oxucu kütləsi qazanmışdır.

Tarixə nəzər saldıqda məlum olur ki, kitabxanalar həmişə cəmiyyətə, onun qayda-qanunlarına, ideologiyasına, mədəniyyətinə, mənəviyyatına, əxlaqına xidmət etmiş, cəmiyyət üzvlərinin təhsilində, tərbiyəsində və intellektual inkişafında yaxından iştirak etmişdir. Bu mənada, müasir gəncliyin formalaşmasında, ümumiyyətlə, cəmiyyətin inkişafında kitabxanaların rolu və funksiyası böyükdür. Sevindirici haldır ki, muxtar respublikamızda mövcud olan kitabxanaların hər biri bu inkişafı təmin etmək gücündədir.

Tamella Əsgərova,
Məmməd Səid Ordubadi adına
Naxçıvan Muxtar Respublika Kitabxanasının direktoru
“Nuh yurdu” qəzeti
13.06.2020


      Azərbaycan ədəbiyyatı və milli teatr tariximizdə özünəməxsus yeri və çəkisi olan Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev görkəmli yazıçı-dramaturq olmaqla yanaşı, həm də bir rejissor, dirijor, mühərrir, tərcüməçi və ədəbiyyatşünas kimi tanınıb. Ə.Haqverdiyev öz pyeslərilə Azərbaycan teatrının repertuarını zənginləşdirməklə kifayətlənməyib, rejissorluqla məşğul olub, aktyorların ideya-sənətkarlıq inkişafında dramaturq-müəllim kimi fəaliyyət göstərib. Eyni zamanda o rus, Qərbi Avropa və b. xalqların ədəbiyyatından bir sıra qiymətli tərcümələr hazırlayıb.

O, Rusiyada – Sankt-Peterburq Yol Mühəndisləri İnstitutunda təhsil aldığı illərdə buradakı Aleksandrinski Teatrının daimi tamaşaçılarından biri olur, bu qədim sənət ocağının rəngarəng tamaşalarını müntəzəm, böyük maraq və diqqətlə seyr etməklə yanaşı, onun zəngin yaradıcılıq irsini, ümumilikdə teatr sənətinin xüsusiyyətlərini, əsasən də rejissor və aktyor işinin incəliklərini dərindən mənimsəyib.

Milli teatrımızın ilk xadimlərindən biri olan Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin səhnə fədailiyini sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor, respublikanın əməkdar incəsənət xadimi İlham Rəhimli belə dəyərləndirib: “Gözəl ziyalı, böyük mədəniyyət fədaisi, nasir və dramaturq Əbdürrəhim bəy 1901-ci ildə Bakıya gəldi... Əbdürrəhim bəyin ilk, ən böyük xidməti o oldu ki, mövcudluğu çox az hiss edilən teatr həvəskarlarını dəstə-truppa şəklində cəmləşdirə və müəyyən məqsədyönlü iş qura bildi... Dəstə afişalarda, mətbuatda əsasən “Bakı müsəlman dram truppası” adlanırdı. Dramaturqun özü bu dəstənin, başqa sözlə desək, truppanın baş rejissoru funksiyasını icra etməyə başladı, Əbdürrəhim bəy dörd il sərasər bu truppaya rəhbərlik etdi və əslində milli teatrda ilk baş rejissor kimi tarixə düşdü”.

Ə.Haqverdiyev müasirlərindən özünün nəzəri biliyilə də fərqlənirdi. O, uzun illər dramaturgiya problemlərinin və teatr tarixinin tədqiqilə də məşğul olaraq bu barədə xeyli miqdarda qeydlər və xatirələr yazıbdır.

“Haqverdiyevin Şekspir, Molyer, Şiller, Qoqol, Ostrovski, hətta Avropa simvolist dramaturqlarının əsərlərilə yaxından tanış olduğu bizə bəllidir. Bu tanışlıq, şübhəsiz, nəticəsiz qalmamışdır... Lakin bu xarici təsirlərə baxmayaraq, Haqverdiyev Azərbaycan dramaturgiyasının sınanmış ənənələrinə əsaslanıb, dramaturgiyada öz fərdi üslubunu yarada bilibdir. Onun fərdi üslubunu həm mövzularında, həm dramaturji vasitələrində, həm də bir sıra bədii ifadə xüsusiyyətlərində görmək mümkündür” yazan görkəmli ədəbiyyatşünas, professor Əli Sultanlı onu da məxsusi qeyd edir ki, Haqverdiyev başlıca olaraq mövzularını mülkədar həyatından alıbdır.

Beləliklə, Ə.Haqverdiyevin pyesləri, xüsusən də faciələri Azərbaycan teatrının, həmçinin onun ikinci qocaman qolu olan Naxçıvan Teatrının təşəkkülü, formalaşması və inkişafı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edibdir. Bu dramaturgiyanın səhnə təcəssümündə böyük bir rejissor, aktyor və rəssam nəsli yetişib püxtələşibdir.

XIX əsrin 80-ci illərində pərvəriş tapan Naxçıvan Teatrının Ə.Haqverdiyev dramaturgiyası ilə ilk tanışlığı 1899-cu ilə təsadüf edib. Məhz bu ildə, hələ sonuncu kursunda təhsil alan Əbdürrəhim bəy “Dağılan tifaq” faciəsinin bir nüsxəsini Sankt-Peterburqdan Naxçıvana, dostu Qurbanəli Şərifova göndərib. Q.Şərifov həmin pyeslə Naxçıvan Teatrının artıq formalaşmış yaradıcı heyətini tanış edir. Əsəri səhnəyə qoymağı Moskva Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmiş Fərəcullah Şeyxov öz öhdəsinə götürür. Bu işdə qardaşı Nəsrullah da ona yaxından kömək edir. Bu tamaşada əsas rolları Ələkbər Süleymanov (Nəcəf bəy) və Əbülqasım Sultanov (Sona xanım ) oynayıblar.

XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Naxçıvan Teatrının truppası yeni teatr həvəskarları ilə formalaşmaqda davam edir. Bu dövrdə kollektivə Böyük xan Naxçıvanski rəhbərlik edirdi. Onun təşəbbüsü ilə 1907-ci ilin payızında Ə.Haqverdiyev dramaturgiyasına yenidən müraciət olunaraq onun “Bəxtsiz cavan” faciəsinin məşqlərinə başlanılır. Məhz onun quruluşunda hazırlanan bu tamaşa həmin il noyabr ayının 20-də təhvil verilir.

1909-cu ildə öz truppası ilə İrəvanda qastrolda olan dahi teatr fədaisi Hüseyn Ərəblinski oradan dönüşdə Naxçıvana gəlir. Onların qastrol repertuarında olan tamşalar burada da göstərilir. “Bəxtsiz cavan” göstərilərkən onun naxçıvanlılar tərəfindən də hazırlandığını bildiyindən Ərəblinski həmin tamaşadakı epizodik rollara yerli aktyorları da cəlb edir. Ümumiyyətlə, o zaman H.Ərəblinskinin bir müddət Naxçıvanda olması yerli aktyorlarda böyük ruh yüksəkliyi yaratmaqla onlarda səhnəyə sonsuz sevgi hissini daha da coşdurub, Naxçıvan Teatrının fəaliyyətində əsaslı dönüş yaradıb onun yeni bir yaradıcılıq mərhələsinə qədəm qoymasına rəvac veribdir.

“Azərbaycan Teatrının Salnaməsi” ikicildliyinin birinci cildində – “1912-ci il” bölməsində belə bir qeyd vardır: “2 mart, Naxçıvan. Bu yaxınlarda Z.Hacıbəyovun “Evlikən subay” operettası və Böyük xan Naxçıvanskinin nəzarəti altında “Dağılan tifaq” oynanacaqdır. ”Daha sonra qeyd olunur: “7 mart, Naxçıvan. Hüseyn xan Naxçıvanskinin evində yerli həvəskarlar tərəfindən “Dağılan tifaq” oynanmışdır. Nəcəf bəy – Böyük xan.”.

Buradan bəlli olur ki, 1912-ci ilin əvvəlindən Böyük xan Naxçıvanski “Dağılan tifaq”ı yeni quruluşda hazırlayıb və Hüseyn xan Naxçıvanskinin evində oynanılan tamaşada özü də baş rolu ifa edib.

“Bəxtsiz cavan” da 1912-ci ilin əvvəllərindən Naxçıvan Teatrında tamamilə yeni quruluşda hazırlanmağa başlandı. Qeyd etmək yerinə düşər ki, həmin vaxt Tiflisdə təhsil alan və qış tətilinə gələn Bəhruz Kəngərli “Bəxtsiz cavan” tamaşası üçün arxa pərdədə böyük bir mənzərə çəkməklə və səhnədə ayrı-ayrı məkanlar üçün əşyalara müəyyən tərtibat verməklə bu sənət ocağının ilk rəssamı kimi öz adını Azərbaycan teatrının salnaməsinə yazmış oldu.

Aprel ayının 22-də RzaTəhmasibin quruluşunda göstərilən “Bəxtsiz cavan” tamaşası böyük rəğbətlə qarşılanıbdır. Cəmi iki il sonra kollektiv Ə.Haqverdiyevin daha bir əsərinin – “Ac həriflər”in də uğurlu tamaşasını hazırlanıb.

1916-cı ildə isə Naxçıvan Teatrı Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin ardarda iki əsərini tamaşaya qoymağa müvəffəq olub. 1915-ci ildən Naxçıvan Teatrına rəhbərlik edən görkəmli teatr xadimlərindən biri Rza Təhmasib (sonralar respublikanın xalq artisti, SSRİ Dövlət mükafatı laureatı, professor) C.Məmmədquluzadənin “Ölülər” tragikomediyasına elə həmin ildə, məhz Naxçıvanda ilk səhnə həyatı verdikdən sonra, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Pəri cadu” əsərini hazırlayıb.

1915-ci ildə təhsilini başa vurub doğma şəhərinə qayıdan gənc Bəhruz Kəngərli də həmin ildə burada “Ölülər” tamaşası ilə daimi fəaliyyətinə başlayıb və növbəti işi kimi “Pəri cadu” tamaşasının da tərtibatçı rəssamı olub. “Kəngərli teatr dekorasiya tərtibatı sənətində də boyakarlıqda olduğu kimi, əsl realist rəssam olub, həyat hadisələrinin təbii və inandırıcı əks etdirilməsinə çalışıbdır. Realist rəssam eyni zamanda geniş yaradıcılıq fantaziyasına malik idi. Bu cəhətdən onun “Pəri cadu” əsərinə (tamaşasına – Ə.Q.) verdiyi səhnə tərtibatı – dekorasiyalar, geyim eskizləri və yaratdığı tipajlar olduqca maraqlıdır. Bu tamaşaya verəcəyi səhnə tərtibatını hazırlamaq üçün yaradıcılıq axtarışları apararkən rəssam öz fikrini belə izah edirdi: “Mən elə edəcəyəm ki, Xızr göydən yerə ensin. O, həmişə xeyir və yaxşılığı təmsil etdiyindən, başdan ayağa qədər insana xoş təsir göstərən ağ rəngdə, ağ ayaqqabıda olacaqdır. Çünki ağ rəng qüdsiyyəti təmsil edir. Onun ətrafında rəngarəng çiçəklər, yaşıl ağaclar və gözəl təbii mənzərələr yaradacağam. Əksinə, Şamama cadunu isə yerdən çıxaracağam. O, qorxunc və qara paltarda olacaqdır. Onun üzünün rəngi də qara olacaqdır. Ətrafında insanı kədərləndirəcək mənzərələr yaradacağam””.

1915-ci ilin sonlarından məşqlərinə başlanılan “Pəri cadu”nun ilk tamaşası 1916-cı ilin əvvəllərinə təsadüf edib. İlin mart-aprel aylarında isə kollektiv böyük dramaturqun “Dağılan tifaq” faciəsinə yeni səhnə həyatı veribdir.

Aprel ayının 28-də göstərilən “Dağılan tifaq”ın da quruluşçu rejissoru R.Təhmasib, rəssamı B.Kəngərli olub. Tamaşada əsas rolları Rza Təhmasib (Nəcəf bəy), Əli Xəlilov (Həmzə bəy), Rza İsfəndiyarlı (Süleyman bəy), Muxtar Nəsirov (Sona), Heydər Muradov (Pəri) və Həsən Səfərli (Məşədi Cəfər) ifa ediblər.

Naxçıvan Teatrı 1917-ci ilin aprel ayında yaradılan “El güzgüsü” cəmiyyətinin nəzdində fəaliyyətini davam etdirib və cəmiyyətin yaradılması münasibətilə “Ölülər” tamaşasını bərpa edib, həmin ayın sonunda göstərib.Tamaşanın quruluşu və səhnə tərtibatı olduğu kimi saxlanılıb, baş rollardan (R.Təhmasib – Kefli İskəndər, Ə.Qəmküsar – Şeyx Nəsrullah) başqa digər rolların iştirakçıları arasında müəyyən dəyişiklik edilib.

“Ölülər” göstərildikdən sonra kollektiv Ə.Haqverdiyevin “Bəxtsiz cavan” faciəsini hazırlamağa başlayır. Quruluşçu rejissoru R.Təhmasib, rəssamı B.Kəngərli olan bu tamaşa ilk dəfə olaraq musiqi parçaları ilə müşayiət olunub. Musiqi tərtibçisi Heydər Təhməzbəyov idi. Burada vurğulamaq yerinə düşər ki, R.Təhmasibin əmisi oğlu olan H.Təhməzbəyov uzun illər Naxçıvan Dövlət Dram Teatrının musiqi hissə müdiri vəzifəsində işləyib, bir sıra opera və operettalara dirijorluq edib.

Elə həmin il may ayının 18-də, “El güzgüsü”ndə göstərilmiş “Bəxtsiz cavan”ın ilk tamaşasında əsas rollarda Rza Təhmasib (Fərhad), Əli Xəlilov (Hacı Səməd ağa), Muxtar Nəsirov (Mehri), Rza İsfəndiyarlı (Mirzə Qoşunəli), Teymur Qasımov (Kərbalayı Bəndalı), Həsən Səfərli (Musa bəy), Heydər Muradov (Çingiz bəy), Əli Talıbov (Dustaq), Heydər Məmmədov və Əkbər Abbasov (kəndlilər) iştirak ediblər.

Burda bir maraqlı faktı da qeyd etmək yerinə düşər ki, Rza Təhmasibin Bakıya, Azərbaycan Dövlət Dram Teatrına qəbul olunmasında Ə.Haqverdiyevin böyük rolu olub. Bu hadisəni görkəmli teatrşünas və ictimai xadim, professor Cəfər Cəfərov xalq artistinin 70 illik yubiley gecəsindəki məruzəsində də məxsusi vurğulayıb: “...Qocaman sənət xadimi Rza Təhmasib doğrudan da böyük istedad və seçmə bir sənətkardır... Naxçıvanın qaranlıq mühitində meydana çıxan Təhmasib hələ kiçik yaşlarından, təxminən 12-13 yaşından öz yolunu və əqidəsini teatrda görüb. Bu yolun necə deyərlər, zəvvarı olub... Naxçıvanda rejissoru olduğu “Ölülər” tamaşasında İskəndər rolunda diqqəti cəlb edib və sonralar, sovet hakimiyyətinin ilk illərində, Əbdürəhim bəy Haqverdiyevin zəmanətilə Azərbaycan Dövlət Teatrına qəbul edilib.

1920-ci ilin iyul ayında Naxçıvanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra teatrın da repertuar siyasəti nəzarətə götürülür və kollektivdə bir sıra dəyişikliklər baş verir. Naxçıvan Teatrının ilk və ən uzunmüddətli direktoru olmuş Əli Xəlilov (sonralar muxtar respublikanın əməkdar artisti) yazıbdır ki: “1920-ci il avqustun 24-dən etibarən yeni teatr kollektivi fəaliyyətə başladı və biz ilk dəfə Ə.Haqverdiyevin “Bəxtsiz cavan” pyesini tamaşaya qoyduq.

1931-ci il mart ayının 27-də, Bakıda məşhur aktyor Sidqi Ruhullanın səhnə fəaliyyətinin 25 illiyi münasibətilə təntənəli yubiley gecəsi keçirildi. Yubileydən sonra Sidqi Ruhulla Naxçıvan Teatrına rejissor dəvət edildi və bir müddət sonra həm də kollektivin direktoru təyin olundu. Azərbaycan səhnəsinin görkəmli xadimi 1931-ci ilin aprelindən 1933-cü ilin iyununa kimi kollektivin yaradıcılıq imkanlarını, teatr tamaşalarının bədii səviyyəsini qaldırmaq üçün səmərəli və faydalı əmək sərf etmişdir.

Naxçıvan Teatrında milli, həmçinin rus və Avropa dramaturgiyasının ən yaxşı nümunələrinə quruluş verən S.Ruhulla Ə.Haqverdiyevin “Dağılan tifaq” faciəsini də tamaşaya qoyubdur. Sovet dövründə, Naxçıvan Dövlət Dram Teatrında ilk dəfə hazırlanan “Dağılan tifaq” tamaşasının quruluşçu rəssamı Adil Qazıyev, ikinci rəssamı Nağı Nağıyev, musiqi tərtibçisi Adil Kəngərli olubdur. Quruluşçu rejissor tərəfindən rollar belə bölünübdür.

Nəcəf bəy – Sidqi Ruhulla, Süleyman bəy – Nəcəf Tağızadə, Sona xanım – Zina Budaqova, Səlim bəy – Məmmədhüseyn Təhmasib, Həmzə bəy – Kazım Şeyxov, Pəri xanım – Telli Əkbərova, Mirzə Bayram – Əyyub Haqverdiyev, Aslan bəy – Seyid Səbri, Məşədi Cəfər – Əli Xəlilov, Nazlı – Məhbubə məmmədova, Cavad – Rza İsfəndiyarlı, ovçular – Ağabala Məmmədov və Əşrəf Rüstəmov. 1932-ci ildə hazırlanmış “Dağılan tifaq” faciəsinin ilk tamaşası sentyabrın 21-də olub və rəğbətlə qarşılanıb.

1937-ci ildə Gəncədən Naxçıvana gələn və bu müddətdə istedadlı bir aktyor kimi tanınan İbrahim Həmzəyev həmin vaxtdan ömrünün sonuna kimi sənət taleyini bu şəhərlə, onun qocaman teatrı ilə bağlayır. Burada aparıcı aktyor kimi fəaliyyətə başlasa da, sonralar rejissorluq edərək baş rejissor və direktor vəzifələrində də işləyib, uzun illər bu kollektivə rəhbərlik edərək Azərbaycanın müqtədir aktyorları sırasında özünəməxsus yer tutmuş, xalq artisti fəxri adına layiq görülübdür.

1940-cı ildən bir neçə tamaşaya quruluş vermiş İ.Həmzəyevin üçüncü müstəqil rejissor işi məhz Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Pəri cadu” əsəri olubdur. Tamaşanın rəssamı Rəcəb Rəcəbov, musiqi tərtibçisi Ənvər Hüseynov, rejissor assistenti Xədicə Qazıyeva idi.

O dövrün mətbuatının da qeyd etdiyi kimi “İbrahim Həmzəyevin quruluşunda “Pəri cadu” əvvəlki səhnə yozumlarından fərqlənirdi.

1940-cı il dekabr ayının 11-də “Pəri cadu”nun ilk tamaşası olubdur.

1941-ci ilin iyununda Böyük Vətən Müharibəsinin başlaması səbəbindən Naxçıvan Teatrından da cəbhəyə getmiş 15 nəfərin təxminən yarısının aktyor olmasından truppada əsaslı boşluq yaranıb. Bu boşluğu aradan qaldırmaq məqsədilə bir neçə tamaşanın yeni quruluşda hazırlanması zərurəti yaranıb. Belə tamaşalardan biri də “Pəri cadu” idi.

İlk tamaşasından bir il keçəndən sonra, 1942-ci ilin dekabrından teatr Səməd Mövləvinin rejissorluğu ilə yeni quruluşda “Pəri cadu” üzərində işə başladı. Tamaşanın rəssamı Əyyub Hüseynov, musiqi tərtibçisi Ənvər Hüseynov, rejissor assistenti Rüxsarə Ağayeva idi.

Həmin vaxtdan, Böyük Vətən Müharibəsindən sonrakı dövrdə yalnız 1953-cü ildə Naxçıvan Teatrında “Pəri cadu” – Ə.Haqverdiyev dramaturgiyası yenidən səhnəyə gəldi. Budəfəki tamaşanın da quruluşçu rejissoru Səməd Mövləvi oldu. Tamaşanın bədii quruluşu teatrın baş rəssamı Məmməd Qasımova (sonralar muxtar respublikanın əməkdar incəsənət xadimi), musiqi tərtibatı teatrın musiqi hissə müdiri (sonralar muxtar respublikanın əməkdar müəllimi) Məmməd Məmmədova məxsus olmuşdur. Rejissor assistenti Əsgər Əhmədoğlu idi.

“Pəri cadu”nun son – 1953-cü il quruluşundan sonra Naxçıvan Teatrı bugünədək Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev əsərlərinə müraciət etməyib. Hər halda öz dramaturgiyası ilə Naxçıvan Teatrının formalaşmasına və inkişafına müəyyən dərəcədə təkan vermiş böyük dramaturqun pyeslərindən biri onun 150 illiyi münasibətilə qocaman sənət ocağının repertuarında öz əksini tapmalı idi.

Ələkbər Qasımov
AMEA Naxçıvan Bölməsi İncəsənət,
Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi katibi,
sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
06.06.2020


      Hamamlar qədim zamanlardan xalqımızın məişətində yer tutub. Tarixə nəzər salsaq, görərik ki, hamam binaları Azərbaycanın şəhər infrastrukturunda həmişə ön planda olub. Şəhərlərin daxilində məscid, bazar, karvansara, su anbarları ilə eyni kompleksdə hamamlar da tikilib. Mənbələrdə XIII əsrdə Azərbaycan şəhərlərinin hər bir darvazasının yanında çaharbazar, karvansara və hamamların olması haqqında məlumatlar var. Həmçinin orta əsrlər dövründə müsəlman ölkələrinə aylarla yol qət edərək gələn səyyah və tacirlərin hamamlarda yuyunub paklandıqdan sonra şəhər-qalaların içərisinə daxil olmasına icazə verilməsi haqqında mənbələrin məlumatı hamamların ictimai həyatda oynadığı rolu əks etdirir. Mənbələrdəki məlumatlar, əsasən, şəhər hamamları ilə bağlı olsa da, muxtar respublikamızın bir çox yaşayış məntəqələrində, o cümlədən Şahtaxtı, Xok, Yengicə və digər kəndlərində vaxtilə fəaliyyət göstərmiş hamamların günümüzədək gəlib çatan qalıqları sübut edir ki, belə yerlər, sadəcə, şəhər həyatında deyil, kəndlərdə də insanların həyat tərzinin vacib elementlərindən olub.

Təmizlik, paklıq ünvanı olan hamamlar, həm də insanların söhbətləşdiyi, istirahət etdiyi məkanlar kimi tanınıb. Məişət mədəniyyətimizdə məxsusi yeri olan hamamlar, eyni zamanda hamam mədəniyyətinin formalaşmasına öz töhfəsini verib. Digər tərəfdən belə tikililər xalqımızın mədəni tarixini özündə yaşatmaqla, maddi mədəniyyət abidəsi və memarlıq nümunəsi kimi də əhəmiyyətlidir. Hazırda Naxçıvanda Şərq üslubunda tikilmiş 10-a yaxın tarixi hamam qeydiyyata alınıb. İndiyədək Naxçıvan və Ordubad şəhərlərində, Şərur rayonunun Yengicə kəndindəki tarixi hamamlar bərpa olunub. Bu günlərdə isə Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndindəki Şərq hamamı yenidən qurularaq istifadəyə verilib.

Şahtaxtı hamamı düzbucaqlı formada olub, ikigünbəzlidir. Günbəzlərinin diametri 5 metrdir. Tavan hissədə hamamın işıqlandırılması üçün bacalar qoyulub. Hamam binası yarımyeraltı formada inşa olunmuşdur ki, bu da daxildə istiliyin saxlanılmasına və su təchizatının əlverişli olmasına imkan vermişdir. Ümumi sahəsi 215 kvadratmetr olan Şərq hamamını şahtaxtılı İsa Sultan Şahtaxtinski tikdirmişdir. 2020-ci il mayın 27-də obyektdə aparılmış bərpa işləri ilə tanış olan Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov demişdir: “Şahtaxtı kəndindəki Şərq hamamı uzun illər bu ərazidə yaşayan insanların sağlamlığına və təmizliyinə xidmət edib. Hamamın tarixi abidə kimi bərpası vaxtilə onu tikənlərin də xatirəsinin yad edilməsidir. Bu abidə xalqımızın mədəniyyətinin və təfəkkürünün göstəricisi olmaqla yanaşı, həm də muxtar respublikada bioqazla qızdırılan ilk hamam olmuşdur. Hamamı tikdirən İsa Sultan Şahtaxtinski Azərbaycanın qədim İrəvan şəhərində anadan olmasına baxmayaraq, sonradan ailəsi Şahtaxtı kəndinə köçmüşdür. O, Tiflisdə realnı gimnaziyanı bitirmiş, Sankt-Peterburqda təbiət elmləri üzrə təhsil almışdır. İsa Sultan Şahtaxtinski təbiət elmlərini dərindən bildiyi üçün bioqazla qızdırılan ilk hamamı da Şahtaxtı kəndində quraraq əhalinin istifadəsinə vermişdir. Ötən əsrin 80-ci illərinə qədər fəaliyyət göstərən hamam sonradan dağıntılara məruz qalmışdır. Lakin muxtar respublikada tarixi-mədəni irsin qorunması sahəsində görülən işlərin davamı olaraq hamam abidə kimi qeydiyyata alınmış və 2019-cu ildən etibarən bərpa olunmuşdur”.

Qeyd edək ki, muxtar respublikamızda tarixi-mədəni irsə göstərilən böyük dövlət qayğısı nəticəsində qədim diyarımızda yüzlərlə tarixi abidə qeydiyyata alınaraq pasportlaşdırılıb, bu abidələrin bərpası və yenidən qurulması diqqətdə saxlanılıb. Şahtaxtı kəndindəki Şərq hamamında da bərpa işləri yüksək səviyyədə aparılaraq ona ikinci həyat verilib. Bərpa işləri zamanı hamam binası xaricdən travertin daşlarla, daxili divarları, tağ və günbəzlər qədimnövlü kərpiclə, binanın dam örtüyü və günbəzlərin üst qatı isə alüminium vərəqlərlə üzlənib. Burada qadın gözəllik salonu, dərzi, rəssam və fotoqraf üçün otaqlar ayrılıb. Bu xidmət sahələrində 4 nəfər işlə təmin olunub. Tarixi hamam binasında xidmət sahələrinin yaradılması bir tərəfdən bu abidənin qorunub saxlanılmasına, təmizliyinə, abadlığına xidmət edirsə, digər tərəfdən burada işləyən kənd sakinlərinin məşğulluğuna öz töhfəsini verir. Eyni zamanda bu xidmət sahələri onlardan istifadə edənlərin davamlı olaraq binaya gediş-gəlişini təmin edir ki, bu da obyektin işləkliyi ilə yanaşı, həmin mədəniyyət müəssisəsinə yolu düşənlərin sayını da artırır.

Hamamın əvvəlki görünüşü

Xatırladaq ki, muxtar diyarımızın qədim yurd yerlərindən biri olan Şahtaxtı kəndi həm yerləşdiyi strateji mövqeyi, həm də milli tariximizin, elm və mədəniyyətimizin inkişafına böyük töhfələr vermiş görkəmli şəxsiyyətləri ilə tanınır. Son illərdə həyata keçirilən quruculuq tədbirləri nəticəsində burada yeni sosial obyektlər tikilib, kənddaxili yollar abadlaşdırılıb, məşhur Şahtaxtin­skilərin ev-muzeyi yaradılıb. Uzun illər kənd sakinlərinə xidmət göstərmiş Şərq hamamının bərpası isə kəndin turizm potensialının artırılmasına yeni bir töhfədir.

Təbii ki, görülmüş işlər kənd sakin­ləri tərəfindən də razılıqla qarşılanır. Əslən Şahtaxtı kəndindən olan, Naxçıvan Muxtar Respublikası Müharibə, Əmək, Silahlı Qüvvələr və Hüquq-Mühafizə Orqanları Veteranları Şurasının sədri Firudin Süleymanov yeni bərpa olunmuş Şərq hamamı haqqında bunları dedi: “Şahtaxtı kəndindəki Şərq hamamı türk-islam mədəniyyəti abidələrinin gözəl nümunələrindəndir. Tikintisi zamanı çatma tağlara və günbəzlərə yer verilməsi onun memarlıq formasını daha da zənginləşdirmişdir. Məlum olduğu kimi, hamam ötən əsrin 80-ci illərindən sonra fəaliyyətini dayandırdığından baxımsız vəziyyətdə qalmış, bəzi hissələri uçub-dağılmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun muxtar respublikamızda tarixi abidələrə göstərdiyi böyük qayğı sayəsində Şərq hamamı da tamamilə məhv olmaq təhlükəsindən xilas olmuşdur. Hamamın yüksək səviyyədə bərpa olunması isə tarixi abidələrimizə, milli mədəni irsimizə verilən dəyərin nəticəsidir.

Şahtaxtı kənd sakini, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar müəllimi Həmidə Mirzəyevanın dediklərindən: “Kəndimizdəki Şərq hamamı vaxtilə bütün kənd sakinlərinin istifadə etdiyi məkanlardan olub. Bu tarixi abidə xalqımızın məişət mədəniyyətinə, təmizliyə, paklığa necə önəm verdiyini göstərir. Ancaq etiraf etmək lazımdır ki, bu gözəl abidənin yaşadılması Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin dəstəyi ilə mümkün oldu. Buna görə də bütün kənd sakinləri, ziyalıları adından dövlətimizə minnətdarlığımızı bildiririk”.

Bəli, muxtar respublika ərazisində mövcud olan qədim hamamlar uzaq keçmişdən onların xalqımızın sosial həyatının bir elementi olduğunu göstərir. Bu abidələrin qorunub saxlanılması, yaşadılması isə tarixi və mədəni irsimizin öyrədilməsi, təbliği baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Ümid edirik ki, Naxçıvandakı digər çoxsaylı nadir memarlıq nümunələri, xüsusilə də buzxana binaları kimi, qədim Şərq hamamları da qədim diyarımızın tarixi və zəngin mədəniyyəti ilə maraqlanan həm yerli, həm də əcnəbi tədqiqatçıların maraq obyektinə çevriləcək.

Səbuhi HƏSƏNOV
“Şərq qapısı” qəzeti
05.06.2020


      Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və pasportlaşması işinin təşkili haqqında” 2005-ci il 6 dekabr tarixli Sərəncamının icrası nəticəsində muxtar respublikamızın ərazisində 1200-dən artıq abidə qeydə alınmışdır. Bu abidələrdən biri də Şahbuz rayonunun Külüs kəndi yaxınlığında olan Əyrək yaşayış yeri idi.

Əyrək və Səkrək... “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında xatırlanan bu igidlərin birinin adı ilə bağlı yurd yeri Naxçıvanın qərb, digəri isə şərq ucundadır. Bəli, ərənlər bu dünyadan köçüb getmiş, onların yurd yerləri və məzar daşları bizə yadigar qalmışdır. Əyrək yaşayış yerinin və Əyrək nekropolunun əyilmiş, dağılmış daşlarına baxdıqca Dədəm Qorqudun bu sözləri yada düşür:

Hanı dediyin bəy ərənlər,
Dünya mənim deyənlər.
Əcəl aldı, yer gizlədi,
Fani dünya kimə qaldı.
Gəlimli-gedimli dünya,
Son ucu ölümlü dünya.

Əyrək nekropolu Külüs kəndinin qurtaracağında, Keçiliyə gedən yolun sol tərəfində, təpənin ətəyində yerləşir. 2020-ci ilin may ayında aparılan axtarışlar zamanı bu yaşayış yerinin yaxınlığında qədim qəbiristanlıq da aşkar olunmuşdur. Nekropoldakı əksər qəbir daşları naxışsız olsa da, burada olan qoç daşı, üzərində insan və heyvan təsvirləri olan sinə daşları, heykəl formasında hazırlanmış monumental abidələr ulu tariximizin bir parçasını özündə əks etdirmişdir. Böyük qaya parçasından ustalıqla yonulub hazır­lanan qoç daşı ulu türk əsgərinin qürur dolu əzəmətini bu gündə yaşadır.

Naxçıvanda qoçşəkilli qabartma təsvirlər Eneolit dövrünə aid Ovçular təpəsi yaşayış yerindən, Erkən Tunc dövrünə aid gil qoç fiqurları Kültəpə və Maxta Kültəpəsi yaşayış yerlərindən məlumdur. Araşdırmalar göstərir ki, xırdabuynuzlu heyvandarlıq hələ Neolit dövründən – eramızdan əvvəl VII minillikdən başlayaraq ulu əcdadlarımızın iqtisadiyyatında mühüm yer tutmuşdur. Zamanla Azərbaycanda yaşayan tayfalar arasında həm iribuynuzlu, həm də xırdabuynuzlu heyvanlara sitayiş yaranmış, onların heykəlləri hazır­lanaraq qəbir daşları kimi də istifadə olunmuşdur.

Qəbir daşlarından birinin üzərində əllərini sinəsi üstündə çarpazlayan insan obrazı təsvir edilmişdir. Qeyd edim ki, bu tip təsvirlər və heykəllər Azərbaycan Respublikasının ərazisində eramızdan əvvəl birinci minillikdən başlayaraq geniş yayılmış və türk xalqları ilə bağlı olduğu söylənmişdir. Bu tip qəbir daşları qədim türk tayfaları olan Skiflərdə də geniş istifadə olunmuş və XIX əsrdə belə, Mərkəzi Asiyanın türk xalqları arasında geniş yayılmışdır. Əyrək nekropolunda aşkar olunan qəbirdaşı isə orta əsrlərə aiddir. Ümumiyyətlə, bu tip abidələrdə əlində qab tutan insan təsvirləri haqqında, xüsusilə insanın əlindəki qab haqqında müxtəlif fikirlər söylənmişdir. Bəziləri bunu su- qabı, bəziləri isə o dövrdə qiymətli olan metal qab kimi dəyərləndirmişdir. Apardığımız araşdırmalar göstərir ki, qəbir daşları üzərində olan təsvirlər insanların axirət dünyası ilə bağlı müəyyən məna ifadə etmişdir. Buna görə də ehtimal edirik ki, bu suqabı insanın ölüm şərbəti içməsinə işarədir.

Maraqlıdır ki, digər bir qəbirdaşında yenə də bir əlində qab tutan, digər əli ilə atın yüyənindən yapışan sxematik insan təsviri var. Ümumiyyətlə, at Azərbaycan xalqının mifologiyasında mediator – vasitəçi rolunda təsvir olunur. O, yeri, göyü və o biri dünyanı bir-biri ilə əlaqələndirən mifoloji varlıqdır. Nağıllarımızda qəhrəmanlarımızın at üstündə yeraltı dünyaya getməsi ilə bağlı epizodlar da az deyil. Şübhə etmirik ki, bu qəbirdaşı üzərindəki təsvir ölüm şərbətini içərək atının yüyənindən tutan mərhumun dünyasını dəyişməsinin metaforik ifadəsidir.

Qəbir daşları üzərində Gəmiqayadakı həyat ağacı təsvirlərinə bənzəyən rəsmlər də vardır. Bu isə əcdadlarımızın minilliklərdən gələn inanclarının günümüzədək yaşadığını göstərməkdədir. Bəzi qəbir daşlarında ərəb qrafikası ilə kitabə var. Əyrək nekropolundakı qəbir daşlarının stilistlik xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq onları hələlik VIII-XII əsrlərə aid edirik. Ehtimal ki, gələcək araşdırmalar daha dəqiq tarix deməyə imkan verəcək. Həmin daşlar bizim ulu tariximizin yadigarıdır. Bu maddi mədəniyyət nümunələrini qorumaq və yaşatmaq hər bir Azərbaycan vətəndaşının borcudur.

Vəli BAXŞƏLİYEV
AMEA-nın müxbir üzvü,
tarix elmləri doktoru, professor
“Şərq qapısı” qəzeti
03.06.2020


      Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisi dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biridir. Bunun nəticəsidir ki, tarixin bütün dövrlərinə aid bu ərazidə zəngin mədəniyyət və memarlıq nümunələri yaradılıb. Bu abidələr arasında “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin mühüm əhəmiyyəti var.

XVII əsrin ortalarınadək müdafiə istehkamı kimi mövcud olmuş Naxçıvanqala müharibələr nəticəsində dağıdılmış və əvvəlki möhtəşəmliyini itirmişdi. 2010-cu ildə Naxçıvanqalanın bərpasına başlanılıb, tarixi ərazidə yenidənqurma işləri aparılıb, qalanın əvvəlki görkəmi özünə qaytarılıb. Naxçıvanın qədim tarixi-mədəni irsinin mühafizəsini təmin etmək məqsədilə burada “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin yaradılması barədə qərar qəbul edilib.

Dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biri olan Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisində xalqımız tarixin bütün dövrlərində zəngin mədəniyyət və memarlıq nümunələri yaradıb. Tarixi araşdırmalar göstərir ki, bu memarlıq abidələri arasında özünəməxsus yeri olan Naxçıvanqala yalnız müdafiə məqsədi daşımayıb. Bu qala, eyni zamanda, burada formalaşmış ilkin şəhər mədəniyyətinin ayrılmaz elementinə çevrilib. İlk orta əsrlərə aid mənbələrdə tarixçilər Naxçıvan şəhərini ətrafı möhkəmləndirilmiş qala kimi xarakterizə edirlər. Naxçıvan şəhərinin 1827-ci ilə aid planında Naxçıvanqalanın sxematik təsviri də verilib. Plana əsasən, qala iki hissədən – kiçik qala, yəni Narınqala və Böyük qaladan ibarət olub. Xalqımız Narınqalanın qalıqlarını günümüzədək qoruyub saxlaya bilib. Daş qatışığı olan möhrədən tikilən qala divarları yarımdairəvi bürclərlə möhkəmləndirilib. Yaşayış binaları, əsasən, qala divarları boyunca salınıb, onların damından döyüşçülərin və qala keşikçilərinin hərəkət etməsi üçün istifadə olunub. Ötən əsrin ortalarında Naxçıvanqalada aparılan tədqiqatlar zamanı zəngin arxeoloji materiallar – saxsı qablar və Tunc dövründə duz mədənlərində əmək aləti kimi istifadə olunmuş daş gürzlər aşkar edilib. Bu hadisə sənətkarlığın inkişaf etdiyi və şəhər mədəniyyətinin formalaşdığı tarixi-etnoqrafik ərazilərdən biri kimi Naxçıvanqalanın əhəmiyyətini daha da artırır.

“Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin daxilində fəaliyyət göstərən və orijinal tərtibatı ilə seçilən muzeydə Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisində aşkarlanan tarixi əşyalar xronoloji ardıcıllıqla düzülüb. Eramızdan əvvəl V minilliyə aid təsərrüfat küpü, eramızdan əvvəl V-III minilliyə aid müxtəlif məişət əşyaları, Son Tunc və Erkən Dəmir dövrünə aid keramika məmulatları, mis alətlər, qəbirüstü abidələr, silahlar, zirehli geyim hissələri muzeyin qiymətli eksponatlarındandır. Burada həmçinin xalça və XIX əsrə aid milli geyimlər də nümayiş olunur. Bu muzeydəki eksponatlar bir daha sübut edir ki, Naxçıvanda tapılan tarixi-memarlıq abidələri dünya miqyasında böyük maraqla qarşılanır. Belə abidələr Azərbaycan xalqının tarixinin, mədəniyyətinin və adət-ənənələrinin qədim köklərə malik olduğunu göstərir.

Muzeyin, ümumilikdə, kompleksin yaradılması bəşər sivilizasiyasının ilk beşiklərindən olan Naxçıvan diyarının əsrlər boyu Şərqin ticarət, sənətkarlıq, elm və mədəniyyət mərkəzi olduğunu və bu torpağın antik, orta əsrlər, yeni və müasir dövr maddi-mədəniyyət nümunələri və tarixi abidələrlə zənginliyini sübut edir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisindəki yüzlərlə abidə dünya və ölkə əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələridir. Buranın tarixi əhəmiyyətini artıran mühüm amillərdən biri də qala divarları yaxınlığında Nuh Peyğəmbərin məzarının olmasıdır. Bizim eradan əvvəl I əsrdə yəhudi tarixçisi İosif Flavi və bizim eranın II əsrində yunan coğrafiyaşünası Klavdi Ptolemey Naxçıvanı Nuh Peyğəmbərin məskəni kimi xatırladıb, rus tədqiqatçısı K.A.Nikitin isə 1882-ci ildə nəşr etdirdiyi məqaləsində Naxçıvan şəhərinin əsasının Nuh Peyğəmbər tərəfindən qoyulduğunu qeyd edib.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
26.05.2020


      Heç kəsə sirr deyil ki, gənclərin düzgün istiqamətdə, milli və bəşəri dəyərlərzəminində tərbiyəsində təhsil müəssisələri ilə yanaşı, mədəniyyət müəssisələrinin də özünəməxsus payı vardır. Ulu öndər Heydər Əliyev muzeylərin gənclərin təlim-tərbiyəsindəki rolunu yüksək qiymətləndirərək demişdir: “Milli ənənələrimizin nə qədər dəyərli olduğunu dünyaya gələn yeni nəsillərə çatdırmaq və onları bu ənənələr əsasında tərbiyə etmək üçün muzeylər lazımdır və bu muzeyləri qoruyub saxlamaq vətəndaşlıq borcumuzdur”. Muxtar respublikamızda müxtəlif profilli muzeylər fəaliyyət göstərir ki, bunlar da gənclərin təlim-tərbiyəsində, ümumi dünyagörüşünün və mədəni-estetik zövqünün formalaşmasında müstəsna əhəmiyyətə malikdir.

Dünya mədəniyyətinin nadir nümunələrini, xalqımızın mübarizə və qəhrəmanlıq tarixini, görkəmli şəxsiyyətlərinin həyat və yaradıcılığını toplamaq və bunu gənc nəslə bir nümunə olaraq təqdim etmək muzeylərin başlıca məqsədidir. Bu mənada, muxtar respublika muzeylərində sistematik olaraq keçirilən tədbirlər, elmi-praktik konfranslar, dəyirmi masalar və açıq dərslər, seminarlar, yaradılan sərgilər, məsafəli tədrisin inkişafı üçün nəzərdə tutulan onlayn tədbirlər gənclərin ideya-tərbiyə prosesində həlledici rol oynayır. Muzeylərin maddisosial bazasından istifadə etməklə gənclərə milli dəyərlərimizin aşılanması, ictimai-siyasi fəallıqlarının gücləndirilməsi əhəmiyyətli bir vəzifə kimi qarşıya qoyulur.

Cəmiyyətin inkişafında mühüm rol oynayan amillərdən biri onlarda yüksək vətənpərvərlik hisslərinin formalaşdırılmasıdır. Vətənə məhəbbət və sədaqət mənəviyyatımızın ayrılmaz tərkib hissəsidir. Lakin Vətəni sevmək və qorumaq, düşmənə qarşı barışmazlıq hisslərinin fövqündə hərbi-vətənpərvərlik hissləri dayanır. Və bu gün bu hisslərin aşılanması günün ən vacib məsələlərindəndir. Xüsusilə torpaqlarımızın işğal altında, ölkəmizin müharibə şəraitində olduğu bir dövrdə gənclərimizdə hərbi-vətənpərvərlik tərbiyəsinin formalaşdırılması çox mühüm əhəmiyyətə malikdir.

Hərb tariximizi və bu tarixi yaradan görkəmli sərkərdələrimizin, hərbi xadimlərimizin, milli qəhrəmanlarımızın keçdiyi döyüş yolunu təbliğ etməklə Cəmşid Naxçıvanski Muzeyi hərbi-vətənpərvərlik hisslərinin aşılanmasında təsiredici qüvvəyə malikdir. Təcrübə göstərir ki, Cəmşid Naxçıvanskinin və sələflərinin keçdiyi şərəfli döyüş yolu, həyatlarının ən ağır dönəmlərində belə, Vətənə sonsuz sevgiləri,sədaqətləri, milli istiqlaliyyət tariximizdə xüsusi çəkisi olan Araz-Türk Respublikasının yaradılması və fəaliyyəti gənc nəslin hərbi-vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsində müstəsna rol oynayır. Naxçıvanın tarixinə, mədəniyyətinə, görkəmlişəxsiyyətlərinə böyük diqqət və qayğı ilə yanaşan Naxçıvan Muxtar RespublikasıAli Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov XIX əsr tarix-mədəniyyət abidəsi olan Naxçıvanskilər malikanəsinin əsaslı təmir və bərpadan sonra rəsmi açılış mərasimində demişdir: “Bu gün açılışına toplaşdığımız bu tarixi bina 3 əsrin tarixi yaddaşını qorumaqla, xalqın azadlıq və müstəqillik epopeyasına 1918-ci ildən 1920-ci ilədək fəaliyyət göstərmiş ArazTürk Respublikası hökumətinin fəaliyyətini də yazmışdır. Bu muzeydə Cəmşid Naxçıvanski ilə bərabər xalqımızın 19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərindəki milli azadlıq və istiqlaliyyət uğrundakı mübarizəsində qəhrəmanlıq göstərən tarixişəxsiyyətlərinin fəaliyyəti də əks olunur”. Bu tarixi çıxışda Ali Məclisin Sədri Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinə tarixin ən böyük qiymətini vermişdir: “Naxçıvan tarixinin, tanınmış hərb xadimlərinin irsinin qorunub saxlandığı Cəmşid Naxçıvanski Muzeyi xalqın tarixi yaddaş salnaməsi, eyni zamanda vətənpərvərlik təliminin, dövlətçilik ənənələrinin daşıyıcısı olan mədəniyyət mərkəzidir”.

Naxçıvan şəhərində və muxtar respublikamızda fəaliyyət göstərən digər muzeylərə səyahət edək. Naxçıvan Xatirə Muzeyində sərgilənən Azərbaycanın müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşərək qızıl qanları ilə tarix yazan Milli qəhrəmanlarımızın mübariz həyat hekayəsi, Naxçıvanqala Muzey Kompleksində nümayiş olunan tariximizin daş yaddaşı, orada keçirilən mədəni-kütləvi tədbirlər,Açıq Səma Altında Muzey Kompleksində nümayiş etdirilən qoç heykəllər, sənduqələr və digər illüstratik totemlər, Hüseyn Cavidin ev-muzeyində böyük dramaturqun fəlsəfi pyesləri, tamaşaların ssenari mətnləri və afişaları, dahimütəfəkkirCəlilMəmmədquluzadənin ev-muzeyində əsri yerindən oynadan felyetonları, geriliyə və xurafata qarşı barışmaz mübarizəsi, Cəmşid Naxçıvanskinin də mənsub olduğu Kəngərli nəslinin görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycanın ilk realist rəssamı Bəhruz Kəngərli Muzeyində sərgilənən onlarla rəsm əsərlərində onun fırçasının sehri bugünkü gənclik, elm və sənət adamları, eləcə də müstəqil Azərbaycanın hər bir vətəndaşı üçün nə qədər qiymətli və dəyərlidir.

Ordubad şəhərində fəaliyyət göstərən Məhəmməd Tağı Sidqinin evmuzeyində sərgilənən, böyük ustalıqla qələmə aldığı əsərləri bu günün müəllimi üçün ən sanballı metodik vəsaitdir. Məmməd Səid Ordubadinin bir kitabxana dəyərində olan elmi-tarixi əsərləri, millilik və xəlqiliklə yoğurulmuş publisistikası zəngin mənəvi xəzinəmizdir. Kəngərli rayonunda Şahtaxtinskilər irsini tədqiq və təbliğ edən muzeydə XX əsrin əvvəllərində Naxçıvanın ərazi taleyini, muxtariyyət statusunu həll edən Moskva və Qars müqavilələrinin bağlanmasında insanı heyrətə salacaq dərəcədə fədakarlıq və əzmkarlıq göstərən Behbud ağa Şahtaxtinskinin diplomatiyası və bu nəslə məxsus digər maddi mədəniyyət nümunələri böyük vətənpərvərlik və ziyalılıq məktəbidir. Şahbuz rayonunda müasir Azərbaycan poeziyasının baş tacı sayılan Məmməd Arazın poetik dünyası,şairin özünün dili ilə desək,şeirlərinin mayası, qayəsi, ilham pərisi olan kəndi, evi, ocağı – ev-muzeyi özlüyündə bir poeziya kəhkəşanıdır. Culfa rayonunda mübarizə və əyilməzlik rəmzimiz Əlincə qalası və muzeyi tarixin vətənpərvərlik, qəhrəmanlıq dərsidir. Cəlilkənddə və Nehrəmdə böyük ədib Cəlil Məmmədquluzadənin xatirəsini yaşadan muzeylərimiz ədəbiyyat, mənəviyyat məbədləridir. Bu memorial muzeylər müasirAzərbaycan gəncliyinin mütəmadi ziyarət etdiyi mədəniyyət ocaqlarıdır. Həmin sehrli məkanlar gəncliyin incə ruhunu oxşayaraq onların düzgün istiqamətdə formalaşmasında əvəzsiz rol oynamaqdadır.

Rayonlarda fəaliyyət göstərən tarix-diyarşünaslıq muzeylərini, dünya mədəniyyətinin bir parçası olan Naxçıvan memarlıq məktəbinə məxsus məqbərə və türbələri, zaviyə və təkkələri də bura əlavə etsək, görərik ki, bu mədəniyyət mərkəzləri zəngin tərtibatı, dizayn və memarlıq üslubu ilə zamanın fövqündə dayanan əsərlərdir. Bunları ziyarət edən gənclik insan əməyinin, halallığın,səbrin və fədakarlığın nələrə qadir olduğunu düşünərək riqqətə gəlir. Möminə xatın və Qarabağlar türbələri insanın zövqünü oxşayan memarlıq konstruksiyası ilə yanaşı, babalarımızın qadına və anaya verdiyi yüksək dəyərin bariz nümunəsidir. Bu əsərlər Azərbaycan milli mentalitetinin daşıyıcıları olaraq dünya və Şərq memarlığında qadının şərəfinə ucaldılan ilkin daş abidələrdəndir. Tədris və mədəniyyət müəssisələrində gənclərlə işləyərkən tarixin bizə ərməğan etdiyi qızıl xəzinəni düzgün təbliğ etmək isə gələcək cəmiyyətimizi formalaşdırmağa xidmət edir.

Zəngin fondlardan istifadə edilərək yeni nəsil muzeylərin düzgün tərtibatı, ekspozisiyaların milli ornamentlərlə məhsuldar qurulması, bu maddi mədəniyyət nümunələrinin səmərəli tədqiqi və təbliğinin məntiqi nəticəsidir ki, bu gün muxtar respublikamızda dizayner-rəssamlıq, ebru sənəti, qum üzərində bədii illüstrasiyalar, həmçinin xalçaçılıq və toxuculuq, dekorativtətbiqi sənət, papaqçılıq, dulusçuluq, xarratlıq, qədim xalq çalğı alətlərinin bərpası və yenisinin düzəldilməsi, misgərlik və digər xalq yaradıcılığı nümunələri sürətlə inkişaf etməkdədir. Bütün bunlar, eyni zamanda Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin milli vətənpərvərlik duyğusu və müdrik rəhbər qayğısı ilə imzaladığı müvafiq sərəncamların, tövsiyə və tapşırıqlarının icrasıdır.

Dövlət Bayrağı Muzeyində dövlətçilik tariximizin rəmzləri və simvolları, muxtariyyət tariximizlə həmyaşıd olan, öz zəngin fondunda 5 minillik şəhər mədəniyyətimizlə yanaşı, dünya mədəniyyətinin inciləri sayılan Boyalı qablar, KürAraz və geniş tədqiqata ehtiyacı olan digər mədəniyyətləri mühafizə edən Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi bizi tarixin dərin qatlarına səyahətə aparır. İnsan əməyinin və zəkasının nələrə qadir olduğunu dünyaya sərgiləyən Naxçıvan Duz Muzeyi, “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq Kompleksində Naxçıvan xanlığının inzibati idarəçilik taktikası şanlı keçmişimizlə qürur hissi aşılayır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədəbiyyat Muzeyində sərgilənən klassik və müasir ədəbiyyat nümunələri onları yaradan dahiləri köksündə qoruyur. Rəsm qalereyasında dünya və Azərbaycan rəngkarlığının nadir nümunələri, Naxçıvan rəssamlıq məktəbinin özünəməxsus çalarları yaşadılır. Və ən nəhayət, bütün muzeylərin flaqmanı, fəxr və qürur, and yerimiz Heydər Əliyev Muzeyində mühafizə və nümayiş olunan ümummilli liderin, əslində, muzeylərə sığmayacaq qədər böyük, əzəmətli və fəxarətli irsi əsl vətənpərvərlik məktəbi, şərəfli bir ömrün inikasıdır. Bu maddi mədəniyyət nümunələri ömrünü xalqı uğrunda şam kimi yandıran bir insanın bugünkü gəncliyə miras buraxdığı müstəqil Azərbaycanın özü qədər dəyərli əmanətidir.

Muxtar respublika rəhbərinin müvafiq tapşırıq və tövsiyələrinə əsasən digər mədəniyyət müəssisələri kimi, muzeylər də mövcud şəraitlə əlaqədar müvəqqəti olaraq onlayn fəaliyyət göstərib ki, bu da sosial şəbəkə istifadəçilərinin əsas kontingenti sayılan gənclər tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb. Müxtəlif çeşidli onlayn materialların hazırlanması və geniş tamaşaçı kütləsinə təqdim olunması ilə mədəniyyət müəssisələrinin lazım olan maddisosial bazaya və peşəkar kadr potensialına malik oluduğu təsdiqləndi. Hər bir müəssisə yüksəkkeyfiyyətli internetlə təmin olunmuşdur ki, bu da mədəniyyət müəssisələrinə dövlət qayğısının bariz nümunəsidir.

Ulu diyarımızda qədim və zəngin tariximizin, mədəni irsimizin, milli dəyərlərimizin yaşadılmasına və təbliğinə göstərilən dövlət qayğısından, yaradılan şəraitdən bəhrələnərək, mövcud olan yüksəksürətli internet resurslarından istifadə edərək doğma diyarımızın tarixmədəniyyət abidələrini, incəsənətini, adət-ənənələrini, folklorunu, füsunkar flora və faunasını böyük məhəbbətlə və yüksək vətənpərvərlik hissi ilə təbliğ etməliyik. Babalarımızın bizə miras qoyduğu bu əsrarəngiz mədəniyyəti göz bəbəyimiz kimi qoruyub gələcək nəsillərə çatdırmaq hər birimizin vətəndaşlıq borcudur.

Abasət Nuriyev
Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin direktoru
“Şərq qapısı” qəzeti
16.05.2020


      “Hər bir yay fəsli küçələrdə arabalarda buz sallarını görəndə, bir tərəfdən o buzu şampanskilərə və ləzzətli marojnalara işlədən xoşbəxtlər gözümün qabağına gəlir...” Yəqin ki, görkəmli dramaturq Cəlil Məmmədquluzadənin “Buz” hekayəsindəki bu fikirlər çoxlarına tanışdır. Böyük ədibin uşaqlıq dövrünün təəssüratları altında qələmə aldığı bu hekayədən bəlli olur ki, XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Naxçıvan şəhərinin küçə və meydanlarında, bazarlarda buz satışı təşkil olunarmış. Əhali bu cür buz parçalarından sərinləmək üçün soyuq içkilərin hazırlanmasında, müxtəlif ərzaqların saxlanılmasında, təbabətdə geniş istifadə edərmiş.

Naxçıvanın kəhriz və bulaqlarından göz yaşı kimi çağlayaraq axan sudan hazırlanan bu cür təbii buz parçaları yayın qızmar günlərində hər kəsə xoş gələrmiş. Belə təbii buzlar isə yerli buzxanalarda hazırlanarmış. Buzu hazırlamaq üçün binaya çəkilmiş kəhriz suyu qış aylarında zirzəmiyə yığılaraq buz halına salınar, əriməməsi üçün onların aralarına saman tökülərmiş. Bu işlə məşğul olan adamlar yay aylarında ayaqlarına keçə bağlayaraq buzu buradan çıxarar və satışını təşkil edərmişlər. Bəzi tədqiqatçılara görə isə axan su buzxana yaxınlığında xüsusi hazırlanmış bir meydançaya yığılaraq dondurular, sonra kəsilən buz parçaları buzxana binasına daşınaraq burada saxlanılarmış. Buna görə də orta əsrlərdən üzübəri Şərq aləmində məscid və hamamları, qala və saray kompleksləri ilə məşhur olan Naxçıvan həm də buzxana binaları ilə tanınmışdır. Hazırda belə buzxanalardan ən böyüyü Naxçıvan şəhər buzxanasıdır.

“Naxçıvan Abidələri Ensiklopediyası”nda bildirilir ki, bu abidə öz profilinə görə ölkəmizdə qeydə alınan ən böyük tikilidir. Yüksək memarlıq həllinə görə binanın Naxçıvan memarlıq məktəbinin inkişaf etdiyi XII-XIV əsrlərdə tikildiyi ehtimal olunur. Uzunluğu 20, eni isə 9 metr olan bu bina ilk baxışdan birmərtəbəli binanı xatırlatsa da, ümumi hündürlüyü 9,6 metrdir. Yüksək texniki səviyyədə kərpicdən qurulmuş örtük konstruksiyasının mükəmməl həlli, naturada tikilməsi, bina örtüyünün uzununa, yüngül və dinamik konstruksiya sxemi tərzində yaradılması Naxçıvan şəhər buzxanasının səciyyəvi cəhətlərindəndir.

Qeyd edək ki, Naxçıvan şəhər buzxanası ölkə əhəmiyyətli abidədir. Tədqiqatçılara görə, muxtar respublikada mövcud olan bu və digər buzxanaların tikilişindəki oxşar konstruksiyadan o dövrdə Təbriz və Ərdəbildə inşa olunan bazar komplekslərinin örtülü keçidlərində istifadə edilib. Və bu tip abidələr regionda ticarət məqsədilə tikilən obyektlərdir. Buzxanalardan, yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, əsasən, ərzaq məhsullarının təbii üsulla saxlanılmasında, buz satışında istifadə olunub.

Ancaq ötən əsrin ortalarından sonra elmi-texniki tərəqqinin inkişafı bir çox sahələr kimi, soyuducu sənayesinə də sirayət edib ki, bu da, öz növbəsində, tarixi buzxana binalarından istifadəni arxa plana keçirib. Nə yaxşı ki belə tarixi binalarımız xalqımız tərəfindən qorunub saxlanılıb. Müstəqilliyimizin bərpasından sonrakı dövrdə isə Naxçıvanda tarixi abidələrə göstərilən dövlət qayğısı buzxana binalarını da əhatə edib. Elə bir neçə gün bundan əvvəl – mayın 5-də Naxçıvan şəhər buzxanasının yenidənqurma və bərpa işlərindən sonra istifadəyə verilməsi bunu bir daha təsdiq edir. Yenidənqurma işləri zamanı abidənin divarları izolyasiya edilmiş, bina və mövcud yardımçı otaqlar əsaslı təmir olunmuş, mətbəx və qazanxana tikilmişdir. Buzxananın tarixi görkəminə uyğun mebel və avadanlıqlar qoyulmuş, istilik sistemi quraşdırılmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov bu münasibətlə keçirilən tədbirdə iştirak edərək demişdir: “Abidələri yaşatmaq xalqın tarixini, mədəniyyətini, dəyərlərini yaşatmaq deməkdir. Bu gün tariximiz təkcə kitablarda deyil, eyni zamanda abidələrdə yaşayır. Xalqımızın neçə əsr bundan əvvəlki təfəkkürünün məhsulu olan abidələri qorumaq, bərpa edərək yaşatmaq, gələcək nəsillərdə tariximiz və qədim mədəniyyətimiz haqqında təsəvvürlər formalaşdırır”.

Ali Məclisin Sədri bəhs olunan abidə haqqında fikirlərini belə ifadə etmişdir: “Buzxanalar insan təfəkkürünün məhsuludur. Texnologiyanın olmadığı bir dövrdə xalqımızın yaratdığı buzxanalar insanları isti yay günlərində buzla təmin etmişdir.

Bu da Azərbaycan xalqının tarixən nə qədər böyük inkişaf yolu keçdiyini göstərir. Çünki tarixi abidələr hər bir xalqın uzun illər ərzində formalaşdırdığı mədəniyyətin nəticəsində yaranmışdır”.

Qeyd edək ki, buzxana abidəsinin bərpa olunaraq Naxçıvan Muxtar Respublikası Turizm Departamentinin balansına verilməsi və burada “Naxçıvan Mətbəxi” Kulinariya Mərkəzinin fəaliyyəti üçün lazımi şəraitin təmin edilməsi yerli mətbəximizin təbliğinə geniş imkanlar açacaq, yerli və xarici turistlərin marağına səbəb olacaqdır. Naxçıvan şəhər buzxanasından milli mətbəximizin təbliği məqsədilə istifadə olunması muxtar respublikamıza gələn qonaqlara tariximizi və mədəniyyətimizi birlikdə tanıtmağa imkan verəcək.

Səbuhi Həsənov
“Şərq qapısı” qəzeti
14.05.2020


      Qoca Şərqin qapısı, İslam mədəniyyətinin əsas inkişaf mərkəzlərindən biri, qədim sivilizasiyaya malik Naxçıvan tarixin dəyərli abidələrini ən qiymətli sərvət, ata-babalarımızın yadigarları kimi özündə böyük məhəbbətlə qoruyub saxlayır. Müxtəlif dövrlərə aid çoxlu sayda tarixi və memarlıq abidələri – möhtəşəm qalalar, qayaüstü rəsmlər, daş qoç heykəllər, buzxanalar, hamamlar, qədim məscidlər, türbələr və digər nadir nümunələr keçmişdən gələcəyə körpü rolunu oynayır. Muxtar respublikamızda mütəmadi olaraq tarixi-mədəni abidələrin qorunması, tədqiqi, bərpası və tanıdılması istiqamətində kompleks tədbirlər həyata keçirilir. Ötən ay Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin tapşırığına əsasən tarixi-mədəni irsimizə göstərilən qayğının daha bir ifadəsi kimi Naxçıvan şəhərindəki Yusif Küseyir oğlu türbəsi də bərpa olunub. Tarix və mədəniyyət abidələrinin bərpası, tədqiqi və təbliği sahəsində həyata keçirilən tədbirlər barədə AMEA Naxçıvan Bölməsi Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun şöbə müdiri, AMEA-nın müxbir üzvü Vəli Baxşəliyevlə həmsöhbət olduq.

– Vəli müəllim, sizin fikrinizcə, Naxçıvanı ölkəmizin digər tarixi şəhərlərindən fərqləndirən nədir?

– Naxçıvan Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindən biridir. Araşdırmalar göstərir ki, Naxçıvan şəhəri ərazisində ilk məskunlaşmaya hələ eramızdan əvvəl VI minilliyin sonunda başlanılıb. Bu həmin ərazinin əlverişli təbii-coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır. Naxçıvançayın sağ sahilində yerləşən bu ərazi Zəngəzur və Dərələyəz dağlarındakı mis və obsidian kimi faydalı qazıntılara yaxın olduğundan qədim dövrlərdən başlayaraq iqtisadi-mədəni əlaqələrin mərkəzinə çevrilib, bu əlaqələr isə Naxçıvan şəhərinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

– Naxçıvan özünün tarixi-mədəni abidələri, memarlıq nümunələri ilə seçilir, dünyada tanınır...

– Bəli, bu qədim diyar xalqımızın tarixini, sənətkarlıq xüsusiyyətlərini, təfəkkür və düşüncə tərzini yaşadan abidələri özündə cəmləşdirir. Ölkəmiz müstəqillik qаzаndıqdаn sоnrа хаlqımızın ümummilli lidеri Hеydər Əliyеvin tövsiyəsi ilə Аzərbаycаn tаriхi milli kоnsеpsiyа əsаsındа yеnidən işlənib. Аzərbаycаn Rеspublikаsının Prеzidеnti cənab İlhаm Əliyеv və Nахçıvаn Muхtаr Rеspublikаsı Аli Məclisinin Sədri cənab Vаsif Tаlıbоvun аrхеоlоji аbidələrin öyrənilməsinə göstərdikləri qаyğı bu sаhədə mühüm işlərin görülməsinə səbəb оlub. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və pasportlaşdırılması işinin təşkili haqqında” 2005-ci il 6 dekabr tarixli Sərəncamından sonra bu sahəyə diqqət daha da artırılıb. Hazırda muxtar respublikamızda 1200-dən artıq abidə qeydə alınaraq pasportlaşdırılıb ki, onların da bir qismi dünya əhəmiyyətli abidələrdir.

– AMEA Naxçıvan Bölməsi Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutu tarixi abidələrimizin təbliğ edilməsi və tanıdılması istiqamətində hansı tədbirləri həyata keçirir?

–İnstitutun əməkdaşları Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin sərəncamından irəli gələn vəzifələri yerinə yetirmək üçün muxtar respublikada olan abidələr haqqında ətraflı məlumatlar toplayıblar. Onların böyük bir qismi haqqında məlumatlar “Naxçıvan Abidələri Ensiklopediyası”nda əks olunub. Bundan başqa, “Naxçıvanın arxeoloji abidələri”, “Naxçıvanın tarixi abidələri” adlı ümumiləşdirici əsərlərdə, həmçinin onlarla kitab və yüzlərlə məqalədə Naxçıvan abidələri haqqında həm Azərbaycanın, həm də dünyanın beynəlxalq elmi ictimaiyyətinə və geniş oxucu kütləsinə məlumat verilib. Naxçıvan abidələrinin əksəriyyəti haqqında internet resurslarında məlumatlar yerləşdirilib. Abidələrin tədqiqi, bərpası və qorunması işinin təşkili ilə əlaqədar televiziya və radioda mütəmadi çıxışlar təşkil edilir, elmi-kütləvi məqalələr yazılır. 2018-2020-ci illər ərzində institutumuzun əməkdaşları tərəfindən Naxçıvanın tarix və mədəniyyət abidələri ilə bağlı çoxsaylı vikipediyalar yaradılıb. Abidələrimizin tədqiqində və vikipediyaların yaradılmasında Elmar Baxşəliyev, Turan Həşimova, Kamran Mehbalıyev, Aysel İsmayıl­ova və digər gənclərimiz fəal iştirak edib. Bu iş hazırda davam etdirilir.

– Bu yaxınlarda Ali Məclis Sədrinin tapşırığına əsasən ikinci həyat verilən Yusif Küseyir oğlu türbəsi barədə fikirlərinizi öyrənmək istərdik...

– Yusif Küseyir oğlu türbəsi Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin ən gözəl nümunələrindən biridir. Türbə yeraltı və yerüstü hissələrdən ibarət olub, hər iki hissədə səkkizbucaqlı formada inşa edilib. Konstruktiv həllinin harmoniyası və gözəlliyi ilə diqqəti cəlb edən türbənin sərdabəsi yuxarıdan yastı olan günbəzlə örtülüb. Yerüstü hissəsi içəridən çatmatağ şəkilli sferik günbəzə, xaricdən prizmatik gövdəyə malik olan türbə səkkizüzlü piramidal örtüklə tamamlanıb. Həm içəridən, həm də xaricdən bişmiş kərpiclə üzlənib. Türbənin xarici səthinin hər biri müxtəlifşəkilli həndəsi ornamentlərlə bəzədilib. Bu ornamentlər kiçik kərpiclərdən quraşdırılıb, sonra gəc məhlulu ilə tavanlar şəklində birləşdirilərək səthlərin üzərində möhkəmləndirilib. Quruluş etibarilə türbənin qərb tərəfə baxan səthi fərqli şəkildə həll edilib və burada türbənin giriş qapısı yerləşdirilib. Çatmatağ şəkilli bu qapının üzərindəki kitabədə yazılıb: “Bu türbə xacə, şanlı rəis, dinin zəkası, İslamın camalı, şeyxlər başçısı Yusif Küseyir oğlunundur”. Həmin kitabə türbənin hicri 557-ci ilin şəvval ayında (miladi 1162) tikildiyini bildirir. Əsas fasaddan sol tərəfdəki kitabədə isə “Bənna Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin əməlidir” yazısı ilə türbənin memarının adı qeyd olunub. Onu da qeyd edim ki, Yusif Küseyir oğlu orta əsrlərdə Naxçıvan şəhərində yaşamış nüfuzlu dövlət və din xadimlərindən biri olub. Türbənin kitabəsində onun adının xacə, şanlı rəis, İslamın camalı, şeyxlər başçısı kimi epitetlərlə xatırlanması da Yusif Küseyir oğlunun dövrünün görkəmli ictimai-siyasi xadimi olduğunu göstərir.

– Maraqlıdır, bu memarlıq nümunəsi Naxçıvandakı digər tarixi abidələrdən nə ilə fərqlənir?

– Yusif Küseyir oğlu məqbərəsinin bəzəklərində şirli kərpiclərdən istifadə olunmayıb. Bu abidədə yazılar müxtəlifölçülü kərpiclərin hörgüyə düzülüşü nəticəsində əldə edilib. Memar taxçaların içərisini də naxış kompozisiyaları ilə yüngülləşdirib, künclərin vertikal ritmini, konstruktiv dəyərini artırıb. Bişmiş kərpiclə işlənən türbənin xarici səthlərində mürəkkəb kompozisiyalı həndəsi ornamentlərdən geniş istifadə olunsa da, kərpiclərin birrəngli olması onun görkəminə sadəlik verib, aydın və təmiz həndəsi biçiminin bütövlüyünü gücləndirib, ifadəli kolorit verib. Prizmatik gövdə, piramidal günbəz, girintili-çıxıntılı üzlər, onları tamamlayan horizontal friz bol kölgə-işıq effekti yaradaraq abidənin baxımlılığını artırıb.

– Tarix və mədəniyyət abidələrimizi bərpa etmək milli-mənəvi və mədəni dəyərlərimizə ən böyük ehtiramın ifadəsidir...

– Doğrudur, muxtar respublikamızda tarix və mədəniyyət abidələrinin tədqiqi sahəsində xeyli işlər görülüb. Naxçıvan Muхtаr Rеspublikаsı Аli Məclisinin Sədri cənab Vаsif Tаlıbоvun аrхеоlоji аbidələrin öyrənilməsinə qаyğısının nəticəsidir ki, hаzırdа Nахçıvаndа bir nеçə аrхеоlоji, о cümlədən iki bеynəlхаlq еkspеdisiyа fəаliyyət göstərir. Müstəqillik illərində abidələrimizin tədqiqi ilə yanaşı, onların qorunması və bərpası ilə bağlı xeyli işlər görülüb. Məlum olduğu kimi muxtar respublikamızda 70-dən artıq abidədə təmir-bərpa işləri aparılıb. Bunlar arasında Əlincəqala, Şeyx Xorasan xanəgahı, Xan sarayı, Ordubad buzxanası, “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksi, Naxçıvan şəhər buzxanası, Möminə xatın, Qarabağlar, Yusif Küseyir oğlu türbələri və onlarla digər abidələrimiz vardır. Tarix və mədəniyyət abidələrimizin bərpa olunması və gələcək nəsillərə çatdırılması olduqca təqdirəlayiqdir, muxtar respublikada tarixi-mədəni irsimizə göstərilən qayğının ifadəsidir. Abidələr bizim tariximiz, xalqımızın daş pasportlarıdır. Bu abidələri qorumaq, nəsillərdən-nəsillərə çatdırmaq bizim hamımızın borcudur.

– Müsahibə üçün sağ olun.

Güntac Şahməmmədli
“Şərq qapısı” qəzeti
13.05.2020


İkinci Dünya müharibəsində Naxçıvan tarixinin salnaməsindən səhifələr (1941-1945)

      1941-1945-ci illər müharibəsində azərbaycanlıların, o cümlədən naxçıvanlıların ön və arxa cəbhədə göstərdikləri qəhrəmanlıqlar və fədakarlıqlar xalqımızın mübarizə dolu tarix səhifələrinə əbədi olaraq həkk olunmuşdur. Lakin Sovet İttifaqının dağılması ilə bu insanlara olan münasibət dəyişsə də, ulu öndər Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə gəlişi ilə onlar yenidən xalqın sevimlisinə çevrilmiş, sayılıbseçilmişlər. Heydər Əliyev siyasətinin davamçısı olan ölkə başçısı cənab İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə də bu insanlara daim diqqət və qayğı göstərilmiş, onların qəhrəmanlıqları və fədakarlığı yüksək qiymətləndirilmişdir.

Cəbhədə göstərdikləri şücaətə görə həmyerlilərimizdən 3 nəfər – Abbas Quliyev, Qəzənfər Əkbərov, Nəcəfqulu Rəfiyev Sovet İttifaqı Qəhrəmanı kimi yüksək ada, Rəhim Rəhimov “Şöhrət” ordeninin bütün dərəcələrinə, 80 nəfər “Lenin” ordeninə, 105 nəfər I və II dərəcəli “Vətən Müharibəsi” ordenlərinə, 315 nəfər “Qırmızı Ulduz” ordeninə, 42 nəfər “Qırmızı Bayraq” ordeninə layiq görülmüşdür.

22 iyul 1941-ci ilin məlumatına görə, Naxçıvan MSSR-dən 6491 nəfər könüllü hərbi komissarlığa gedərək oradan cəbhəyə yollanmışdır.

Zəhmətkeşlərin təşəbbüsü ilə muxtar respublika üzrə müdafiə fonduna 1,208.600 manat nağd pul, 1.727.00 istiqraz vərəqəsi, 12 kiloqram qızıl və gümüş toplanaraq dövlət bankına verilmiş, tədarük məntəqələrinə 66,11 ton taxıl, 64,3 ton ət, 2155 kiloqram yun, 897 kiloqram yağ, 106 ton tərəvəz, 3634 cüt yun əlcək, müxtəlif geyimlər və başqa əşyalar toplanıb cəbhəyə göndərilmişdir.

Muxtar respublikanın zəhmətkeşləri “Azərbaycan kolxozçusu”, “Azərbaycan gənc pioneri” adına tank koloniyalarına müvafiq olaraq 748.796 və 410.447 manat və “Azərbaycan gənc pioneri” adına hərbi təyyarənin hazırlanması üçün isə 120.114 manat pul toplamışlar. Pul vəsaitlərinin toplanmasında Şərur rayonunun Düdəngə kənd sakini Həsən Şirəliyev, Sərxanlı kənd sakini Qaraş Mədətov fəal iştirak etmişlər. Müdafiə fonduna qadınlarımızdan Səkinə Məmmədova 3, Surə Bektaşi 3, Səkinə Rzalı 6 qızıl üzük, Leyla Rzayeva və Rübabə Talıbova hər biri 9 qram qızıl və digər qiymətli əşyalar vermişlər. Naxçıvan Muxtar Respublikasından müharibədə cəmi 29024 nəfər iştirak etmiş, onlardan 15325-i geri qayıtmamışdır.

ABŞ prezidenti Ruzvelt 24 avqust 1939-cu il tarixdə Hitler respublikasının prezidentinə və İtaliya kralına müraciət göndərərək onlarıAvropada sülhü müdafiə etmək üçün tədbirlər görməyə çağırır. Lakin bütün səylərə baxmayaraq, bəşəriyyəti ölüm kabusu – müharibə təhlükəsi addımaddım izləyirdi.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı,1941-ci il iyun ayının 22-də SSRİ üzərinə təşkil edilmiş almanfaşist qoşunlarının hücum əməliyyatlarına cavab olaraq sovet vətəndaşları, bütövlükdə, ayağa qalxaraq Böyük Vətən müharibəsi cəbhələrinə yollandılar.

Böyük Vətən müharibəsinin ağır illərində Naxçıvan Muxtar Respublikasının zəhmətkeşləri, minlərlə oğul və qızları könüllü olaraq döyüşən ordu sıralarına getmişlər. Hərbi komissarlıqlara könüllülərdən 5 mindən çox ərizə daxil olmuşdu. 10 min nəfərdən çox vətənpərvər “Xalq ordusu qoşunları” sıralarına dəstələrə yazılırdı.

Müharibənin ilk günlərindən sərhədboyu rayonlardan başlamış Leninqrad, Moskva, Sevastopol, Odessa, Stalinqrad, Kiyev və digər şəhərlər uğrunda, Qafqaz uğrunda gedən şiddətli döyüşlərdə, Dnepr çayını döyüşə-döyüşə keçməkdə, Sovet ordusunun sonrakı hücum döyüşlərində, partizan əməliyyatlarında, Berlin uğrunda vuruşmalarda naxçıvanlı oğul və qızlar misilsiz igidliklər göstərmişlər. Sovet İttifaqı qəhrəmanları Qəzənfər Əkbərov,Abbas Quliyev, Nəcəfqulu Rəfiyev ölüm-dirim mübarizəsində böyük şöhrət qazanmışlar.

Hərbi feldşer Allahverdi Kərimov Rostov döyüşlərində şücaətinə görə “Qırmızı Bayraq” və “Qırmızı Ulduz” ordenləri ilə təltif edilmişdir.

1942-ci ildə Qafqaz uğrunda vuruşmalarda komandirAkimAbbasov düşmənin 40-a yaxın tankını məhv etməyə nail olmuşdur.

Naxçıvanlı müəllim Əli Babayevin komandirliyi altında Çapayev adına beynəlmiləl partizan batalyonu İtaliya və Yuqoslaviya partizanları ilə çiyin-çiyinə bir ildən artıq faşistlərlə vuruşmuş, bu igidliyi ilə İtaliya Respublikasının “Gümüş medal”ı ilə təltif edilmişdir.

Buhenvald əfsanəsi Əkbər Ağayevin mətinliyi, ağır düşərgə şəraitində göstərdiyi mənəvi ölməzlik nəsillərə gözəl nümunədir. ƏkbərAğayev Buhenvald həbs düşərgəsində əsirlər arasında siyasi iş aparır, onları mübarizəyə ruhlandırırdı. Böyük Vətən müharibəsi illərində muxtar respublikanın yüzlərlə vətənpərvər qızı silaha sarılaraq Vətənin müdafiəsinə getmişdi. Onlar canlarını əsirgəmədən cəbhələrdə və partizan dəstələrində vuruşmuş, minlərlə yaralı əsgəri döyüş meydanından çıxararaq ölümün pəncəsindən xilas etmişlər. Zərifə Camalbəyova, Dilbər Təhməzbəyova, Surə Allahverdiyeva, Səkinə Səfiyeva, Səfiyyə Sultanova, Lora Abdullayeva və yüzlərlə başqaları böyük xidmətlərinə görə Vətənin yüksək orden və medalları ilə mükafatlandırılmışlar. Ön cəbhələrdə şiddətli döyüşlərin davam etdiyi bir vaxtda Naxçıvan arxa cəbhədə də əhalisi “Hər şey cəbhə üçün, hər şey qələbə üçün!” şüarı ilə işləyirdi.

Müxtəlif sənəd və materialların araşdırılmasından məlum olur ki, müharibə başlanandan az sonra “Azərbaycan kolxozçusu” “Tank dəstəsi yaratmaq fondu” təşkil edilmiş və naxçıvanlı zəhmətkeşlər də bu fondun tərkibinin zənginləşdirilməsinə öz töhfələrini vermişlər. Belə ki, sənədlərdən birində qeyd olunur: “Naxçıvan MSSR”Azərbaycan kolxozçusu” “Tank dəstəsi yaratmaq fondu”na vəsait toplanışı müvəffəqiyyətlə davam etdirilir. 1942-ci il dekabrın 22-dək respublikada “Tank dəstəsi yaratmaq fondu”na 3.346000 manat vəsait toplanmışdır ki, bunun 2.822.000 manatı dövlət bankındakı cari hesaba verilmişdir.

Bu sahədə ən qabaqcıl olan Şərur rayonunda 1.720000 manat vəsait toplanmışdır. Naxçıvan rayonunun kolxozçuları və kolxozçu qadınları bu fonda 900000 manat vəsait vermişlər.

Kolxozçu kəndlilərimiz öz şəxsi ehtiyatlarından Qızıl Ordu üçün fonda taxıl verməyi də böyük ruh yüksəkliyi ilə davam etdirirdilər. Şərurlular bu sahədə də irəlidə gedərək dekabrın 22-dək həmin fonda 5000 pud taxıl vermişlər. Naxçıvan rayonunun kolxozçuları və kolxozçu qadınları Qızıl Ordu üçün fonda 800 pud taxıl vermişlər”.

30 dekabr 1942-ci il tarixli sənəddən bəlli olur ki, artıq tank dəstəsi fonduna 5.400.000 manat vəsait toplanmışdır ki, bunun da 4.776.000 manatı dövlət bankındakı cari hesaba verilmişdir.

Şərur rayonu üzrə 2.238.425, Əbrəqunus rayonu üzrə 252.250, Culfa rayonu üzrə isə 122.000 manat dövlət bankına daxil olmuşdur. Naxçıvan MSSR-in kolxozçu kəndliləri öz şəxsi taxıl ehtiyatlarından Qızıl Ordu üçün fonda dekabrın 30-dək 8463 pud taxıl vermişdilər.

1942-ci ilin dekabrında Azərbaycan K(b)PMK-nın katibi Mir Cəfər Bağırov Stalinə məktub göndərərək bildirir: “Sizin tarixi məruzənizlə ruhlanmış, ürəkləri nemes-faşist işğalçılarına qarşı müqəddəs kinlə alovlanan və var qüvvələrini, sovet torpağını vəhşi faşistlərdən təmizləmək uğrunda qəhrəmancasına mübarizə aparan Qızıl Ordunun da möhkəmləndirilməsinə öz töhfələrini verən Azərbaycan SSR kolxozçuları və kolxozçu qadınları “Azərbaycan kolxozçusu” tank dəstəsi yaradılması üçün 81 milyon 20 min manat toplamışlar. Taxıl fonduna könüllü olaraq 140.092 pud taxıl vermişlər. Respublikanın kolxozçuları ət, yağ, pendir, yun təhvili sahəsində dövlət təəhhüdlərini vaxtından əvvəl yerinə yetirmiş və gələn ilin tədarükü hesabına avans olaraq 484.197 pud ət, 14.397 pud yağ, 20.106 pud pendir, 34.200 pud yun vermişlər. Vəsait toplanması davam edir”.

Stalin cavab olaraq Mir Cəfər Bağırova məktub göndərir və bildirir: “Azərbaycan kolxozçusu” tank dəstəsi yaradılması üçün 81 milyon 29 min manat toplamış və dövlət təəhhüdlərini yerinə yetirdikdən sonra Qızıl Ordu fonduna 140.000 puddan artıq taxıl vermiş olanAzərbaycan SSR-in kolxozçularına və kolxozçu qadınlarına mənim qardaşlıq salamımı və Qızıl Ordunun təşəkkürünü yetirin”.

1942-ci ilin sonunadək naxçıvanlı zəhmətkeşlər, ayrı-ayrı ailələr, məktəblilər bu aksiyada fəal iştirak etmişlər. Şərur rayonunun Yengicə kəndindəki “Sosializm” kolxozunun sədri, Naxçıvan MSSR Baş Soveti deputatı, ordenli Hüseyn Əliyev tank dəstəsi yaradılması fonduna 100.000 manat, Arınc kəndindəki kolxoz 105.000 manat, Cəhri kəndindəki M.C.Bağırov adına kolxozun sədri Yusif İsmayılov 100.000 manat, Çərçiboğan kəndindəki “Sovet” kolxozunun sədri Bəhmən Cəfərov və Maxta kənd Stalin adına kolxozun sədri Məmmədsalah Allahverdiyev hərəsi 60.000 manat pul vermişlər. Məktəblilər də bu fonda öz səxavətlərini əsirgəmirdilər. Siyaqut kənd məktəbinin 5-ci sinif şagirdi Əmir Hüseynəliyev 40.000 manat, 2-ci sinif şagirdi Xavər Mustafayeva 25.000 manat, Mahmud kəndindən komsomolçu qız Minayə Məmmədova 15.000 manat, şərurlu pioner Cəlil Məmmədov 20.000 manat, Düdəngə kənd pionerlərindən Musa Məmmədov 15.000 manat vermişlər.

Ümumiyyətlə, 1942-ci ilin dekabr ayının sonunda təkcə Şərur rayonundan komsomolçular “Azərbaycan kolxozçusu” tank dəstəsi yaratmaq fonduna 736.000 manat pul, 764 pud taxıl vermişlər.

Qaraçuqlular da tank dəstəsi fonduna böyük yardım göstərmişlər. Kəndin kolxoz sədri İsmayıl Həsənov 2000, ferma müdiri Qulam Səfərov, anbardar Qılınc Zeynalov, partkom Məmmədtağı Əkbərov hər biri 1000, Məşədi Heydər Qurbanov 500, Dünyamalı Səfərov 300 manat pul verməklə fonda cəmi 23.500 manat həcmində köməklik etmişlər.

Ordubad rayonunun zəhmətkeşləri Qızıl Ordunun döyüşçülərinə 850 bağlama göndərmişlər. Parağa kəndindəki Kirov kolxozundan 50, Bist kəndindən 45, Aza kənd kolxozundan 32, Biləv kənd Çkalov adına kolxozdan 40 bağlama cəbhəyə yola salınmışdır.

1943-cü ilin əvvəllərində Naxçıvan rayonunun Aşağı Leninabad kənd kolxozçuları azad edilmiş rayonların əhalisi üçün 6200 manat pul toplamışlar. O cümlədən Əmir Nəcəfov 500, Məmmədəli Bağırov 450 manat pul vermiş, Zeynalabdin Məmmədov, Muxtar İbrahimov, Hüseyn Əhmədov hər biri bir qoyun, 20 kiloqram taxıl vermişlər.

Ümumiyyətlə, müharibə dövründə muxtar respublikanın bütün zəhmətkeşləri yüksək vətənpərvərlik nümayiş etdirərək müdafiə fonduna 1 milyon 300 min manat pul, 12 kiloqram qızıl və gümüş, 500 min pud taxıl, 150 min dəst isti paltar və minlərlə sovqat vermişlər. Təkcə 1942-1943-cü illərdə muxtar respublikanın kolxozçuları dövlətə 677 min 613 pud taxıl, 165 min 970 pud ət, 6 min 760 pud yağ, 13 min 179 pud yun təhvil vermişdilər.

Özünün dostluq, yoldaşlıq ənənələrinə sadiq qalan muxtar respublikanın əməkçiləri müharibədən zərər çəkən respublikalara yardımgöstərərək, 1943-cü ildə Naxçıvan MSSR-dən Stavropol kolxozçularına 483 min manat pul, çoxlu paltar və başqa əşyalar göndərmişlər.

Bütövlükdə, İkinci Dünya müharibəsi dövründə əhalisinin çətin vəziyyətə düşməsinə baxmayaraq, əsl qəhrəmanlıq hünəri göstərmiş Naxçıvan Muxtar Respublikası bir zamanlar “dostcasına, qardaşcasına yaşamış SSRİ xalqlarına” deyil, həm də dünya ictimaiyyətinə olan borcunu yerinə yetirdi. Körpə, dilsiz-ağızsız uşaqların, belibükük qocaların, xəstələrin boğazından kəsib müharibəyə göndərdiyi nemətlərdən təkcə azərbaycanlı balaları, əsgərləri deyil, eyni zamanda erməni, cuhud, yəhudi, rus, gürcü, ukraynalı və yüzlərlə digər millətlərdən olan əsgərlər qidalanmış, o ağır illərin aclığına sinə gərmişlər. Naxçıvan yenə həmin sədaqətli, dostluğa, yoldaşlığa etibarlı olan Naxçıvandır. Arzu edərdik ki, bu gün müstəqil Azərbaycanın, ürək parçası olan Naxçıvana da dünya xalqları tərəfindən hər zaman hörmət və ehtiramla yanaşılsın, tarixi unutmasın, naxçıvanlıların bu igidlik və səxavətlərindən ibrət dərsləri götürsünlər.

Nəzakət ƏSƏDOVA
“Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq, Möminə Xatın və Açıq Səma Altında Muzey Kompleksinin direktoru,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi
“Şərq qapısı” qəzeti
08.05.2020


      Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin “Azərbaycan Respublikasında “Xalçaçı günü” peşə bayramının təsis edilməsi haqqında” 2016-cı il 25 noyabr tarixli Sərəncamına əsasən hər il mayın 5-i ölkəmizdə “Xalçaçı günü” peşə bayramı kimi qeyd edilir.

Azərbaycanda toxuculuğun tarixi 5-7 min il bundan əvvələ gedib çıxır. Naxçıvanda duz istehsalına başlanması, duzun tədavülü və daşınmasında torba və xurcunlardan istifadə toxuculuq sənətinin də qədim tarixindən xəbər verir. Toxuculuğun inkişafı isə xalçaçılıq sənətinin yaranması üçün geniş imkanlar açmışdır. Herodot, Klavdi Elian, Ksenofont və digər qədim dünya tarixçilərinin əsərlərində, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında, Nizami Gəncəvinin yaradıcılığında Azərbaycan xalçaları haqqında məlumatlar verilmiş, bu dəyərli mədəni irsimiz tərənnüm olunmuşdur. Görkəmli Azərbaycan və dünya rəssamlarının tablolarında da təsvir olunan xalçalarımız bu gün dünyanın məşhur muzeylərinin ən dəyərli eksponatlarındandır.

“Hər bir xalqın mədəni irsi onun milli sərvəti, tarixi və bu günüdür”, – deyən Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev ölkəmizə rəhbərlik etdiyi hər iki dövrdə xalçaçılığın yaşadılması və inkişafı istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirmişdir. Ötən əsrin 70-ci illərində Azərbaycanda Xalça Muzeyinin yaradılması, bu sahə ilə məşğul olan tədqiqatçıların, xalçaçıların diqqət və qayğı ilə əhatə edilməsi ulu öndərimizin mühüm xidmətlərindəndir. Xalçaçılıq sənətinin inkişafı sahəsində aparılan iş bu gün uğurla davam etdirilir. Ölkə rəhbərinin mədəniyyətimizin inkişafı ilə bağlı tövsiyə və tapşırıqları milli-mənəvi dəyərlərimizin, xalq sənəti növlərinin mühafizəsi və inkişafı üçün zəmin yaratmışdır. Bu baxımdan “Azərbaycan xalça sənətinin qorunması və inkişaf etdirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun qəbul olunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin Azərbaycan Xalçası və Xalq Tətbiqi Sənəti Dövlət Muzeyi üçün yeni binanın inşa edilməsi barədə 2007-ci ildə imzaladığı Sərəncam bu sənətə verilən yüksək qiymət və qayğının ifadəsidir. 2010-cu ildə xalça sənətimiz YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs üzrə reprezentativ irs siyahısına daxil edilmişdir. Azərbaycan Prezidentinin 2018-ci il 28 fevral tarixli Sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasında xalça sənətinin qorunmasına və inkişaf etdirilməsinə dair 2018-2022-ci illər üçün Dövlət Proqramı” təsdiq olunmuşdur.

Azərbaycan xalçaçılıq sənəti tarixində Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinin də özünəməxsus yeri və rolu vardır. Zəngin koloriti, təkrarsız naxışları və orijinal kompozisiyaları ilə seçilən Naxçıvan xalçaları Azərbaycan xalça sənətini ənənəvi naxış və elementləri, özünəməxsus rəng çalarları ilə zənginləşdirmişdir. Tarixən Naxçıvanda xalqımızın qədim mədəniyyətini, məşğuliyyətini və həyat tərzini özündə əks etdirən dəyərli xalça nümunələri yaradılmış, bu sənət nəsildən-nəslə ötürülərək yaşadılmışdır. Xüsusilə heyvandarlığın və qoyunçuluğun inkişafı xalçaçılıq sənətinin formalaşmasında mühüm amil olmuşdur. Xalçaçılığın inkişafı isə boyaqxanaların yaranmasını zəruri etmiş, boyaqçılar bu torpaqda bitən gül-çiçəklərdən, ağac qabıqlarından istifadə edərək min illərin yadigarı olan və əlvanlığını itirməyən xalçalarımızın təbii rəngini almışlar. Naxçıvan xalçalarının, ümumilikdə, özünəməxsus çalarları vardır. Bu elementlərdən şaquli istiqamətli zolaqlar, romblar, qarmaqlı həndəsi elementlər və nəbati ornamentlər, heyvan təsvirləri kimi naxışlar xalqın genetik yaddaşından silinməyən inanc və təsəvvürlərlə bağlıdır. Xovsuz xalça növündə atların, atlıların və dəvələrin, çullarla bəzədilmiş dəvə karvanının təsviri, xovlu xalçaların bəzəyinə çevrilən buta elementi Naxçıvan xalçalarını öz spesifik toxunuşu və bədii quruluşu ilə fərqləndirir. Araşdırmalar nəticəsində xalçaçılıq sənətinə daxil olan keçəçiliyin lap qədim dövrdə mövcud olduğunu qeyd etmək olar.

Tariximiz qədər qədim olan xalçaçılıq və bununla bağlı sənət sahəsi Naxçıvanda Tunc dövründən başlayaraq inkişaf etmiş, daha da zənginləşərək bu günümüzə gəlib çatmışdır. Orta əsr ərəbdilli mənbələrdə Naxçıvanda xalçaçılığın inkişafı və bu ərazidə toxunan xalçaların dünya bazarında satılması haqqında maraqlı məlumatlara rast gəlmək mümkündür. Miladi tarixi ilə 982-ci ildə ərəb dilində yazılmış “Hüdüd-əl-Aləm” (“Dünyanın sərhədləri”) adlı əsərdə Naxçıvanda toxuculuğun inkişafı haqqında qeydlər öz əksini tapmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun dediyi kimi: “Xalça toxumaq sənəti tarixən Azərbaycanda, o cümlədən Naxçıvanda aparıcı peşə sahələrindən biri olmuşdur. Təbiəti, ictimai və mədəni inkişaf səviyyəsi, həyat və məişət şəraiti Naxçıvanda xalçaçılığı hələ uzaq keçmişlərdə sənətkarlığın mühüm sahələrindən birinə çevirmişdir. Bu ərazidə istehsal edilən iri ölçülü, qalın toxunuşa malik xovlu və xovsuz xalçalardan məişətdə geniş istifadə edilmişdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı əldə olunmuş ibtidai gil cəhrələr və sümükdən hazırlanmış iy ucları Naxçıvanın qədim toxuculuq mərkəzlərindən biri olduğunu təsdiq edir.”

Qədim ənənələrə malik xalçaçılıq sənəti bu gün də Naxçıvanda yaşadılır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi haqqında” 2009-cu il 7 fevral tarixli Sərəncamı bu qədim sənətin inkişafı və təbliği sahəsində də yeni imkanlar açmışdır. Naxçıvanda xalça sənətinin inkişafı üçün görülən işlərin miqyası genişdir. Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyi ölkəmizdə müstəqillik illərində yaradılan ilk muzeylərdəndir. 1998-ci ildə yaradılan bu muzey 2010-cu ildə yeni binaya köçürülmüşdür. Yarandığı vaxt 359 eksponatla fəaliyyətə başlayan muzeyin eksponatlarının sayı bu gün 3 mindən artıqdır. 2013-cü ildə muzey yenidən qurulmuşdur. Həmin il “Naxçıvan xalçaçıları” kitabının, “Azərbaycan xalçaları: Naxçıvan qrupu” jurnalının, “Naxçıvan xalçaları” sənədli filminin və muzeyin internet saytının təqdimat mərasimi olmuşdur. Azərbaycan, ingilis və rus dillərində nəşr olunmuş “Naxçıvan xalçaçıları” kitabında 254 toxucu haqqında məlumatlar toplanmışdır. Muzeyin internet saytının yaradılması dünyanın hər yerindən muzeyi virtual ziyarət etməyə, ziyarətçilərin ekspozisiyadakı eksponatlarla bağlı məlumatlar almalarına, həmçinin tarixi keçmişimizi öyrənmələrinə imkan yaratmışdır. Muzeyin ekspozisiyasında 264 xovlu və xovsuz xalça, müxtəlif əl işləri, tikmələr, toxuculuq alətləri, 60 mis və saxsı qab nümayiş etdirilir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2014-cü il 19 dekabr tarixli “Muzeylərlə əlaqələrin daha da gücləndirilməsi haqqında” Sərəncamına uyğun olaraq Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyinə də ekskursiyalar təşkil olunur. Bu gün Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyi mədəni mərkəzə çevrilmişdir. Burada xalçaçılıqla bağlı mütəmadi sərgilər təşkil olunur, kitab təqdimatları, elmi konfranslar keçirilir. Hazırda muzey günün tələblərinə uyğun olaraq, öz fəaliyyətini onlayn şəkildə davam etdirir. Muzeyin sosial şəbəkə hesablarından ekspozisiyasında nümayiş etdirilən eksponatları izləmək mümkündür.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2018-ci il 9 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq olunan “Naxçıvan Muxtar Respublikasında xalça sənətinin qorunmasına və inkişaf etdirilməsinə dair 2018-2022-ci illər üçün Dövlət Pro­qramı” bu sahədə görülən işləri daha da sürətləndirmiş, xalçaçılıq ənənələrinin dərindən öyrənilməsi, araşdırılması və təbliği üçün geniş imkanlar açmışdır. Dövlət proqramında milli xalçaçılıq ənənələrinin qorunması və inkişaf etdirilməsi, ixrac potensialının artırılması və əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsi yeni vəzifələr kimi müəyyənləşdirilmişdir. Dövlət proqramının icrası ilə bağlı yaradılmış “Əllə toxunmuş xalçaların reyestri sistemi”nə 585 xalça haqqında məlumatlar daxil edilmişdir.

Muxtar respublikada xalq yaradıcılığı sahələrinin inkişafı, insanların bu sənətə olan marağının artırılması məqsədilə Şərur rayonundakı Cəlilkənddə XIX əsrə aid “Buzxana” Kompleksində xalçatoxuma sahəsi fəaliyyətə başlamışdır. Həmçinin “Ənənəni qoruyaq, evdə xalça toxuyaq” sosial layihəsi çərçivəsində naxçıvanlı xalçaçı qadınlarla müqavilələr bağlanılmış, milli çeşnilər əsasında evlərdə xalça toxunması məqsədilə onlar material və avadanlıqlarla təmin olunmuşlar. Bu, məşğulluğu təmin etməklə yanaşı, həm də xalçaçılıq sənətinin yaşadılması istiqamətində atılan mühüm addımlardandır.

Xalçaçılıq sahəsini inkişaf etdirmək məqsədilə yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması da davam etdirilmişdir. Hazırda Naxçıvan şəhərində xalça istehsalı emalatxanasının tikintisi davam etdirilir.

Bu gün Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyində, Naxçıvan Dövlət Universitetində və Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunda Təsviri incəsənət ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrin iştirakı ilə açıq dərslər təşkil olunur. Muxtar respublikanın bölgələrində xalçaçılıq kursları fəaliyyət göstərir. Xalçatoxuyanlar üçün lazımi şərait yaradılır. Həmçinin Naxçıvan Regional Peşə Tədris Mərkəzində xalçaçılıq üzrə peşə kurslarının, Naxçıvan Qızlar Liseyində “Tikiş, toxuculuq və xalçaçılıq” dərnəyinin fəaliyyət göstərməsi, “Naxçıvan Biznes Mərkəzi” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin xalq yaradıcılığı emalatxanasında xalça toxunmasının təşkili, muxtar respublikanın kəndlərində xalçatoxuyan qadınların hana və digər zəruri ləvazimatlarla təmin olunması xalçaçılığın inkişafına öz töhfəsini verir.

Xalqımızın istedad və bacarığını, tükənməz sənət imkanlarını göstərən xalçaçılıq əbədiyaşar sənətdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun dediyi kimi: “Naxçıvan xalçaları, sadəcə xalça deyil, bunlar həm də xalqımızın tarixini, mədəniyyətini, incəsənətini və məişət tərzini özündə yaşadan qiymətli nümunələrdir. Ona görə də bu nümunələrin öyrənilməsi, tədqiqat işlərinin davam etdirilməsi bundan sonra da diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır”.

Naxçıvan Muxtar Respublikası
Mədəniyyət Nazirliyinin mətbuat xidməti
05.05.2020


      Azərbaycanın ən qədim yaşayış və mədəniyyət mərkəzlərindən olan Naxçıvan diyarı xalqımızın tarixi keçmişini parlaq şəkildə əks etdirən qədim abidələr, yaşayış yerləri, möhtəşəm qalalar, qayaüstü rəsmlər, daş qoç heykəllərlə zəngindir. Gəmiqaya daşları üzərində yazılmış piktoqrafik yazılar, Kolanı nekropolundan tapılmış Günəş Allahının sxematik təsviri, arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan maddi mədəniyyət nümunələri, daş alətlər, monoxrom və polixrom boyalı gildən hazırlanmış saxsı qablar bunu bir daha təsdiqləyir. Bu mənada Naxçıvanın minillik tarixinin şahidi olan Gəmiqaya abidəsi daha çox diqqəti cəlb edir.

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, muxtar respublikanın Ordubad rayonunun ərazisində yerləşən Gəmiqaya dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biridir. Bu abidələr rayonun Tivi və Nəsirvaz kəndlərindən şimal-şərqdə, Kiçik Qafqazın dəniz səviyyəsindən 3000-3500 metr yüksəklikdə yerləşir. Daşlar üzərində yazılmış piktoqrafik yazılar Qaranquş, Gamışölən və Nəbiyurdu yaylaqlarında qeydə alınıb.

Tarixi sərvətimiz

Uzun illər tarixin sirlərini özündə gizlədən Gəmiqaya abidələrinin tədqiqinə 1970-ci illərdə ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycana siyasi rəhbərliyinin birinci dövründə başlanıb. 1971-ci ildə Azərbaycan Respublikası Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyəti Gəmiqayada tədqiqat işlərinin aparılmasını, elmi albomun nəşr edilməsini, elmi-kütləvi filmin çəkilməsini qərara alıb, 1970-1987-ci illərdə Gəmiqayada tədqiqat işləri aparılıb, bir sıra elmi materiallar çap olunub. Təəssüflər olsun ki, 70-ci illərdən xalqımızın milli özünüdərki, tariximizin və mədəniyyətimizin araşdırılması sahəsində həyata keçirilən bir çox taleyüklü tədbirlər kimi, Gəmiqaya abidələrinin tədqiqi sahəsində aparılan işlər də 1980-ci illərin sonlarından unudulmağa başlanıb, tədqiqat işlərinə ara verilib. Yaranmış boşluqdan istifadə edən millətçi erməni “tədqiqatçıları” gizli şəkildə Gəmiqayada tədqiqat aparıblar. Aparılan işlərin nəticəsi olaraq nəşr edilən “Navsarın qaya təsvirləri” və “Naxçıvanın memorial abidələri və relyefləri” adlı materiallarda erməni alimləri tarixi saxtalaşdırmaq sahəsində öz ənənələrinə sadiq qalaraq xalqımızın ən qədim yadigarı olan Gəmiqaya abidələrini heç bir elmi əsas olmadan erməni abidəsi kimi qələmə verməyə çalışıblar, Gəmiqayanın adını “Navsar”, “Tapanasar” kimi uydurma adlarla əvəz ediblər.

Xalqımızın tarixi keçmişinin öyrənilməsi baxımından Gəmiqayanın çox əhəmiyyətli abidə olduğunu vurğulayan ümummilli liderimiz Heydər Əliyev deyib: “Naxçıvanın gözəl təbii abidələri var. Gəmiqaya dünyada məşhur bir yerdir... O, bizim böyük sərvətimizdir. Orada insanın qoyduğu izlər var. Bu, Azərbaycanın, onun ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvanın tarixidir. Bunlarla məşğul olmaq lazımdır”.

Abidə növbəti dəfə ətraflı tədqiq edilib

Ötən 25 il ərzində Naxçıvan Muxtar Respublikasında tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və bərpası istiqamətində ardıcıl tədbirlər görülüb. Ali Məclis Sədrinin 2001-ci il aprelin 26-da imzaladığı “Ordubad rayonundakı Gəmiqaya abidəsinin tədqiq edilməsi haqqında” Sərəncamından sonra Gəmiqaya rəsmləri elmi əsaslarla öyrənilib, bu mövzuda onlarla elmi məqalə və kitablar yazılıb, “Gəmiqaya” Tarix-Bədii Qoruğu yaradılıb. 2005-ci ildə Gəmiqaya abidəsinə beynəlxalq ekspedisiya təşkil edilib, Gəmiqaya ətrafındakı arxeoloji abidələrdə tədqiqatlar aparılaraq etnoqrafik, folklor və onomastik materiallar toplanıb.

2013-cü ildə “Gəmiqaya” Tarix-Bədii Qoruğu və muzey üçün bina istifadəyə verilib. İki yardımçı otaqdan və ekspozisiya zalından ibarət olan muzeyin fondunda 200-dən çox eksponat var. Muzeyə üzərində rəsmlər olan qaya daşları, Gəmiqayada aparılan tədqiqat işlərinə aid müxtəlif kitablar, qəzetlər, fotoşəkillər, qayaüstü rəsmlərin fotoşəkilləri, eləcə də Naxçıvanın tarixinə aid elmi simpoziumların materialları toplanıb.

Gəmiqaya xalqımızın etnogenez tarixinin öyrənilməsi üçün olduqca zəngin, dəyərli mənbədir

Gəmiqaya rəsmləri Azərbaycanın qədim tarixinin, maddi və mənəvi mədəniyyətinin, incəsənətinin, eyni zamanda, xalqımızın etnogenez tarixinin öyrənilməsi üçün olduqca zəngin, dəyərli mənbələrdir. Burada yalnız bir nümunə göstərməklə kifayətlənmək olar. Belə ki, Gəmiqayada 252 nömrəli daşda canavarın keçiyə hücum etməsi, daha doğrusu, Azərbaycan folklorunda, etnoqrafiyasında bu günə qədər saxlanmış və heyvandarlar tərəfindən icra edilən “qurd ağzı bağlama” ayini təsvir edilib. Bununla əlaqədar burada üz-üzə dayanmış canavar və keçinin arasından hansısa əşyanın bağlandığı uzun xətt (kəndir) çəkilib. Etnoqrafik tədqiqatlar göstərir ki, “qurd ağzı bağlama” ovsununun icrası zamanı qırxılığın ağzını iplə və ya kəndirlə bağlayırlar. Gəmiqayadakı tunc dövrünə aid bu təsvirdə həmin səhnə, demək olar ki, bütün mahiyyəti ilə təsvir edilib.

Gəmiqaya rəsmləri Azərbaycan folklorunun minilliklər öncəyə – tunc dövrünə bağlandığını əyani surətdə nümayiş etdirməklə yanaşı, etnogenez tariximizin tədqiqi üçün tutarlı faktlar verir. Süjet-kompozisiya mürəkkəbliyi ilə fərqlənən bu rəsmlərin mövzusu əcdadlarımızın inancına və əmək fəaliyyətinə ovçu, maldar və əkinçi tayfaların təsərrüfat həyatına həsr olunub. Gəmiqaya qayaüstü təsvirləri içərisində bayram mərasimlərini əks etdirən rəsmlərlə yanaşı, müxtəlif astronomik və coğrafi təsvirli rəsmlərdə vardır.

Qədim insanların dini, ideoloji, mifoloji, siyasi görüşlərini əks etdirən qayaüstü rəsmlər

Xalqımızın tarixi etnoqrafiyası və arxeologiyası üçün mühüm əhəmiyyətə malik olan, bəşər tarixinin ilkin təkamül çağlarından xəbər verən Gəmiqaya abidəsi qədim insanların dini, ideoloji, mifoloji, siyasi görüşlərini əks etdirən qayaüstü rəsmlər toplusudur. Süjet və kompozisiyası ilə fərqlənən bu rəsmlərin mövzusu əcdadlarımızın inancına və əmək fəaliyyətinə həsr olunub. Ona görə də xalqımızın həyat tərzi, qədim adət-ənənələri ilə əlaqədar yaranmış Gəmiqaya rəsmləri qiymətli tarixi və təsviri sənət nümunələri kimi bundan sonra da tariximizin və mədəniyyətimizin ilkin inkişaf mərhələlərini xronoloji ardıcıllıqla izləməyə və öyrənməyə imkan verəcəkdir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
28.04.2020


     
Səfəvilərin xüsusi statuslu şəhərinin “Şah bazarı” - Ordubad Qeysəriyyəsi

      Naxçıvanın ərazisində qədim dövrlərdən bəri bir çox sayda memarlıq abidəsi mövcuddur. Bu abidələrdən biri də Səfəvi hökmdarı I Şah Abbasın hakimiyyəti illərində Ordubad şəhərində inşa edilən və Azərbaycan memarlığının nadir nümunələrindən sayılan Qeysəriyyə abidəsidir. Ordubad şəhərinin mərkəzində, bazar meydanında yerləşən bu abidə orta əsrlər zamanı əhalinin və şəhərin ticarət-iqtisadi həyatında mühüm rol oynayıb.

Müəyyən aşınmalara məruz qalsa da, zəmanəmizədək, əsasən salamat vəziyyətdə gəlib çatan, bu gün isə tam bərpa edilərək xalqımıza qaytarılan Qeysəriyyə abidəsi şəhərin mərkəzində, Dübəndi çayının sol sahilində, Came məscidinin lap yaxınlığında yerləşir. Bişmiş kərpicdən tikilmiş abidənin ümumi sahəsi 540 kvadratmetrdir. Memarlıq quruluşuna görə Qeysəriyyə binası ölçüsü 10x10 metr olan mərkəzi səkkizbucaqlı zaldan və onun üstünü – tavanını qapayan dairəvi günbəzdən, günbəzi künclərdə saxlayan mürəkkəb quruluşlu dörd ədəd dayaqdan, dayaqlarla kənar divar taxçaları arasında yerləşən keçidlərdən ibarətdir. Keçidlərin tavanı 16 ədəd kiçik günbəzlərlə qapanıb. Bişmiş kərpicdən hörülən divarların qalınlığı 80 santimetrdir. Mərkəzi günbəz də daxil olmaqla, abidənin hündürlüyü 8,5 metrdir.

Qeysəriyyələr orta əsrlər zamanı şəhər ticarətində mühüm əhəmiyyət kəsb edən bazarlar qrupuna daxil idi. Bəzən “Bədistan” da adlanan bu abidələr üstüörtülü bazarlar tipinə aiddir. Bu bazarlarda, əsasən, xarici ölkələrdən gətirilmiş və ölkə sənətkarları tərəfindən hazırlanmış bahalı mallar, xüsusilə daş-qaş, cavahirat satıldığından onlara əhali arasında “Şah bazarı” da deyilirdi. Qaynaqlardan məlum olur ki, orta əsrlər zamanı hər şəhərdə Qeysəriyyə olmayıb. Məsələn, XVII əsrdə Mərənd şəhərində 3 min ev, 7 məscid, 3 karvansara, 5 hamam, 600 dükan, 70-ə qədər gəzməli xiyaban olsa da, orada Qeysəriyyə yox idi.

Orta əsrlərdə qeysəriyyələr, əsasən, ticarət-iqtisadi cəhətdən əhəmiyyətli şəhərlərdə fəaliyyət göstərdiyi üçün çox da böyük olmayan Ordubad şəhərində Qeysəriyyənin inşa edilməsi diqqəti cəlb edir. Bu, Ordubad şəhərinin Səfəvilər dövründə siyasi və ticarət-iqtisadi nüfuzunun artması ilə izah olunmalıdır. Çünki Ordubad şəhəri Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə xüsusi statusla daim Səfəvi şahlarının diqqət və qayğısı ilə əhatə olunub. Hətta Səfəvi hökmdarı I Şah Abbas 1604-cü ildə fərman verərək Ordubad şəhər əhalisini xəzinəyə ödəniləcək bir sıra vergilərdən azad etmişdi. I Şah Abbas özü bir neçə dəfə Ordubadda olub, gözəl havası, dadlı meyvələri, təmiz suyu ilə seçilən bu şəhərdə və bəzi şəhərətrafı kəndlərdə gəzib istirahət edib. Məhz buna görə də göstərilən qayğının nəticəsi olaraq XVII əsrdə, I Şah Abbasın zamanında burada Qeysəriyyə binası inşa olunub.

Şərq memarlığında nadir abidələrdən olan Ordubad Qeysəriyyəsi uzun müddət tarixi və memarlıq ədəbiyyatında Zorxana binası kimi qələmə verilib, hətta sovet hakimiyyəti illərində cənubdan giriş qapısının yanında onun Zorxana binası olduğunu və tarix-mədəniyyət abidəsi kimi qorunduğunu bildirən lövhə vurulmuşdu. Akademik Ə.Salamzadə yazır ki, xalq arasında “Qeysəriyyə” adı ilə tanınması belə bir mülahizəni irəli sürməyə imkan verir ki, ola bilsin, bu binadan yalnız sonralar zorxana kimi istifadə olunub.

Yerli əhalinin söylədiyinə görə, zorxana kimi fəaliyyət göstərdiyi zaman binanın döşəməsinə səliqə ilə gəvən kolları düzərək üstünə narın torpaq tökərmişlər. Bundan sonra İrandan, Osmanlı dövlətindən və başqa yerlərdən gələn pəhləvanlar burada güləşərmişlər. Qalib gələn pəhləvan hücrədə əyləşən xandan mükafat olaraq bir kisə qızıl alarmış. XIX yüzillikdə Qeysəriyyə binasından müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunub, orada ipəksarıyan sex fəaliyyət göstərib. Bu vəziyyət sovet hakimiyyəti illərində davam etdirilib. Həmin vaxt bina daxildən hissələrə bölünərək anbar, aşxana, mağaza kimi istifadə olunub. Bir müddət Came məscidində yerləşən Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi 1981-ci ildə Qeysəriyyə binasına köçürülüb.

Zaman keçdikcə müəyyən aşınmalara məruz qaldığından Qeysəriyyə binasının bərpasına ehtiyac yaranıb. 2010-cu ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovun tapşırığı ilə Qeysəriyyə binasında əsaslı bərpa və təmir işləri aparılıb. Binanın dam örtüyü təmir olunub, köhnə şəbəkələr yeniləri ilə əvəz edilib, 200 kvadratmetr şəbəkə sistemi işlənib. Həmçinin binanın daxili divarları bərpa olunaraq naxışlı kərpiclərlə bəzədilib. Binada fəaliyyət göstərəcək Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi üçün fond otağı, əməkdaşlar üçün iş otaqları yaradılıb, ekspozisiya zalına uyğun işıqlandırma sistemi quraşdırılıb, fərdi qazanxana yaradılıb, abidənin ətrafı abadlaşdırılıb. Bərpa işləri başa çatdırıldıqdan sonra abidənin dövlət səviyyəsində açılışı olub. Açılış mərasimində çıxış edən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov deyib: “Azərbaycanın incisi olan Ordubadda tarixi abidələr bərpa olunur, onların gələcək nəsillərə çatdırılması təmin edilir. Hər bir yerin tarixi yalnız kitablarda deyil, onun torpağında, tikililərində, abidələrində yaşayır. Tarixini, Vətənini sevən insanlar abidələri qoruyub gələcək nəsillərə ötürməlidir. Hər birimiz tariximizlə qürur hissi keçirməli, bütün dünyaya göstərməliyik ki, ulu babalarımız, əcdadlarımız belə zəngin tarixə malik olublar”.

Yüksəksəviyyəli bərpa işləri və açılış mərasimindən sonra Ordubad Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi yenidən Qeysəriyyə binasında öz fəaliyyətini davam etdirməyə başlayıb.

“Şərq qapısı” qəzeti
23.04.2020


     
Abidələrimizin öyrənilməsinə dövlət qayğısı

1982-ci ildən UNESKO-nun qərarı ilə hər il aprelin 18-i dünyada “Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü” kimi qeyd olunur.

Ölkəmiz bəşər sivilizasiyasının ilkin meydana gəldiyi ərazilərdəndir. Xalqımızın tarixi qədim yaşayış məskənlərində və çoxsaylı abidələrdə öz əksini tapmışdır. Əcdadlarımızın yadigarı olan abidələr Azərbaycan xalqının keçmişinin, qədim mədəniyyətinin göstəricisi, minilliklər boyu bu torpaqlarda yaşadıqlarını sübut edən daş yaddaşıdır.

“Tarix və mədəniyyət abidələri xalqın milli sərvətidir” – deyən ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin ölkəmizə rəhbərlik etdiyi hər iki dövrdə tarixi-mədəni irsimizin qorunub saxlanılması üçün böyük işlər görülmüş, zəngin qanunvericilik bazası yaradılmışdır. 1995-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında tarix və mədəniyyət abidələrini qorumaq hər bir şəxsin borcu kimi təsbit olunmuşdur. Bundan əlavə 10 aprel 1998-ci ildə qəbul edilən “Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununda abidələrin qorunmasının dövlət təminatı, onların əhəmiyyət dərəcələri, tədqiqi və mühafizəsi öz əksini tapmışdır.

Ümummilli liderimizin siyasi kursunun layiqli davamçısı ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevin diqqət və qayğısı ilə tarixi abidələrimizin bərpası, qorunması və tədqiqi mühüm tədbirlər sırasına çəkilmişdir. Bir sıra tarixi abidələrimiz YUNESKO-nun Dünya Mədəni İrs Siyahısına salınmışdır. Milli mədəni irsin qorunması istiqamətində aparılan islahatların davamı olaraq Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2013-cü il 27 dekabr tarixli Sərəncamı ilə “Daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin bərpası, qorunması, tarix və mədəniyyət qoruqlarının fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi və inkişafına dair 2014-2020-ci illər üzrə Dövlət Proqramı” təsdiq edilmişdir.

Azərbaycanın, o cümlədən dünyanın ən qədim yaşayış və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Naxçıvan min illərin tarixini yaşadan qədim yaşayış yerləri baxımından səyyahları, alimləri, tədqiqatçıları özünə cəlb edən bir məkan kimi tanınmışdır. Qədim diyarımızın ərazisindəki mağaralar, qalalar, qədim yaşayış yerləri, qayaüstü rəsmlər, daş qoç heykəlləri və türbələr bu torpaqda tarixin və mədəniyyətin qədimliyini göstərir. Gəmiqaya abidəsi Naxçıvanın ilkin yaşayış məskəni olmasını elmi və tarixi əsaslarla təsdiq etməklə xalqımızın ən qədim dövr incəsənətinin, mənəvi və maddi-mədəniyyət nümunələrini bu günə daşıyan əvəzsiz tarixi abidədir. Gəmiqaya daşları üzərində həkk olunmuş müxtəlif kompozisiyalı təsvirlər, həndəsi işarələr, piktoqrafik yazılar əcdadlarımızın dünyagörüşünün və təsəvvürlərinin, yaşam tərzinin tariximizin minilliklərin dərinliyindən bu günə çatdırılması baxımından dəyərli mənbələrdir. Naxçıvan ərazisində mövcud olan Qazma mağarası, “Əshabi-Kəhf” Ziyarətgahı Dini-Mədəni Abidə Kompleksi, Kilit mağarası, I və II Kültəpə, Xarabagilan, Quyulu dağ, Qarabağlar Türbə Kompleksi, Möminə xatın, Yusif Küseyiroğlu, Gülüstan türbələri, Əlincə qalası, Qızılburun, Qızqala, Ovçular təpəsi, Oğlanqala, Xələc, Naxçıvanqala, tarixi təbiət abidələrindən Haçadağ, Duzdağ, Batabat, Babək qalası, Dəvəboynu və yüzlərlə başqa abidələr keçmişimizi bu günə daşıyan tarixi yaddaşımızdır. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev Naxçıvanın hər daşının, hər qayasının tarixin canlı şahidi olduğunu bildirərək demişdir: “Naxçıvan Azərbaycan xalqının tarixini əks etdirən abidələri özündə cəmləşdirən bir diyardır. Bu kiçik ərazidə həddindən çox dünya miqyaslı tarixi-memarlıq abidələri yaşayıb və bu gün də yaşayır. Onların hər biri Azərbaycan xalqının həm tarixini, həm mədəniyyətini, həm də adət-ənənələrini göstərən abidələrdir”.

Bu gün dünyanın ən qədim insan məskənlərindən olan Naxçıvan Muxtar Respublikasında tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və bərpası istiqamətində ardıcıl tədbirlər görülür. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Ordubad rayonundakı Gəmiqaya abidəsinin tədqiq edilməsi haqqında” 2001-ci il 26 aprel tarixli Sərəncamına uyğun olaraq Gəmiqaya rəsmləri elmi əsaslarla öyrənilmiş, bu mövzuda onlarla elmi məqalə və kitablar yazılmışdır. 2005-ci ildə Gəmiqaya abidəsinə beynəlxalq ekspedisiya təşkil edilmiş, Gəmiqaya ətrafındakı arxeoloji abidələrdə tədqiqatlar aparılaraq etnoqrafik, folklor və onomastik materiallar toplanmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və pasportlaşdırılması işinin təşkili haqqında” 2005-ci il 6 dekabr tarixli Sərəncamı ilə muxtar respublika ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin tədqiqində mühüm mərhələnin əsası qoyulmuş, 1200-dən çox abidə qeydə alınaraq pasportlaşdırılmışdır. Аbidələrin həm qеydə аlınmаsındа, həm də tədqiqində bеynəlхаlq еkspеdisiyаlаrın üzvləri də iştirаk еtmişdir. Аmerika Birləşmiş Ştatlarının Cоrciyа Univеrsitеtinin əməkdаşlаrı ilə аpаrılаn аrаşdırmаlаr zаmаnı I Kültəpə, II Kültəpə, I Mахtа Kültəpəsi, Ovçulartəpəsi, Naxçıvantəpə Uçan Ağıl, Oğlanqala, Qızqala və digər abidələrdə qаzıntılаr аpаrılmış, Аrpаçаy vаdisində оlаn tаriх və mədəniyyət аbidələri müştərək аrаşdırmаlаrlа öyrənilmişdir. Аrаşdırmаlаrın nəticələri ilə bаğlı оlаrаq хüsusi intеrnеt sаytı yаrаdılmış və bu sаytlardа Nахçıvаnın tarix və mədəniyyət аbidələri hаqqındа məlumаt vеrilmişdir. 2017-ci ildə aşkar olunaraq tədqiq olunmağa başlayan Naxçıvantəpə yaşayış yerinin qədim mədəniyyətimizin, o cümlədən Naxçıvan şəhərinin tarixinin öyrənilməsi üçün önəmli nəticələr vermişdir.

Аzərbaycan Milli Еlmlər Аkademiyası Nахçıvаn Bölməsinin Nахçıvаn Dövlət Univеrsitеtinin əməkdаşlаrı ilə birlikdə аpаrdığı аrаşdırmаlаr zаmаnı dünyа və ölkə əhəmiyyətli аrхеоlоji аbidələr, kitаbələr, mеmаrlıq аbidələri, о cümlədən оnlаrlа hаmаm, körpü və məscidlər qеydə аlınmışdır. Bu аbidələr аrаsındа Şərur rаyоnundа qеydə аlınаn II Qız qаlаsı, Bаbək rаyоnunun Buzqоv kəndi yахınlığındа аşkаr оlunаn Еrkən Tunc dövrünə аid Hоvuzlu yаşаyış yеri, Kəngərli rаyоnunun Qаrаbаğlаr kəndi yахınlığındа yеrləşən I Bəzəkli, II Bəzəkli, Çаlхаnqаlа kəndi yахınlığındаkı Qırmızıdаş qаlаlаrı, Оrdubаd rаyоnunun Bist və Ələhi kəndlərindəki körpüləri göstərmək оlаr.

Abidələr təkcə tarixin yaddaşı və yadigarları deyil, eyni zamanda, maddi-mədəniyyət nümunələridir. Ona görə də onların qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması olduqca vacibdir. Son illər qədim diyarımızda 70-dən artıq abidəyə ikinci həyat verilmişdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2006-cı ildə “Nuh peyğəmbərin Naxçıvan şəhərindəki məzarüstü abidəsinin bərpa edilməsi haqqında”, 2010-cu ildə “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq Muzeyinin yaradılması haqqında”, 2013-cü ildə “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin yaradılması haqqında”, 2014-cü ildə “Culfa rayonundakı “Əlincəqala” tarixi abidəsinin bərpa edilməsi haqqında”, 2015-ci ildə “Gülüstan türbəsinin bərpası və tədqiq olunması haqqında”, 2016-cı ildə “Qarabağlar Türbə Kompleksinin bərpası və tədqiq olunması haqqında” imzaladığı Sərəncamlar tariximizin və mədəni irsimizin öyrənilməsi, təbliği baxımından mühüm əhəmiyyətə malik olan dövlət sənədləridir.

Kəngərli rayonunda XII-XIV əsrlərə aid Qarabağlar Türbə kompleksi, Şərur rayonunun Yengicə kəndində XVIII-XIX əsrlərə aid Şərq hamamı, Babək rayonunun Nehrəm kəndində XVIII əsrin yadigarı olan İmamzadə, Naxçıvan şəhərində XVIII əsrə aid İmamzadə Kompleksi, XVII əsrin memarlıq abidəsi olan Qazançı körpüsü bərpa olunmuşdur. Bu il Naxçıvan şəhərində yerləşən XII əsrə aid Yusif Küseyir oğlu türbəsi də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin tapşırığı və qayğısı ilə əsaslı şəkildə bərpa edilmişdir. Bundan başqa son illərdə qədim diyarımızda möhtəşəm türk-islam memarlığı abidələri olan məscidlər inşa olunaraq istifadəyə verilmişdir.

Muxtar respublikada abidələrimizin tədqiqi və mədəniyyətimizin beynəlxalq miqyasda təbliği istiqamətində də ardıcıl tədbirlər həyata keçirilir. 1996-cı ildə “Uluslararası qaynaqlarda Naxçıvan”, 2009-cu ildə “Nuh peyğəmbər, Dünya tufanı və Naxçıvan”, 2011-ci ildə “Naxçıvan: ilk yaşayış və şəhərsalma yeri kimi”, 2012-ci ildə “Naxçıvan: ilkin şəhər və Duzdağ”, 2016-cı ildə “Naxçıvan qalaları: tarixdə və günümüzdə” mövzularında beynəlxalq simpoziumların və konfransların keçirilməsi mühüm əhəmiyyət daşımışdır. Bu simpoziumlar alimlərimizin xarici ölkələrin aparıcı elmi müəssisə və mütəxəssislərinin iştirakı ilə Naxçıvan tarixinə, arxeologiyasına, etnoqrafiyasına və folkloruna dair tədqiqatlar aparmasına, ekspedisiyaların təşkil olunmasına, müxtəlif mövzularda kitab, monoqrafiya, dərslik və elmi məqalələrin nəşr edilməsinə əsaslı təkan vermiş, beş minillik tarixi əhatə edən Naxçıvan şəhər mədəniyyəti tədqiqat mövzusuna çevrilmişdir. Muxtar respublikada aparılan arxeoloji ekspedisiyalarda ABŞ, Fransa, Türkiyə, Macarıstan və başqa ölkələrin arxeoloqları iştirak edirlər. Dövlət qayğısının nəticəsidir ki, 2011-2019-cu illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində 9 arxeoloji ekspedisiya, o cümlədən iki beynəlxalq ekspedisiya işləmişdir. Tədqiqat işlərinin nəticələri “Tüba-Ar”, “Anatolia Antiqua”, “Rossiyskaya arxeoloqiya”, “İranica Antiqva” kimi beynəlxalq əhəmiyyətli jurnallarda dərc edilmişdir. “Tüba-Ar” beynəlxalq dərgisində və Fransanın 16-dan artıq kütləvi informasiya vasitələrinin məlumatlarında Duzdağ dünyanın ən qədim duz mədəni kimi tanıdılmışdır.

Muxtar respublikamızdakı abidələrin öyrənilməsi və təbliği sahəsində də əhəmiyyətli işlər görülür. 2008-ci ildə “Naxçıvan Abidələri Ensiklopediyası”nın nəşr edilməsi yalnız Naxçıvanın deyil, bütövlükdə Azərbaycanın mədəniyyət tarixində mühüm hadisədir. Ensiklopediya Naxçıvan abidələrinin öyrənilməsi baxımından əvəzolunmaz elmi mənbədir. Son illər nəşr olunan “Naxçıvan tarixi atlası”, “Nuh peyğəmbər, Dünya tufanı və Naxçıvan”, “Naxçıvanda arxeoloji tədqiqatlar”, “Naxçıvan tarixi” çoxcildliyi, “Gülüstan türbəsi”, “Əlincəqala”, “Qarabağlar türbəsi”, “Naxçıvan imamzadələri”, “Naxçıvan hamamları”, “Dədə Qorqud yurdu Naxçıvan: tarixi-coğrafi və etnoqrafik atlas”, “Naxçıvan – türk-islam mədəniyyəti abidələri” və başqa çoxsaylı kitablar bu sahədə görülən işlərin ardıcıllığını göstərir. 2018-ci ildə Naxçıvanın İslam Mədəniyyətinin Paytaxtı elan edilməsi ilə bağlı Naxçıvandakı türk-islam mədəniyyəti abidələri ilə bağlı mühüm işlər görülmüş, “Naxçıvan buzxanaları”, “Naxçıvan hamamları”, “Naxçıvan türbələri” və başqa kitablar nəşr edilmiş, “Naxçıvan: türk-islam mədəniyyəti” televiziya filmi çəkilmişdir.

Naxçıvanın abidələri bu qədim yurdun tarixi keçmişini özündə yaşatmaqla bərabər, həm də müasir dövrdə turizm potensialının artmasında əhəmiyyətli rol oynayır. Bu gün Naxçıvan tarixi abidələr və görməli yerlər baxımından səyahət turizminin ən ideal məkanlarındandır.

Nахçıvаn Muхtаr Rеspublikаsının ərаzisi müхtəlif dövrlərə аid tаriх və mədəniyyət аbidələri ilə zəngindir. Nахçıvаn Yахın Şərqdə mеydаnа çıхаn bir çох mədəniyyətlərin, о cümlədən Dalmatəpə, Kür-Аrаz və Bоyаlı qаblаr mədəniyyətinin bеşiyidir. Bu аbidələr Аzərbаycаn türklərinin qədim dövrdən Nахçıvаnın yеrli əhаlisi оlduğunu təsdiq еdən əvəzеdilməz mаddi mədəniyyət nümunələridir. Tаriх və mədəniyyət аbidələrinin tədqiqi аlimlərimizin, оnlаrın qоrunmаsı isə ümumхаlq işidir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun dediyi kimi: “Hər bir yerin tarixi yalnız kitablarda deyil, onun torpağında, tikililərində, abidələrində yaşayır. Tarixini, Vətənini sevən insanlar abidələri qoruyub gələcək nəsillərə ötürməlidir. Hər birimiz tariximizlə qürur hissi keçirməli, bütün dünyaya göstərməliyik ki, ulu babalarımız, əcdadlarımız belə zəngin tarixə malik olublar” .

Vəli Baxşəliyev
Azərbaycan Milli Elmlər
Akademiyasının müxbir üzvü,
tarix elmləri doktoru
17.04.2020


      Qədim tarixə malik Naxçıvan diyarı həm yerüstü, həm də yeraltı abidələrlə zəngindir. Onların milli dəyərlərimiz kimi qorunmasının vacibliyini qeyd edən ümummilli liderimiz Heydər Əliyev bu zənginliyi lakonik şəkildə belə qiymətləndirmişdir: “NaxçıvanAzərbaycan xalqının tarixini əks etdirən abidələri özündə cəmləşdirən bir diyardır”. Həmin abidələrin ortaya çıxarılması və mühafizə altına alınması sahəsində mühüm tədbirlər müstəqilliyimizin qazanılması və siyasi sabitliyin təmin olunmasından sonra həyata keçirilməyə başlamışdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən bütün ölkə miqyasında həyata keçirilən mühüm qərar və sərəncamlar nəticəsində son dövrlərdə bu sahədə görülən işlər daha intensiv xarakter almışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikasında son 25 ildə bu sahədə daha genişmiqyaslı işlər aparılmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və pasportlaşdırılması işinin təşkili haqqında” 2005-ci il 6 dekabr tarixli Sərəncamından sonra bu abidələrin sayı, statusu dəqiqləşdirilmişdir. Təkcə 2006-2007-ci illər ərzində 1162 abidə pasportlaşdırılmaqla qoruma altına alınmışdır. Daha sonralar qeydə alınanların da bu siyahıya əlavə edilməsi nəticəsində sayı 1200-dən çox olan abidələrdən 57-si dünya, 495-i ölkə, 665-i isə yerli əhəmiyyətli statusa malikdir. Naxçıvanın dünya əhəmiyyətli abidələrini daha geniş ictimaiyyətə, xüsusilə məktəblilərə tanıtmaq, tariximizin beynəlxalq miqyasda təbliğ olunmasında onların əhəmiyyətini diqqətə çatdırmaq məqsədilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Təhsil Nazirliyi və AMEA Naxçıvan Bölməsinin birgə işi olan “Sabahın tədqiqatçıları” proqramı çərçivəsində yeni layihə üzərində işləməyi qərara aldıq və maraqlı nəticələr əldə edildi. Bu nəticələrdən biri Naxçıvanın dünya əhəmiyyətli abidələrinin xəritəsinin hazırlanmasıdır. Xəritədə abidələrin bütün rayonlar üzrə say nisbəti əks olunmuşdur ki, bu da diyarımızın hər bir guşəsinin tarixin ən dərin qatlarına işıq salmaq baxımından qiymətli olduğunu əks etdirir. Onlardan 3-ü Sədərək, 16-sı Şərur, 9-u Kəngərli, 5-i Babək, 6-sı Şahbuz, 7-si Culfa, 4-ü Ordubad rayonlarının, 7-si isə Naxçıvan şəhərinin payına düşür. Bu faktın özü Naxçıvan diyarını “abidələr muzeyi” adlandırmağa əsas verir.

Həmin abidələrin üstünlüyü onların yalnız Azərbaycanın deyil, eyni zamanda dünya tarixinin öyrənilməsində xüsusi dəyərə malik olmalarıdır. Bu da onların iki mühüm əhəmiyyətini özündə ehtiva edir. Birinci məqam abidələrin dünyəvi maraq obyektinə çevrilməsi nəticəsində çoxsaylı turist axınına stimul verməsi ilə bağlıdır. İkincisi isə belə tarixi abidələrin Qoca Şərqin tarixini və mədəniyyətini böyük maraqla öyrənməyə çalışan əcnəbi tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmələridir. Bu səbəbdəndir ki, XXI yüzilliyin ilk illərindən başlayaraq Naxçıvanda yerli ekspedisiyalarla yanaşı, beynəlxalq ekspedisiyalar da fəaliyyət göstərir, dünyanın müxtəlif ölkələrindən bu diyarın nadir tarixi-memarlıq nümunələrini, arxeoloji abidələrini tədqiq etmək üçün gələn elm adamları tariximizlə bağlı obyektiv həqiqətləri öyrəndikdən sonra dəyərli irsimizə göz dikən bədxah qonşularımızın iddialarının əsassız olduğunu təsdiq edirlər.

Naxçıvanın dünya əhəmiyyətli abidələrinin xəritəsinin hazırlanmasının digər mühüm əhəmiyyəti abidələrin xarakterinin müəyyənləşdirilməsidir. Belə ki, onlardan 49-u arxeoloji, 1-i monumental, 7-si isə memarlıq abidəsidir. Başqa sözlə desək, bu abidələr toplusu nəhəng bir aysberqə bənzəyir, hansı ki ilk baxışdan az hissəsi görünən yerüstü abidələrlə təmsil olunsa da, çox hissəsi yeraltı xarakterli olub yalnız arxeoloji qazıntılar nəticəsində torpağın dərin qatlarından üzə çıxarılmışdır. Həmin tarixi abidələrin dünya miqyaslı əhəmiyyətini anlayan onlarla əcnəbi arxeoloq buraya üz tutmuş və uzunmüddətli tədqiqatlar aparmışlar. Oğlanqala abidəsində Azərbaycan-Amerika beynəlxalq arxeoloji ekspedisiyası, Ovçular təpəsi (2006-2013), I Kültəpə (2012-2018), Duzdağ abidələrində Azərbaycan-Fransa beynəlxalq arxeoloji ekspedisiyası uzunmüddətli tədqiqatlar aparmışlar. Belə tədqiqatlardan bəziləri hazırda davam etdirilir.

Bu abidələrin hər biri dünya tarixinə mühüm töhfə olan qədim mədəniyyətlərin qızıl açarına çevrilmişdir. Qazma mağarası Mustye, I Kültəpə yaşayış yeri Neolit, Ovçular təpəsi Eneolit, Gəmiqaya, I Maxta, Ərəbyengicə, Şortəpə kimi onlarla abidə Kür-Araz, II Kültəpə, Şahtaxtı Boyalı qablar, həmçinin İlkin şəhər, Oğlanqala Dəmir dövrü, Möminə xatın, Yusif Küseyir oğlu, Qarabağlar, Gülüstan türbələri isə türk-islam mədəniyyətləri kimi dünya miqyasında mühüm əhəmiyyət daşıyan sivilizasiyaların ortaya çıxarılmasına əvəzolunmaz töhfələr vermişlər.

Ümumilikdə, bəşəriyyətin keçdiyi bütün inkişaf dövrlərinə işıq tutan bu qiymətli abidələrin ən mühüm cəhətlərindən biri Azərbaycanın, o cümlədən onun ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvan diyarının tarixin bütün mərhələlərində insanların yaşaması üçün ən qiymətli məkan olduğunu göstərməsidir. Digər cəhəti isə bu abidələrin lap qədimlərdən başlayaraq sonrakı bütün mərhələlərə keçmiş və genetik yaddaş vasitəsilə günümüzədək gəlib çatmış ümumi elementləri əks etdirməsidir ki, bu da onları yaradanların indi də bu torpaqlarda yaşayan Azərbaycan-türk xalqının əcdadları olduğunu təsdiq edir. Bu baxımdan qədim və zəngin tariximizin sübutları olan bu abidələr bizim milli-mənəvi dəyərlərimiz kimi qiymətlidir, onları qorumaq və təbliğ etmək hər birimizin mənəvi borcudur.

Zeynəb QULİYEVA tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Lamiyə Hacıyeva, Aişə Əsgərova Naxçıvan Qarnizonu
tam orta məktəbinin şagirdləri
“Şərq qapısı” qəzeti
16.04.2020


      Orta əsrlərdə naxış yaradıcılığı Naxçıvan memarlıq və xalçaçılıq sahəsində yaradılan sənət əsərləri üzərində özünün ən yüksək zirvəsinə çatıb. Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinin istehsal etdiyi məmulatların yüksək texniki və bədii keyfiyyətləri bir həqiqət üzərində dayanır ki, xalçaların bədii tərtibatında xalçaçı ustalarla yanaşı Azərbaycan memarlığının görkəmli nümayəndəsi, Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi Əcəmi Əbubəkir oğlu Naxçıvanin də yaradıcılıq təsiri olub.

Memar Əcəmi Naxçıvaninin Türk-İslam mövqeyindən yanaşdığı əsərlərində Türkün kosmoqonik təsvirlərini, din və ənənələrini naxışların dili ilə elmi surətdə bizlərə çatdırmağı bacarıb. Görkəmli memarın yaradıcılığından bütün sənətkarlar kimi xalçaçı ustalar da məharətlə bəhrələnib. Əgər biz memarlıq abidələrimizə diqqətlə nəzər salsaq və sonra xalça nümunələrimizə baxsaq hər iki sənət sahəsindəki bəzək kompozisiyalarının tam oxşarlığını görə bilərik.

Yusif Küseyir oğlu, Möminə xatın, Qarabağlar türbəsi və digər çoxüzlü tarixi memarlıq abidələrimizin səthləri ayrı-ayrılıqda hərəsi bir xalça naxışdır və bir-birinə bənzəməyən həndəsi naxışların sintezindən yaranan xalça nümunələridir. Ornamental nümunələr böyük rəssam-memarlar tərəfindən daşlarda ilmələnib, Naxçıvanın çeşnili xalçalarının təkrarıdır. Bu daş xalçalar Naxçıvanın qədim mədəniyyətindən, onun kamil sənətkarlarından və ulu xalçaçılıq sənətindən xəbər verir. Azərbaycanda ornamental naxışsalma və nəbati naxışsalma ustası kimi Atabəylər dövlətinin baş memarı olan Əcəmi Naxçıvani hələ XII əsrdə özünün məşhur naxışsalma möhürünü daşlara vurubdur. Bundan sonra Əcəminin davamçıları və onun tələbələri istər memarlıqda, istər rəssamlıqda və istərsə də xalçaçılıq sənətinin çeşnilərinin yaranmasında dünyanın müxtəlif yerlərində, о cümlədən də Naxçıvan xalçaçılıq məktəbində izlərini qoyubdur.

Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinin sənətkarları Əcəmi yaradıcılığının naxış kompozisiyalarından məharətlə bəhrələnibdir.

Naxçıvanda toxunmuş xalçaların bəzək kompozisiyalarında yer alan epiqrafik, həndəsi və nəbati naxışların ərazidə yerləşən memarlıq abidələrinin bəzəklərilə oxşarlığı burada yaranmış memarlıq məktəbindən qaynaqlandığını bir daha sübut edir. Elə buna görədir ki, Naxçıvanda hazırlanmış bütün sənət əsərlərində bir mükəmməllik və əsil sənətkar əlinin tam məhsulu olduğu görünməkdədir. Naxçıvanda olan istər memarlıq, istərsə də xalçaçılıq sənəti nümunələrinin hər biri kamil bir sənətkar yaradıcılığının əsəri olduğu danılmazdır.

Sara Hacıyeva
AMEA Naxçıvan Bölməsi,Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
15.04.2020


      “Dövrünün yaxşı şairi idi”, “öz dövrü üçün doğulmuş şair idi”... Bu elə sözləri tez-tez eşidirik. Dövrünün şairi olmağı bir çoxları bacardı. Ancaq nəinki öz dövrünün, keçmişini və gələcəyin də şairi olmağı bacarmaq hər kəsə nəsib olmur. İllər keçsə də unudulmayan, bütün dövrlərdə aktuallığını qoruyub saxlayan, heç vaxt öz əhəmiyyətini itirməyən şeirlər yazmaq, heç kimin demədiklərini demək onun nəsibi oldu. Yaradıcılığı boyu toxunduğu bütün mövzularda ən yüksək zirvəyə çatdı. Görün nə boyda bir xəzinənin açarını özü ilə apardı! Daha heç kim o xəzinənin açarını tapa bilməyəcək! Onun açarı da özü ilə torpağa qovuşdu. Lakin yazıb yaratdığı poeziya nümunələri ilə, özünün də dediyi kimi, zirvələrin əlçatmaz qayası oldu:


Zirvədəki əl çatmayan qala mən,
Ətəkdəki sinə, cığır, tala mən.
Xudafərin harayından qalan mən,
Bu da belə bir ömürdü yaşadım.

Qüdrətli söz ustaları haqqında danışmaq çətin və məsuliyyətlidir. Bu, axı hər hansı bir adamın könlünü xoş etmək üçün deyilmiş tərif, arzu, istək deyil! Söhbət zirvələri fəth edən sənətkarlar haqqında olanda bir anlıq duruxursan. Ədəbiyyatımızda söz sahibi olmuş biri haqqında söz demək çox çətindir, çox məsuliyyətlidir, həm də qürürvericidir.

O, mənim orta məktəb dövründə şeir müsabiqələrində şeirlərini fəxrlə səsləndirdiyim uşaqlığımın şairi idi. Onunla eyni kənddə doğulub böyüsəm də, keçdiyi yerlərdən keçib, içdiyi sulardan içsəm də, etiraf etməliyəm ki, bu torpağı, bu daşı, bu kəndi məhz onun Vətən qoxulu əsərlərini oxuduqdan sonra daha çox sevmişəm. Bu tanışlıqda qüdrətli söz ustadı, Xalq şairi Məmməd Araz mənim ən sevimli, ən mehriban, ən səmimi müəllimim olub. O, hər zaman özünə inamlı olmağı öyrədib, yeri gələndə atatək öyüd-nəsihət verib, həyatı bütün rəngarəngliyi, acısı-şirini, dərdi-səri ilə qəbul edib, yaxşılıqları görməyə səsləyib, öz yerini, mövqeyini, özünü tapmağı öyrədib. Məmməd Araz hər şeydən əvvəl Azərbaycan qızı olmağımın qürurunu yaşadıb mənə:

Gör, Azəri qızı, düşündüm nəyi,
Sən kişi ömrünün dəyirman pəri.
Koroğlu Misrinin Nigar dəstəyi,
Nəbi Aynalının Həcər səngəri.

Bu görkəmli şairin yaradıcılığı bir vətənpərvərlik dərsliyi kitabıdır. Vətəni uğrunda ölə biləcək qədər sevməyi, Vətəni hər şeydən, hər kəsdən üstün tutmağı, Vətənin daşı ola bilməyi, harda oluruqsa olaq, hər məqamda “Vətən, Azərbaycan” deməyi, əyilməzliyi öyrədib bizə. Xalq şairinin bu sözlərində məhz Vətənin çağırış nidaları səslənir, mübarizlərin himni təsirini bağışlayır:

Bu gun gərək hər anımız
Vətən desin!
Qılıncımız, qalxanımız
Vətən desin!
Qoca millət hər andımız, amalımız
əgər varsa,
Zərrə qədər imanımız,
İmanımız Vətən desin!

Yaradıcılığı bütün həyatıma təsir edən Məmməd Arazın ev muzeyində işə başlamağımı isə o vaxta qədərki uğurların ən böyüyü hesab edirəm. Bununla böyük şairimizin həyat və yaradıcılığı ilə daha yaxından tanışolma imkanı tapdım. Əslində Məmməd Araz hələ uşaqlıqdan çox keşməkeşli, məşəqqətli bir həyat yaşayıb. Məmməd Arazın ata-anası Zəngəzurda doğulub. Atası İnfil kişi Qara kilsənin Ağdü kəndində, anası Cahan xanım isə Urudda anadan olub. İllər boyu bu ailə erməni zülmündən minbir bəla çəkib. 1918-ci il hadisələri zamanı ailə Şahbuzun Nursu kəndində məskunlaşmalı olub.

İnfil kişinin beş övladı olub. Böyük oğlu İbrahim doğma kəndində müəllim işləyib. Kiçik oğlu Əbülfəz də müəllim olub, həm də istedadlı nasir kimi yazıb-yaradıb. O, “İldırım bulağı” kitabının müəllifidir. İnfil kişinin qızları Gülsüm və Məryəm də kənddə yaşayıblar. Ustad şairimizin uşaqlığı ağır repressiya illərinə təsadüf edib. 1945-ci ildə atası İnfil kişini “siyası dustaq” kimi həbs edərək 1955-ci ilə qədər Qazaxıstanda həbs düşərgəsində saxlayıblar. Atası həbs olunanda Məmməd Arazın cəmisi 12 yaşı var imiş. Böyük qardaşı orduda imiş. Ailə bir parça çörəyi güclə tapırmış. Ən yaxın qohumları belə bu ailəyə yardım etməyə qorxurmuşlar. Həyatın amansızlığı, insanların riyakarlığı qarşısında çox əzab çəkən, lakin heç vaxt sınmayan, əyilməyən İnfil kişi ömrü boyu el üçün çalışıb, millət üçün xeyirxahlıq etmişdi, yaşadığı kənddə bağ salıb, körpü tikdirib, su çəkdirmişdi. Nursu kəndində həmin o alma bağını bu gün də İnfil kişinin bağı adlandırırlar. Görkəmli elm adamı akademik İsa Həbibbəyli yazır: “İnfil kişinin halallığı, şəxsiyyət kimi bütövlüyü, ömür boyu yalnız alın təri ilə yaşamağın qovğalarına qatlaşması şairin dünyagörüşündə, gələcək mərdanə poeziyasının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır”. Məmməd Araz atasından aldığı həyat dərsləri nəticəsində poemalarının ən güclüsü, qüdrətlisi olan “Atamın kitabı” poemasını yazdı. Bu poemada ömrünün yüz ilinə qədəm qoymuş, vətəndaş müharibəsinin, kolxoz hərəkatı dövrünün, İkinci Dünya müharibəsinin və ümumən ömrün illərinin qınaqlarından keçmiş, ən çətin anlarında torpaqdan güc almış bir kəndli qocanın həyatından söz açmışdır.

Anası Cahan xanım isə sözlü-söhbətli dünyası ilə oğlunu gələcək həyata hazırlamışdı. O da nəğməkar olub: çoxlu şeirlər qoşar, bayatılar deyərmiş. Bəlkə də Məmməd Araz şairlik istedadını anasının laylalarından, bayatılarından almışdı. Hətta yaxın qohumları ilə söhbət zamanı dedilər ki, şairin bibisi qızı Cumayə nənə Cahan xanımın oxuduğu nəğmələri qeyd edib saxlayıb. Cumayə nənədən eşitdiyim və Cahan xanımın oğlu Məmmədə qoşduğu bir neçə bənd şeir mənim də diqqətimi çəkdi. Oğlunun şair olduğunu öyrənən Cahan xanım sevincini belə ifadə edib:

Ağa bəy gəldi yanıma,
Bir sevda saldı canıma.
Xəbər verin Cahan xanıma,
OğlunMəmməd şair olub.
Qurban olum hacısına,
Şirininə, acısına.
Xəbər verin Gülsüm bacısına,
Oğlun Məmməd şair olub.

Şairlik sənətinin Məmməd Arazı elindən, obasından uzaq salmağı hərdən anası Cahan xanımın gileyinə də səbəb olub:

Qələmini alıb ələ,
Sığal verib qara telə.
Gələ bilmir bizim elə,
Yaman qarışıqdır başı Məmmədin!

Yaxud:

Düşübdü dillərə sözü Məmmmədin,
Qalıbdı bir qızda gözü Məmmədin.
Araz qırağında, Şahbulağında,
Gəleydi, gəzeydi özü Məmmədin!

Anasının davam etdirə bilmədiyi şairlik sənəti oğluna nəsib oldu. Bu səmimi ana-oğul münasibəti şairin ana mövzusunda yazdığı ən zərif, ən incə, ən orijinal şeirlərini də təzahür etdi. Məmməd Arazın ana haqqındakı hər misrası zərb-məsəl kimi səslənir: “Uşaqlıq itirmək, gənclik itirmək, Ana itirəndə yada düşərmiş”, yaxud “Çırağı anaymış ata yurdunun” və sair.

Səsi bunca yüksəklərdən gələn şairin uşaqlıq və gənclik çağlarında çəkdiyi əzab-əziyyətlər sonralar da bitmir. Təssüf ki, ömrünün daha yaxşı yaza biləcəyi ən yaxşı illərini amansız bir xəstəliklə mübarizədə keçirdi; nə az, nə çox, düz 30 il parkinson xəstəliyindən əziyyət çəkdi. Çox maraqlıdır, şairin hələ çoxdan ürəyinə bir qorxu düşmüşdü, hələ çoxdan narahat idi şeirlərində:

Vay odu, olasan yataq yorğunu,
Vay odu, vədənə ölüm gecikə,– deyən şairin qorxduğu başına gəlmişdi.

Biganəlik də gördü, laqeydlik də, yataq yorğunu olmaq da, gözü yolda qalmaq da. Özünün də vaxtilə yazdığı kimi, böyüklərin faciəsi də böyük olur... Amma nə qədər çətin də olsa, öz bənzərsiz ömür yolunda heç kəsi acılarına şərik etmədi. Bu məşəqqətli həyat yolunu “bir mərd qadınla keçdi”, “sizə yetim deyən olsa, qızlarım” deyə bir ata kimi nigarançılıq yaşadı, “haqqın yox, Məmməd Araz, haqqın yox yaşamağa” deyə öz-özünü bəzən ittiham etdi, bəzən də vətəndaş əməllərinin qarşılığında “haqqın var, Məmməd Araz, haqqın var, yaşamağa” deyə vicdanını rahat tutdu. Heç vaxt əyilmədi, əqidəsindən dönmədi. Çox keşməkeşli, məşəqqətli bir həyat yaşayıb, maddi və mənəvi sıxıntılardan, imtahanlardan keçərəkən yüksək mərtəbəyə, zirvəyə – “İstiqlal” ordenli Xalq şairi adına layiq oldu, milyonların qəlbində taxt qurdu, Azərbaycan daşında bitdi. Fəxri xiyabanda bir daş var, bu daş altda Məmməd Araz uyuyur. Böyük şairimiz illərdir cismən bizi tərk etsə də ruhu ilə, əqidəsi, əməlləri ilə qəlbimizdə yaşayır, yaşayacaq! Misra-misra, sətir-sətir xalqımızın qəlbinə, ruhuna hoparaq Azərbaycan şeiriyyətinin ömrü qədər bir ömür yaşayacaq, yaşadacaq!..

Əzizə SÜLEYMANOVA
Şahbuz rayon Nursu kəndindəki
Məmməd Arazın Ev Muzeyinin direktoru
“Şərq qapısı” qəzeti
10.04.2020


      Öz dövrünün şairi olmağı bir çoxları bacardı. Ancaq öz dövründən əvvəlin də, öz dövrünün və özündən sonrakı dövrün də şairi olmağı bacarmaq hər kəsə nəsib olmur.

İllər keçsə də, unudulmayan, bütün dövrlərdə aktuallığını qoruyub saxlayan, heç vaxt öz əhəmiyyətini itirməyən şeirlər yazmaq, heç kimin demədiklərini demək onun nəsibi oldu - Xalq şairi Məmməd Arazın! Yaradıcılığı boyu toxunduğu bütün mövzularda ən yüksək zirvəyə çatdı. Görün nə boyda bir xəzinənin açarını özü ilə apardı! Daha heç kim o xəzinənin açarını tapmayacaq! Onun açarı da özü ilə torpağa qovuşdu. Lakin yazıb-yaratdığı poeziya nümunələri ilə, özünün də dediyi kimi, zirvələrin əlçatmaz qayası oldu:

Zirvədəki əl çatmayan qala mən,
Ətəkdəki sinə, cığır, tala mən.
Xudafərin harayından qalan mən,
Bu da belə bir ömürdü yaşadım.

Qüdrətli söz ustaları haqqında danışmaq çətin və məsuliyyətlidir. Bu, axı hər hansı bir adamın könlünü xoş etmək üçün deyilmiş tərif, arzu, istək deyil! Söhbət zirvələri fəth edən sənətkarlar haqqında olanda bir anlıq duruxursan. Ədəbiyyatımızda söz sahibi olmuş biri haqqında söz demək çox çətindir, çox məsuliyyətlidir, ancaq buna nail ola bilmək həm də qürürvericidir.

O, mənim orta məktəb dövründə şeir müsabiqələrində şeirlərini fəxrlə səsləndirdiyim uşaqlığımın şairi idi. Onunla eyni kənddə doğulub böyüsəm də, keçdiyi yerlərdən keçib, içdiyi sulardan içsəm də, etiraf etməliyəm ki, bu torpağı, bu daşı, bu kəndi məhz onun vətən qoxulu əsərlərini oxuduqdan sonra daha çox sevmişəm. Bu tanışlıqda qüdrətli söz ustadı Xalq şairi Məmməd Araz mənim ən sevimli, ən mehriban, ən səmimi müəllimim olub. O, hər zaman özünə inamlı olmağı öyrədib, yeri gələndə atatək öyüd-nəsihət verib, həyatı bütün rəngarəngliyi, acısı-şirini, dərdi-səri ilə qəbul edib, yaxşılıqları görməyə səsləyib, öz yerini, mövqeyini, özünü tapmağı öyrədib. O, hər şeydən əvvəl Azərbaycan qızı olmağımın qürurunu yaşadıb mənə:

Gör, Azəri qızı, düşündüm nəyi,
Sən kişi ömrünün dəyirman pəri.
Koroğlu Misrinin Nigar dəstəyi,
Nəbi Aynalının Həcər səngəri.

Bu görkəmli şairin yaradıcılığı bir vətənpərvərlik dərsliyi kitabıdır. Vətəni uğrunda ölə biləcək qədər sevməyi, vətəni hər şeydən, hər kəsdən üstün tuta bilməyi, vətənin daşı ola bilməyi, harda oluruqsa olaq, hər məqamda “Vətən, Azərbaycan” deməyi, əyilməzliyi öyrədib bizə. Bu mənada “Onun Vətən məhəbbəti, Məhəbbətdən ağır gəldi”. Xalq şairinin bu sözlərində məhz Vətənin çağırış nidaları səslənir, mübarizlərin himni təsirini bağışlayır:

Bu gun gərək hər anımız
Vətən desin!
Qılıncımız, qalxanımız
Vətən desin!
Qoca millət, hər andımız, amalımız
əgər varsa,
Zərrə qədər imanımız,
İmanımız Vətən desin!

Yaradıcılığı bütün həyatıma təsir edən Məmməd Arazın ev muzeyində işə başlamağımı isə o vaxta qədərki uğurların ən böyüyü hesab edirəm. Bu iş vasitəsi ilə Məmməd Arazın həyat və yaradıcılığı ilə daha yaxından tanış olma imkanı tapdım. Əslində Məmməd Araz düşündüyüm qədər sadə bir həyat deyil, hələ uşaqlıqdan çox keşməkeşli, məşəqqətli bir həyat yaşayıb. Məmməd Arazın ata-anası Zəngəzurda doğulub. Atası İnfil kişi Qara kilsənin Ağdü kəndində, anası Cahan xanım isə Urudda anadan olub. İllər boyu bu ailə erməni zülmündən minbir bəla çəkib. 1918-ci il hadisələri zamanı ailə Şahbuzun Nursu kəndində məskunlaşmalı olub.

İnfil kişinin beş övladı olub. Böyük oğlu İbrahim doğma kəndində müəllim işləyib. Kiçik oğlu Əbülfəz də müəllim olub. Əbülfəz müəllim həm də istedadlı nasir kimi yazıb-yaradıb. O, “İldırım bulağı” kitabının müəllifidir. İnfil kişinin qızları Gülsüm və Məryəm də kənddə yaşayıblar.

Məmməd Arazın uşaqlığı ağır repressiya illərinə təsadüf edib. 1945-ci ildə atası İnfil kişini “siyası dustaq” kimi həbs edərək 1955-ci ilə qədər Qazaxıstanda həbs düşərgəsində saxlayıblar. Atası həbs olunanda Məmməd Arazın cəmisi 12 yaşı varmış. Böyük qardaşı orduda imiş. Ailə bir parça çörəyi güclə tapırmış. Ən yaxın qohumları belə bu ailəyə yardım etməyə qorxurmuşlar. Həyatın amansızlığı, insanların riyakarlığı qarşısında çox əzab çəkən, lakin heç vaxt sınmayan, əyilməyən İnfil kişi ömrü boyu el üçün çalışıb, millət üçün xeyirxahlıq etmişdi; yaşadığı kənddə bağ salıb, körpü tikdirib, su çəkdirmişdi. Nursu kəndində həmin o alma bağını bu gün də İnfil kişinin bağı adlandırırlar. Görkəmli elm adamı akademik İsa Həbibbəyli çox dəqiq yazıb ki: “İnfil kişinin halallığı, şəxsiyyət kimi bütövlüyü ömür boyu yalnız alın təri ilə yaşamağın qovğalarına qatlaşması şairin dünyagörüşündə, gələcək mərdanə poeziyasının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Ondan aldığı həyat dərslərinin nəticəsində Məmməd Araz poemalarının ən güclüsü, qüdrətlisi olan “Atamın kitabı” poemasını yazdı. Bu poemada ömrünün yüz ilinə qədəm qoymuş, vətəndaş müharibəsinin, kolxoz hərəkatı dövrünün, Böyük Vətən müharibəsinin və ümumən ömrün illərinin qınaqlarından keçmiş, ən çətin anlarında torpaqdan güc almış bir kəndli qocanın həyatından söz açmışdır”.

Anası Cahan xanım isə sözlü-söhbətli dünyası ilə oğlunu gələcək həyata hazırlamışdı. Cahan xanım da nəğməkar olub: çoxlu şeirlər qoşar, bayatılar deyərmiş. Bəlkə də Məmməd Araz şairlik istedadını anasının laylalarından, bayatılarından almışdı. Hətta yaxın qohumları ilə söhbət zamanı dedilər ki, şairin bibisi qızı Cumayə nənə Cahan xanımın oxuduğu nəğmələri qeyd edib saxlayıb. Cumayə nənədən eşitdiyim və Cahan xanımın oğlu Məmmədə qoşduğu bir neçə bənd şeir mənim də diqqətimi çəkdi. Oğlunun şair olduğunu öyrənən Cahan xanım sevincini belə ifadə edib:

Ağa bəy gəldi yanıma,
Bir sevda saldı canıma.
Xəbər verin Cahan xanıma,
Oğlun Məmməd şair olub.
Qurban olum hacısına,
Şirininə, acısına.
Xəbər verin Gülsüm bacısına,
Oğlun Məmməd şair olub.

Şairlik sənətinin Məmməd Arazı öz elindən, obasından uzaq salmağı hərdən anası Cahan xanımın gileyinə səbəb olub:

Qələmini alıb ələ,
Sığal verib qara telə.
Gələ bilmir bizim elə,
Yaman qarışıqdır başı Məmmədin!

Yaxud:

Düşübdü dillərə sözü Məmmədin,
Qalıbdı bir qızda gözü Məmmədin.
Araz qırağında, Şahbulağında,
Gəleydi, gəzeydi özü Məmmədin!

Anasına nəsib olmayan şairlik oğluna nəsib oldu. Bu səmimi ana-oğul münasibəti şairin ən zərif, ən incə, ən orijinal şeirlərini ana mövzusunda yazmağına gətirib çıxardı. Məmməd Arazın ana haqqındakı hər kəlməsi zərb-məsəl kimi səslənir: “Uşaqlıq itirmək, gənclik itirmək, Ana itirəndə yada düşərmiş”, yaxud “Çırağı anaymış ata yurdunun”.

Bəlkə də insanlar düşünürlər ki, səsi bunca yüksəklərdən gələn şairin çəkdiyi əzab-əziyyət bununla da bitdi. Təssüf ki, ömrünün daha yaxşı yaza biləcəyi ən yaxşı illərini amansız bir xəstəliklə mübarizədə keçirdi; nə az, nə çox, düz 30 il parkinson xəstəliyindən əziyyət çəkdi. Çox maraqlıdır, şairin hələ çoxdan ürəyinə bir qorxu düşmüşdü, hələ çoxdan narahat idi şeirlərində.

Vay odu, olasan yataq yorğunu,
Vay odu, vədənə ölüm gecikə,

– deyən şairin qorxduğu başına gəlmişdi.

Biganəlik də gördü, laqeydlik də, yataq yorğunu olmaqlıq da, gözü yolda qalmaqlıq da. Özünün də vaxtilə yazdığı kimi: Böyüklərin faciəsi də böyük olur... Amma nə qədər çətin də olsa, öz bənzərsiz ömür yolunda acılarına heç kəsi şərik etmədi. Bu məşəqqətli həyat yolunu “bir mərd qadınla keçdi”, “sizə yetim deyən olsa, qızlarım” deyə bir ata kimi nigarançılıq yaşadı, “haqqın yox, Məmməd Araz, haqqın yox yaşamağa” deyə öz-özünü bəzən ittiham etdi, bəzən də vətəndaş əməllərinin qarşılığında “haqqın var, Məmməd Araz, haqqın var, yaşamağa” deyə vicdanını rahat tutdu. Heç vaxt əyilmədi, əqidəsindən dönmədi. Çox keşməkeşli, məşəqqətli bir həyat yaşayıb, maddi və mənəvi sıxıntılardan, imtahanlardan keçərək ən yüksək mərtəbəyə, zirvəyə – “İstiqlal” ordenli Xalq şairi adına layiq oldu, milyonların qəlbində taxt qurdu, Azərbaycan daşında bitdi. Fəxri xiyabanda bir Daş var, “o Daş altda Məmməd Araz yaşayır...”

Məmməd Arazın Şahbuz rayon
Nursu kəndindəki Ev Muzeyinin direktoru
Əzizə Süleymanova
“525-ci qəzet”
28.03.2020


      Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının ən zəngin qolunu təşkil edən ozan-aşıq sənəti geniş və çoxşaxəli olmaqla qədim köklərə malik yaradıcılıq sahəsidir. Ozan-qopuz sənətinin qədim iz və əlamətləri təxminən e.ə. II minilliklərə aid mənbələrdə özünü göstərir. Arxeoloji, tarixi-etnoqrafik və filoloji materialların tədqiqi Mannanın türkdilli maldar tayfaları arasında qopuz musiqisini yaradan və ifa edən sənətkarların fəaliyyət göstərdiyini təsdiqləyir. Ozanı xatırladan bu sənətkarların bir qədər sonrakı dövrlərdə Azərbaycanda ozan, dədə, varsaq, yanşaq, aşıq adlandığı elmə məlumdur.

Son illərdə mədəniyyətimizin, ədəbiyyatımızın və incəsənətimizin inkişafına dövlət səviyyəsində göstərilən qayğının tərkib hissəsi kimi, aşıq sənətinə də böyük diqqət yetirilir. Tarixlərin süzgəcindən süzülüb gələn qədim folklor nümunəsi olan aşıq sənətinə Naxçıvan Muxtar Respublikasında da böyük diqqət və qayğı göstərilir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin təşəbbüsü ilə 2009-cu ildə Naxçıvan Aşıqlar Birliyi yaradılıb. Birliyin yaranması Naxçıvanda yaşayıb yaradan aşıqları bir araya gətirib. Həmin tarixdən etibarən Naxçıvan aşıq sənətində yeni inkişaf mərhələsi başlayıb, aşıq sənətinin inkişafına göstərilən diqqət və qayğı Naxçıvan aşıqlarının yaradıcılıq imkanlarını daha da genişləndirib.

Naxçıvan aşıq mühiti keçdiyi inkişaf mərhələlərində öz yaradıcı ənənələri və tanınmış sənətkarları ilə Azərbaycan aşıq sənətinə daim dəyərli töhfələr verib. Tarixə nəzər saldıqda görürük ki, XVIII əsr Naxçıvanda aşıq sənətinin tanınmış sənətkarlarından biri Aşıq Süleyman olub. Onun Qarabağda Abdalgülablı Aşıq Valehlə görüşüb deyişdiyi məlumdur. Bu deyişmə onun ustad sənətkar olmaqla yanaşı, Naxçıvandan kənarda da tanındığını göstərir. Bundan başqa, Ordubadlı Kərim, Kosacanlı Ağ Aşıq Allahverdi, Aşıq Cəlil, Aşıq Əli Xanxanımoğlu, Aşıq Məmmədcəfər, Çobankərəli Aşıq Cəfər, Aşıq Abbas Dəhri, Aşıq Fətulla və XX əsrin əvvəllərində yaşayıb yaratmış Aşıq Nabat kimi sənətkarlar aşıq sənətini təbliğ ediblər. Azərbaycan aşıq musiqisinin “Ağır şərili”, “Orta şərili” , “Naxçıvan gülü”, “Naxçıvani”, “Cəlili”, “Baş cəlili”, “Orta cəlili”, “Ordubadi”, “Dərələyəz gəraylısı” və digər saz aşıq havaları Naxçıvan aşıq mühiti ilə bağlı yaranıb və indiyədək də bütün saz ifaçılarının repertuarını bəzəyib.

Qədim Naxçıvan diyarı Azərbaycan mədəniyyət və incəsənətinə layiqli şəxsiyyətlər bəxş edib. Belə şəxsiyyətlərin yaradıcılıqları Azərbaycan mədəniyyətinin, saz-söz sənətinin inkişafına böyük təkan verib, desək, yanılmarıq. Naxçıvanda son illər dünyasını dəyişən Sərraf Qasım, Aşıq Fərrux kimi söz ustaları bu sənəti yaşadanlardan olublar. Hazırkı dövrdə muxtar respublikamızda İxtiyar Seyidov, Aşıq Abdulla, Çərkəz Fətəlixanlı, Aydın Cəfərov, Tural Bağırov, Əli İsmayılov, Şirin Şirinzadə, Könül Taroyeva kimi el şairləri vardır. Adlarını qeyd etdiyimiz sənətkarlar aşıq musiqisində öz yolu, dəsti xətti olmaqla yanaşı, Naxçıvan aşıq sənətinin qorunub saxlanılmasında və gələcək nəsillərə ötürülməsində böyük əməkləri vardır.

Naxçıvanda ta qədimdən indiyədək yaşayıb yaradan, Azərbaycan aşıq musiqisinə xəzinələr bəxş edən aşıqlar haqqında qısa məlumat verək.

Ordubadlı Kərim – Ordubadlı Kərimin həyat və yaradıcılığı haqqında çox az məlumat var. XVII əsrdə Ordubad şəhərində yaşadığı ehtimal olunur. Əldə olan bir neçə şeiri onun ustad-yaradıcı aşıq olduğunu göstərir. Bəzi şeirləri Kərim adlı digər aşıqların şeirlərinə qarışıb. Aşığın “Ayaza qarşı” şeiri bəzi nəşrlərdə Mücrüm Kərimin adı ilə verilib. “Ordubadlı Kərimin Nağılı”, yaxud “Kərim və Süsən” dastanının yaradıcısı hesab olunur.

Kosacanlı Ağ Aşıq Allahverdi – Kosacanlı Ağ Aşıq Allahverdi təxminən 1754-cü ildə Şərur mahalının Kosacan kəndində məşhur şeyx nəslindən Qara Osman oğlunun ailəsində anadan olub.Qara Osman oğlu dövrünün saz-söz ustadlarından idi. Ağ Aşıq aşıq şeirinin əksər janrlarında şeirlər yaradıb ancaq təəssüf ki, bunların çoxu unudulub. Dövrümüzə aşığın bayatı, gəraylı, qoşma, təcnis, ustadnamə şəklində şeirlərinin bir qismi,“Ağ Aşıq-Süsənbər” dastanı və bir neçə aşıqla deyişmələri gəlib çatıb. Kosacanlı Ağ Aşıq 1860-cı ildə Göyçə mahalının Şəfəq kəndində dünyasını dəyişib. Kosacanlı Ağ Aşıq Kərkibaşlı Ağ Aşıq Allahverdinin babası olub.

Dəvəçi Heydər – Dəvəçi Heydər XIX əsrin ortalarında Şərur-Dərələyəz mahalının Dərəli kəndində anadan olub. Deyilənə görə, yaradıcı aşıq olub. El şairi olduğunu da ehtimal etmək olar. Dəvəçiliklə bağlı “Dəvəçi” təxəllüsünü işlədib. Çox az sayda şeirləri bizə çatıb. Əldə olan şeirləri onun yaradıcı sənətkar olduğunu göstərir. Ehtimal ki, Dəvəçi Heydər XIX əsrin sonlarında vəfat edib.

Aşıq Əli Xanxanımoğlu – Naxçıvanın Şərur bölgəsinin tanınan aşıqlarından biri Əli Xanxanımoğludur. XIX əsrdə bölgənin Sədərək kəndində yaşayıb. Anadan olduğu və vəfat etdiyi tarixlər məlum deyil. Yaddaşlarda yaşayan söhbət və rəvayətlərdən, əldə olan bir neçə şeirindən yaradıcı aşıq olduğu məlum olur. Aşığın “Aşan yollar yar yanına gedirmi?” şeiri də onun Sədərəkdə yaşadığını təsdiq edir. Aşığın çap edilmiş qoşma və təcnisləri fikir, məzmun aydınlığı, forma gözəlliyi ilə diqqəti çəkir.

Gülalı Məmməd – XIX əsrdə Naxçıvanın Şərur bölgəsində yaşayıb. Anadan olduğu və vəfat etdiyi tarixlər məlum deyil. Deyilənə görə, yaradıcı və ifaçı aşıq olub. Şeirlərindən yalnız biri bizə məlumdur.

Aşıq Nəcəfalı – XIX əsrin 2-ci yarısı və XX əsrin əvvəllərindəki onilliklərdə Şahbuz bölgəsinin Kükü kəndində yaşayıb. Deyilənə görə, yaradıcı olub. Aşığın 1920-ci illərdən sonra vəfat etdiyi güman olunur.

Aşıq Məmmədcəfər – Aşıq Məmmədcəfər XIX əsrin ortalarında Babək rayonunun Vayxır kəndində anadan olub. Bundan başqa onun Səhnə xanımla deyişməsi, Şərurun Dəmirçi kəndində Əli Koxaya şeir qoşması haqqında məlumatlar vardır. Aşıq təxminən XX əsrin 30-cu illərində vəfat edib.

Aşıq Abbas Dəhri – Aşıq Abbas təxminən 1818-ci ildə Ordubad bölgəsinin Dəstə kəndində anadan olub. Ərəb-farsca təhsili olan Abbas “Əncüməni-şüəra” ədəbi məclisinin üzvü olub. “Dəhri” təxəllüsü ilə qəzəllər yazıb. O, “Əncüməni-şüəra” məclisi bağlandıqdan sonra aşıqlıq edib. Bayatı, gəraylı, qoşma formalarında şeirlər yaradıb. “Olmaz”, “İstərəm”, “Oğul” adlı şeirləri belə örnəklərdəndir. Aşıq Abbas sağlığında Naxçıvan bölgəsi ilə yanaşı, Cənubi Azərbaycanın Ələmdar, Mərənd, Xoy, Zaqafqaziyanın İrəvan, Göyçə, Tiflis, Gəncə, Şəmkir bölgələrində tanınıb. Aşıq Abbas 1932-ci ildə vəfat edib.

Aşıq Nabat – Aşıq Nabat 1914-cü ildə Şərur bölgəsində anadan olub. Kiçik yaşlarından ata-anasını itirmiş Nabat qardaşının himayəsində böyüyüb. 1934-cü ildə isə Bərdə rayonuna köçüb. O, burada göyçəli Aşıq Musadan aşıq sənətinin sirlərini öyrənib. Aşıq Nabat Bərdə, Yevlax, Gəncə şəhərlərində Aşıq Əsəd, Borsunlu Məzahir, Pərvanə Həsən, Aşıq Teymur kimi ustad sənətkarlarla görüşüb, sənətdə get-gedə püxtələşib, ad-san qazanıb. Məlahətli səsi, gözəl ifaçılıq qabiliyyəti ilə qadın aşıqlar arasında fərqlənən Aşıq Nabat iki dəfə Azərbaycan aşıqlarının qurultay (1938) və (1962) nümayəndəsi olub, Moskvada keçirilmiş Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyündə (1940) iştirak edib. Aşıq Nabat klassik və müasir aşıqların, el şairlərinin şeirlərinin çoxunu, bir neçə məhəbbət dastanını kamil bildiyi üçün bütün dəsgahları ilə onları ifa edib. O,1973-cü ildə vəfat edib. Aşığın məzarı Şərur rayonunun Siyaqut kəndindədir.

Qeyd edək ki,bu gün Naxçıvanda mədəniyyətin bütün sahələrinə yüksək dövlət qayğısı var. Son illər muxtar respublikada inşa olunan Uşaq-musiqi məktəblərində aşıq sənəti yaşasın, yeniyetmə və gənclərimiz vasitəsilə gələcəyə ötürülsün deyə saz ixtisası üzrə tədris aparılır, dərslər ixtisaslı müəllimlər tərəfindən keçirilir. Bu gün Babək rayonunda fəaliyyət göstərən Uşaq-musiqi məktəblərinin sazçalanlar kollektivləri keçirilən mədəni-kütləvi tədbirlərdə öz bacarıqlarını, istedadlarını nümayiş etdirirlər. Bu addım aşıq sənətinin yaşamasına, gələcəyə ötürülməsinə göstərilən dövlət qayğısının daha bir ifadəsidir.

Fətəli Axundzadə
Babək Rayon Mədəniyyət Şöbəsinin müdiri
“Şərqin səhəri”qəzeti
13.04.2020


Xalqımızın pak ruhundan od alan ocağımız gur yansın,
süfrələrimizdən ruzi-bərəkət əskik olmasın
      Xalqımızın çoxəsrlik milli-mənəvi dəyərlərini, mədəniyyətini özündə əks etdirən Novruz bayramı çox qədim tarixə malikdir. Baharın gəlişini – varlığın canlanmasını, ana təbiətin “dirilmə”sini yeni ilin, yeni günün başlayacağını müjdələyən Novruza xalqımız Kiçik çillə çıxdıqdan sonra, bayrama bir ay qalmış hazırlaşmağa başlayır. Ev-eşikdə, həyət-bacada səliqə-sahman işləri görülür, arxlar, çay kənarları təmizlənir, əkiləcək toxumlar saf-çürük edilir, çərşənbə tonqalları üçün çır-çırpı, odun yığılıb saxlanılır.

Novruzun gəlişini böyük sevinc və səbirsizliklə gözləyən xalqımız bayrama dörd həftə qalmış hər çərşənbə axşamını təmtəraqla qeyd edir. Həmin çərşənbələr bunlardır: Su, Torpaq, Yel (külək) və nəhayət, sonuncu – Od çərşənbəsi. Od çərşənbəsinə xalq arasında “üskü çərşənbə”, “üskü gecəsi”, “addı çərşənbə” də deyirlər.

İlin sonuncu çərşənbəsi həm də “İlaxır çərşənbə” adlanır. Bu çərşənbəyə xüsusi hazırlıq görülər, evlər al-əlvan bəzədilər, döşəməyə rəngarəng xalça-palaz salınar. Ailənin hər bir üzvü təpədən-dırnağa təzə geyinər. Hamı bu günü bayram edər. İmkansız ailələrə qohum-əqrəbası, qonum-qonşusu əl tutar ki, kimsənin bayramı boş keçməsin.

Bu əziz gündə hər kəsin evində cürbəcür yeməklər bişirilər, soğan qabığı ilə yumurtalar boyanar, bol nemətlərlə bəzədilən bayram süfrələri açılar. Muxtar respublikanın rayonlarında bayram süfrəsinə maş çöçəsi, nimçə dəstənası, quru ərik kompotu, boyanmış bayram yumurtaları, “yeddiləvin”lə, yəni quru meyvə və çərəzlərlə bəzədilmiş xonçalar və digər təamlar düzülər. Həmin süfrənin şahı isə plov hesab olunur. Qaralı, sarıçiçəkli plovlar dəmlənər, üstünə xoruz, quş əti qoyular. Plovu dəmləməmişdən öncə bir ovuc düyünü götürüb atarlar evin damının üstünə ki, bu da quşların ruzisidir. Qoy quşlar da bayram etsin. Onların da payı tutular. İnanca görə, sonuncu çərşənbəni hər kəs öz ocağında keçirməli, öz evində bayram etməli, doğmaları ilə bərabər olmalıdır. Səfərlər, vacib işlər bayramdan sonraya saxlanmalıdır. Deyilənə görə, bu əziz günü evində bayram etməyən, onu ocağında qarşılamayan yeddi il evindən, doğma adamlarından ayrı düşər. Adətə görə, süfrə açılanda əziz bayramı öz evində keçirə bilməyənin də adına pay qoyular. Süfrəyə əyləşməzdən əvvəl bişirilmiş bayram çöçələrindən, dəmlənmiş plovdan da qonum-qonşuya pay tutular.

Doğma diyarımızın bir sıra rayonlarında İlaxır çərşənbə “Baca-baca” adı ilə də tanınır. Məlumdur ki, keçmiş dövrlərdə dam-daşlar (evlər) palçıqdan tikilər, damların üstünə bacalar qoyulardı. Belə damlarda, demək olar ki, pəncərə az olar və yaxud da ki, heç olmazdı. Bacalar pəncərəni əvəz edər, onlar vasitəsilə evlərə işıq düşərdi.

İlaxır çərşənbənin bəzi rayonlarımızda həm də “Baca-baca” adlandırılması isə həmin günə məxsus “bacadan şalsallama” adəti ilə əlaqədardır. Belə ki, Od çərşənbəsində axşam tonqallar alışdırıldıqdan sonra cavanlar, həmçinin adaxlı oğlanlar, uşaqlar dəstə halında damları gəzər, bayram payı almaq məqsədilə bacalardan evlərə şal, torba, papaq sallayardılar. Adaxlı olanlar nişanlısının evindən – bayram süfrəsindən pay umar, gözə görünməsin deyə, bacaya çıxıb şalını sallayar, pay gözləyərdilər. Nənələrimiz, analarımız bacadan evə sallanan torbalara meyvə qurusu, cəviz, badam, noğul, çöçə, boyanmış yumurta, süfrəsində nə varsa, nəyə gümanı gəlirsə, qoyub ağzını bağlayar, torba sallayan payını yuxarı, bacaya çəkib alardı. Yer-yeməli ilə yanaşı, torbalara başqa əşyalar da – bayramçalıq da qoyulardı. “Bacadan şalsallama” adı ilə tanınan bu mərasim “papaqatdı”, “dəsmalatdı”, “torbaatdı” adları ilə günümüzdə də yaşadılır. Sadəcə olaraq indi bacaları evlərin qapıları əvəz edir. Papaq atanlar görünməsinlər deyə, qapını döyüb tez gizlənər, ev yiyəsi döyülən qapıları yubanmadan açar, atılan dəsmallara, papaqlara bayram sovqatı qoyar. Papaq atanlar paylarını alıb digər qapıları gəzərlər.

Novruzun ən çox sevilən ərəfəsi – İlaxır çərşənbə Ordubad rayonunda “yeddiləvin” də adlandırılır. Sonuncu çərşənbə axşamı oğlan evinin qız evinə apardığı şirninin içərisində onun müxtəlif növlərindən olur. Buna görə də şirni növünün çoxluğunu göstərmək məqsədilə ona “yeddilövün”, “yeddiləvin” adı verilib. “Yeddiləvin” günü süfrələrə cürbəcür nemətlər düzülür ki, bunlar da, əsasən, 7 adda olmalıdır.

İlaxır axşamı qapı-baca açıq saxlanar. Bu axşam hər evdən çal-çağır səsi gələr. Elə ki qaranlıq düşdü, ərgən qızlar və yaxud könlündə bir istəyi olanlar dəstə-dəstə “qulaq falı”na çıxarlar. Niyyətlərini tutub, hərə bir qapıya qulaq verər. Əgər evdən yaxşı söz eşidilsə, qapı pusan inanar ki, niyyəti qəbuldur və sevincək qapını açıb içəri girər ki, mən sizin qapını pusmağa gəlmişdim, yaxşı söz eşitdim. Qulaq falını təkcə qız-gəlinlər etməz. Gənc oğlanlar da dostları ilə birgə istədiyi, gözaltı etdiyi qızın evinin damına çıxar, bacadan evə qulaq verər. Əgər eşitdiyi söz-sov yaxşıdırsa, xeyirədirsə, onda oğlan həmin qapıya elçisini göndərər. Elə bütün bunlara görə də həmin axşam hamı çalışar yaxşı, xeyirli söz danışsın ki, qapıya qulaq falına gələnlər kor-peşman qayıtmasınlar.

Od çərşənbəsi günü, hava qaralana macal hər evdə, hər qapıda tonqal qurular. Bu bayram axşamı ən çox uşaqlar sevinər. Əl-ayaqda uşaqlar olar. Belə bir qayda var ki, qaranlıq düşəndə kənddə, məhəllədə hamı eyni zamanda tonqalını yandırar. Bunun üçün kiçik bir oğlan uşağı damın üzərinə çıxar, kəndi seyr edib görsə ki, həyətlərdə tonqallara od vuruldu, dərhal xəbər verər, ailə də həyətində öz tonqalını alışdırar. Adətə görə, yanar tonqalın başına, istisinə, işığına ailə üzvlərinin hamısı yığılmalıdır. İnanca görə, ağrı-acıdan, qada-bəladan, azar-bezardan xilas olmaq üçün hər kəs bayram tonqalının üstündən üç və ya yeddi dəfə hoppanmalı, bu sözləri deməlidir:

Ağırlığım-uğurluğum
Tökülsün bu odun üstünə.
Sarılığım keçsin sənə,
Qızıllığın mənim olsun.

Od çərşənbəsinin xarakterik xüsusiyyətlərindən biri də həmin gün qalanmış tonqal ətrafında yallı gedilməsidir. Bayram tonqalını, adətə görə, çərşənbənin səhəri də o başdan qalayıb yandırar, üzərindən atlanarlar.

İlaxır çərşənbədə subay qızlar bir yerə toplaşıb maraqlı ayinlər yerinə yetirərlər. Onlar qabaqlarına içi su ilə dolu yekə bir qab qoyub başına yığışarlar. Həmin “dilək qabı”nın içinə sırğa, yaxa sancağı, üzük, başqa bəzək əşyaları atarlar. Sonra üstünü əlvan bir yaylıqla örtərlər. Qızlar ya mahnı, ya şeir, ya da haxışta oxuya-oxuya niyyət edib gözlərini yumub növbə ilə qabın içindən bir əşya çıxararlar. Götürülən bəzək əşyası kimindirsə, deyilən şeir, haxışta, oxunan mahnının sözləri onun sonrakı taleyinə yozular. Beləcə, qabın içindəki əşyalar qurtarana qədər bu ayin davam etdirilər.

İlaxır çərşənbənin mühüm adətlərindən biri də həmin axşamdan sonra da bayram əhval-ruhiyyəsini saxlamaqdır. Od çərşənbəsinin səhəri günü bütün el obaşdan ayağa qalxar. Hava işıqlanan kimi böyükdən-kiçiyə hamı su üstünə, bulaq başına gedər, müqəddəs saydıqları suya salam verib salavat çevirər, üstündən üç dəfə hoppanarlar. Pak çərşənbə suyundan içər, əl-üzlərini, pal-paltarlarını yuyarlar. Su qablarını çərşənbə suyu ilə doldurarlar. Bulağın içinə əl atıb bir-iki çınqıl götürüb doldurulmuş su bardaqlarının içinə atarlar. Evə qayıdıb gətirdikləri çərşənbə suyunu həyət-bacaya, meyvə ağaclarının dibinə, qapı ağzına, evin künc-bucağına səpərlər ki, aydınlıq olsun. İnanca görə, çərşənbə suyu mübarəkdir, müqəddəsdir. Bu su insanların günahlarını yuyar. Həmçinin həyət-bacadakı, evdəki natəmizliyi, uğursuzluğu, ruzisizliyi aradan qaldırar. Çərşənbə suyundan təzə gəlinlərin üzərinə səpərlər ki, uşağı tez olsun. Bu çərşənbə suyundan xəstələrə də içirərlər ki, şəfa tapsınlar, sağlıqlı olsunlar. Su üstünə getməyən uşaqları hökmən bulağa göndərərdilər, yaxud da gətirdikləri sudan onlara içirər, üstlərinə çiləyərdilər. Götürdükləri çərşənbə suyundan xəmirə (maya) tutarlar və bu xəmirəni illik saxlayardılar ki, evə ruzi-bərəkət gəlsin. Çərşənbə günü bulaqdan gətirilən suyun içindəki çınqıllar da atılmır. İçilən su qablarının içinə atılıb ta gələn axır çərşənbəyədək saxlanılar. Həmçinin səhər tezdən davarları (qoyun-quzu, keçi) çərşənbə suyuna ötürərlər ki, heyvanlar da bu saf sudan içib salamat, artımlı olsunlar.

Bu əziz günləri el gəzintidə olar. Hamı bir-birinə pay tutar, bayram donluğu aparar. Bayram günləri sübhdən hər kəs bayram görüşünə gedər. Hər kəs əzizlərini ziyarət edər. Xüsusən tayfanın ağbirçək və ağsaqqallarına baş çəkilər, onlara bayram sovqatı aparılar. Bu, elə əziz bayramdır ki, el adətincə hər kəs yad edilməlidir. İstər yaxın, istərsə də uzaq qohum və ya qonşu, dost, tanış-biliş olsun, hər evin qapısı açılmalıdır.

Ağzı xeyir-dualı nənə-babalarımızın, ulularımızın Od çərşənbəsindən nur alan “Ocağın bərəkətli olsun!”, “Ocağın sönməsin!”, “Ocağına nur çilənsin!” alqışları bu gün də dilimizin əzbəridir. Biz də əziz bayramı­mızda bu el alqışlarına qoşularaq diləyirik ki, xalqımızın pak ruhundan od alan ocağımız daha da gur şölələnsin! Ulu Tanrı ocağımızdan odu, süfrələrimizdən ruzi-bərəkəti əskik etməsin, bütün arzu-diləklərimiz çin olsun! El-obamızda bayram, zəfər tonqalları alovlansın hər zaman! Bu bahar özü ilə xoş müjdələr gətirsin! İlaxır çərşənbəniz mübarək!

Gülnarə ABBASOVA
Kəngərli Rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin
Qıvraq qəsəbə filialının müdiri
“Şərq qapısı” qəzeti
17.03.2020


      Haqqında söhbət açacağımız çox qədim musiqi aləti tənbur və ya şirud qopuzun bir növü olub, “qolça qopuz” adı ilə də tanınıb. “Dədə Qorqud” filmində həmin alətdən istifadə edilib. Mizrabla çalınan ən qədim musiqi alətlərindən biri olan tənbur bir sıra xalqlara məxsus alətdir. Əksər xalqlar tənburu əsrlərlə yaşatmış, inkişaf etdirmiş, xalq çalğı aləti kimi qorumuşdur. Hazırda tənbur Orta Asiya xalqları tərəfindən yaşadılaraq musiqi aləti kimi geniş miqyasda tədris olunur. Bu alət üçün xüsusi musiqilər yazılır, konsert proqramlarında ondan professional səviyyədə istifadə edilir.

Tənbur armudvarı, kiçik, çanaqdan, uzun qoldan və bu qol üzərində bağlanmış 16-ya qədər pərdədən ibarətdir. Alətin simlərinin sayı növündən asılı olur.

Tənbur muğamların ən çox ifa edildiyi alət kimi hələ qədim zamanlardan şöhrət tapmışdır. Orta əsr musiqi alimi Dərviş Əli tənburu “bütün musiqi alətlərinin müəllimi” hesab etmişdir. Heç də təəccüblü deyil ki, Məhəmməd Füzuli “Yeddi cam” poemasında “Setar ilə söhbət” başlığında onu tənburdan fərqləndirməyərək deyir:


Rəğbət elə tənbura, müğənni, gəl ürəkdən
Rəğbət açarı ilə ona da bir qapı aç sən.
Aç bir qapı ki, zahir olub nəşələr ondan,
Qəlblərə gülərək daima olar gül kimi xəndan.
Füzuli də tərk eyləyərək qorxmaz əzabdan,
Bu hali-büstadan qoparar nəşələr hər an.

Tənburun Azərbaycan ərazisində çalınmasından və onun həmnövlərindən bəhs edən Əbdülqadir Marağayi aləti belə şərh edir: “Şirvanlılar tənburu o sazdır ki, təbrizlilər ondan çox istifadə edərlər. Onun quruluşu armud şəklində olub, səthi uzundur. Ona iki tək sim bağlanır. Simlərinin ahəngi tərəflərə nisbətən ətrafa daha geniş yayılır. Simlər hər biri digərindən aşağıda yerləşir”.

Dövrümüzə kimi gəlib çıxmış tənbur növlərindən fərqli olaraq muxtar respublikada yaşayan, bir çox qədim alətlərə yenidən həyat verən İxtiyar Seyidov 1998-ci ildə Naxçıvan Dövlət Universitetində təhsil aldığı dövrdə “Türk dövlətləri birliyi” adlı simpoziuma simvolik olaraq Naxçıvan tənburu hazır­layıb təqdim etmişdir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Naxçıvan Musiqi Kollecinin 40 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2015-ci il 29 mart tarixli Sərəncamına əsasən həmin il bu təhsil ocağının yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd olunmuşdur. Ali Məclisin Sədri qədim musiqi aləti olan Naxçıvan tənburunu Musiqi Kollecinə hədiyyə etmiş, kollecdə Azərbaycan xalq musiqisi sinfinin yaradılması, sinfin milli musiqi nəzəriyyəsinə aid ədəbiyyatlarla və xalq çalğı alətləri ilə zənginləşdirilməsi barədə tapşırıq vermişdir. İxtiyar Seyidovun bərpa etdiyi qopuz, rud, çəğanə, rübab kimi qədim musiqi alətləri də Naxçıvan Musiqi Kollecinə verilmiş, onların tədrisi uğurla həyata keçirilir.

İxtiyar Seyidovun ixtira etdiyi alətin hər bir tərəfi bir musiqi aləti olan üçtərəfli tənbur gözəl səsə malik, uzunluğu 110, eni 12 santimetr, 30-a yaxın simi olan və mizrabla çalınan alət kimi formalaşmışdır.

Bir tərəfi – saz, digər tərəfi – tənbur, üçüncü tərəfi – çəng səsinə malik olan Naxçıvan tənburunun ixtiraçısı İxtiyar Seyidov alətin mənasını belə izah edir: “Bildiyimiz kimi, bütün türkdilli xalqlar arasında geniş yayılan bu alətlər, yəni saz, tənbur, çəng alətlərini mən birlik rəmzi kimi bir kök üstə, bir gövdə üzərində birləşdirdim və mənası da budur ki, bütün türkdilli xalqların başqa-başqa dövlətləri olsa da, kökləri birdir. Alətin aşıqlarının hər biri ayrı-ayrı simləri kökləyərək musiqi alətini rəmzi bir mənaya gətirib çıxarır”.

Tənbur alətinə 3 tel bağlanır. Birinci tel kiçik oktavanın si bemol səsinə, orta – ikinci tel kiçik oktavanın mi bemol səsinə, üçüncü – yuxarıdakı tel isə birinci teldən 1 ton aşağı yəni, lya bemol səsinə köklənir. Amma istənilən vaxt orta telin səsini dəyişərək 1 ton yuxarı və aşağı istiqamətə kökləyərək ifa etmək olar. Əsasən, metal tellərə malik olan bu alət mizrabla ifa olunur.

İkinci tərəf saz aləti eynilə dövrümüzdə istifadə etdiyimiz saz kimi köklənir və mizrabla ifa olunur, 6 teldən ibarətdir.

Üçüncü tərəf isə çəng alətinin səsinə malik, 21 teldən ibarətdir. Köklənmə sistemi ikinci oktavanın do səsindən başlayaraq diatonik şəkildə üçüncü oktavaya qədər köklənir.

Naxçıvan tənburunun çanaq hissəsi, əsasən, tut ağacından, qol hissəsi cəviz, aşıqları isə armud ağaclarından hazırlanır. Tərəflərin üz hissəsinə isə 3 millimetr qalınlıqda deka yapışdırılır.

Mədəniyyət beşiyi sayılan ulu diyarımızda bu gün də qədim musiqi alətləri qorunub saxlanılır, təbliğ olunur, gənc nəslə aşılanır. Doğma yurdumuzda təşkil olunan el şənliklərində, müxtəlif festivallarda və digər tədbirlərdə qədim xalq çalğı alətlərinin də sədasını eşidir, milli musiqi mədəniyyətimizin zənginliyi ilə öyünürük.

Onu da qeyd edək ki, muxtar respublikamızda milli-mənəvi dəyərlərin yaşadılmasına, qiymətli mədəni irsimizin qorunmasına dövlət qayğısının bariz nümunəsi kimi ötən il Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri tərəfindən Naxçıvan Dövlət Filarmoniyasına qədim musiqi alətləri hədiyyə olunmuşdur. Avqustun 30-da hədiyyə edilmiş 18 adda, 20 sayda olan bu qədim musiqi alətləri içərisində bərbəd, kamanlı rübab, şirud tənbur, çoğur, bəm rübab, çəng, qabaq kaman, musiqar, ağız qopuzu, ovuc neyi dövrümüzdə ilk dəfə olaraq istifadə edilir. Naxçıvan Dövlət Filarmoniyasının nəzdində haqqında bəhs etdiyimiz hədiyyə olunmuş musiqi alətlərindən ibarət Xalq Çalğı Alətləri Orkestri formalaşmışdır. Orkestrin yaradılması qədim musiqi mədəniyyətimizi təbliğ edəcək peşəkar ifaçıların formalaşmasına, milli musiqimizdən ibarət konsert proqramlarının professional formada təqdim olunmasına xidmət edir. Türk xalqları birliyini tərənnüm edən Naxçıvan tənburu isə çox gözəl səsə malik bir musiqi aləti kimi xalqımız tərəfindən bundan sonra da seviləcək və onun səsi Azərbaycan xalqı durduqca hər zaman eşidiləcəkdir.

Fətəli Axundzadə
Babək Rayon Mədəniyyət Şöbəsinin müdiri
“Şərq qapısı” qəzeti
13.03.2020


      Görkəmli musiqiçi, bəstəkar, dirijor, xormeystr, pedaqoq, ictimai xadim Məmməd Məmmədovun adı çəkiləndə doğma diyarım Naxçıvanla, bu möhtəşəm yurdun qaynar, inkişaflı musiqi həyatı ilə bağlı bir çox unudulmaz xatirələr gözümün önündə canlanır.

1950–1960-cı illərdə Naxçıvanda keçirilən məhsul bayramlarını yada salaq... Payız aylarında muxtar respublika zəhmətkeşləri Naxçıvan şəhərinin mərkəzi küçələrinin birindən – indiki “Azadlıq” meydanı önündən nizamlı şəkildə keçərək istehsal etdikləri, yetişdirdikləri məhsulları nümayiş etdirirdilər. Bu möhtəşəm tədbirlərdə dirijor Məmməd Məmmədovun rəhbərliyi ilə minlərlə orta məktəb şagirdi -- birləşmiş xor onlarca populyar mahnını böyük həvəslə, məhəbbətlə ifa edərək məhsul bayramlarına rövnəq, gözəllik bəxş edirdi. O tədbirlərdə muxtar respublika zəhmətkeşləri öz nailiyyətlərini nümayiş etdirirdilərsə, Məmməd Məmmədov da musiqi həyatımızın inkişafını ortaya qoyurdu.

Həmin illər hər tədris ilinin sonunda – may ayında orta məktəblərdə “Mahnı və çiçək” bayramı keçirilirdi. Yadımdadır, səhər-səhər hər bir şagird, müəllim, evlərindən məktəbə gül, gül dibçəkləri gətirərdi. Məktəb həyətləri gül-çiçəklə bəzənərdi. Bu bayramlarda minlərlə şagirddən ibarət xor kollektivi Məmməd Məmmədovun rəhbərliyi ilə Vətən, gənclik, dostluq, məktəb həyatını vəsf edən mahnılar ifa edərdilər.

O zaman Məmməd Məmmədovun Naxçıvan pioner və məktəblilər evində yaratdığı və bədii rəhbəri olduğu “Əlvan çiçəklər” Mahnı və Rəqs Ansamblı Naxçıvan musiqi tarixinin önəmli səhifəsinə çevrilmişdi. Görkəmli bəstəkar, dirijor Əfrasiyab Bədəlbəyli bu ansamblın fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək, onu Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası Mahnı və Rəqs Ansamblının kiçik qardaşı adlandırmışdı.

Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası Mahnı və Rəqs Ansamblının repertuarında olan hər bir əsər, ikinci həyatını “Əlvan çiçəklər” Mahnı və Rəqs Ansamblında yaşayırdı. Bu əsərlər görkəmli bəstəkarlar Cahangir Cahangirovun dördsəsli xor üçün yazdığı suitalar, Səid Rüstəmovun, Tofiq Quliyevin, Rauf Hacıyevin, Rəşid Əfəndiyevin rəqs suitaları, eyni zamanda, müxtəlif xalqların rəngarəng melodiyaları idi. Hətta illər sonra “Əlvan çiçəklər”in üzvlərindən olan tarzənlər – Əkrəm Məmmədovun, Ələkbər Ələkbərovun, Nazim Quliyevin, kamança çalanlar – Adıgözəl Əliyevin, Kamal Əliyevin, Abdulla Abdullayevin, Kamil Məmmədovun, akkardeon ifaçısı Nizami Məmmədovun Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının Mahnı və Rəqs Ansamblında çalışmaları yaradıcılıq əlaqələrinin davamı kimi qiymətləndirilirdi.

“Əlvan çiçəklər” Mahnı və Rəqs Ansamblı bir çox şəhərlərdə, dövlət tədbirlərində çıxış edir, geniş tamaşaçı auditoriyası tərəfindən qəbul edilir, şöhrətlənirdi. Məsələn, 1966-cı ildə “Əlvan çiçəklər” ansamblının 50 nəfərdən ibarət üzvü ümumittifaq Artek pioner düşərgəsində 1 ay istirahət və eyni zamanda, konsert vermək hüququnu qazanaraq mükafatlandırılmışdı. Bu, böyük qələbə idi. Kollektiv Sovet məkanında Azərbaycanı təmsil edirdi. Bir ayın hər bir günü kollektivin çıxışları alqışlarla qarşılanırdı.

Hətta Sovet və Kanada kinorejissorları “Əlvan çiçəklər”ə ekran həyatı ərməğan etmişdilər. Kollektivin hər bir üzvü fəxri fərmanlarla, medallarla doğma Naxçıvana qayıdırdı.

1974–1978-ci illərdə Naxçıvan Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin Naxçıvan MSSR Mədəniyyət Nazirliyi ilə birgə keçirdikləri genişmiqyaslı məktəb bədii özfəaliyyət kollektivləri müsabiqəsinin sədri olan Məmməd Məmmədovla birlikdə biz – münsiflər heyətinin üzvləri Muxtar Respublikanın şəhər, rayon, kənd orta məktəblərinə gedərək, onların hazırlıqlarına diqqət yetirir, məsləhətlər verirdik. Məmməd Məmmədovun böyük təcrübəsi, musiqiyə, insanlara, doğulduğu məkana olan sonsuz sevgisi, məqsədyönlü musiqi təbliğatının nəticəsində həmin və sonrakı müsabiqələr gözəl nəticələr verirdi.

Məmməd Qəzənfər oğlu Məmmədov 1920-ci il aprelin 28-də Naxçıvan şəhərində dünyaya göz açmışdır. 1927–1934-cü illərdə Naxçıvan şəhər 1 nömrəli orta məktəbdə oxuyur, 7-ci sinfi bitirdikdən sonra Naxçıvan Pedaqoji Texnikumunda təhsilini davam etdirir. O illərin ictimaisiyasi hadisələri, bir çox bölgələrdə olduğu kimi, Naxçıvan musiqi həyatından da yan keçmir. Mübarizə əhval-ruhiyyəsində mahnılar, marşlar və onları ifa edən nəfəsli alətlər orkestrləri yaranır.

1938-ci ildə gənc Məmməd müəllimi Məmməd Kəngərli ilə birlikdə Muxtar Respublikada ilk dəfə olaraq Naxçıvan Tibb Məktəbində qızlardan ibarət nəfəsli alətlər orkestri yaradırlar. İlk müəllimi Məmməd Kəngərlinin musiqiyə vurğunluğu, ictimai əsaslarla orkestrlər yaratmaq, tədbirlər keçirmək Məmməd Məmmədovun gündəlik həyatının mənəvi tələbatına çevrilir.

Musiqiyə olan sonsuz həvəsi gənc Məmmədi Bakı şəhərinə – Musiqi Texnikumuna aparır. Məmməd Məmmədov həmin illəri belə xatırlayırdı: “Böyük həvəslə gəlmişdim Bakıya, geniş yaradıcılıq arzularım var idi. Lakin birinci kursda oxuduğum dövrdə bərk xəstələndim. Musiqi texnikumuna rəhbərlik edən dahi bəstəkarımız Üzeyir Hacıbəyovun qayğısı və köməkliyi ilə xəstəxanaya göndərildim. Üzeyir bəy xəstəxanaya mənim yanıma gəldi, səhhətimlə, dolanışığımla maraqlandı, mənə maddi, mənəvi cəhətdən arxa oldu, atalıq etdi. Xəstəliyimdən xəbər tutan atam Qəzənfər kişi Bakıya gəlir. Üzeyir bəy təkidlə atamın cibinə pul qoyur və işçilərinə tapşırır ki, atamı xəstəxanaya mənim yanıma aparsınlar”.

1940-cı ildə Bakı şəhərində idman bayramı keçirilir. Naxçıvanın 350 nəfər idmançısı Azərbaycanımızın paytaxtında şən musiqi təranələri altında öz istedadlarını nümayiş etdirir. Həmin şən təranələrin müəllifi bəstəkar Məmməd Məmmədov, dirijoru isə zəmanəmizin əfsanəsi Niyazi idi. Niyazi kimi dahi sənətkarın əsərə dirijorluq etməsi, artıq Məmməd Məmmədovun gələcək, uğurlu yaradıcılığından xəbər verirdi.

Bir il sonra müharibə başlayır. Çoxları kimi Məmməd Məmmədov da Vətəni qorumaq üçün cəbhəyə yollanır. Doğma elindən, obasından uzaqlarda sevimli truba alətindən ayrılmır, Azərbaycan xalq mahnı və rəqslərini ifa edərək həmyerlilərinin könlünü oxşayır, onlara şəhərlərini, kəndlərini, əzizlərini xatırladır, qələbəyə ruhlandırırdı.

Məmməd Məmmədovun doğma qardaşı AMEA-nın eks-prezidenti akademik Fərəməz Maqsudovun xatirələrindən: “Qardaşım Məmməd böyük bəstəkarlar Fikrət Əmirov, Cahangir Cahangirovla bir sinifdə oxuyurdu. Bəlkə də onlar səviyyəsində bir bəstəkar olacaqdı. Məmmədin böyük bir bəstəkar kimi formalaşmasında ən böyük maneə müharibə oldu. Kiyev altında onların diviziyası mühasirəyə düşdü. Bir qrup döyüşçü yoldaşları ilə mühasirəni yarıb Stalinqrad cəbhəsinə -- döyüşlərin ən qızğın nöqtəsinə yollandı. Müharibəni döyüşə-döyüşə başa vurdu, orden-medallara layiq görüldü.

Yadıma gəlir: 70-ci illərin sonunda Moskva Televiziyası tez-tez reportaj verərək, uşaqlardan ibarət çoxsəsli xor kollektivlərini təbliğ edirdi. Halbuki Məmməd müəllim bundan xeyli əvvəl 50-60-cı illərdə hər il keçirilən “Məhsul”, “Mahnı və çiçək” bayramlarında 1000 nəfər uşaqdan ibarət birləşmiş xor təşkil edirdi və bu böyük kollektivi zərgər dəqiqliyi ilə idarə edirdi.

O, böyük musiqi kollektivlərinin təşkilatçısı, musiqi təbliğatçısı idi. Muxtar respublikanın indiki nəslinin musiqi zövqünün inkişafında Məmməd Məmmədovun rolu əvəzedilməzdir”.

Bəstəkar Məmməd Məmmədov C.Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının kollektivi ilə gənc yaşlarından ömrünün sonunadək yaradıcılıq əlaqəsi saxlamış, 30-dan artıq müxtəlif janrlarda yazılmış tamaşalara musiqi bəstələmiş və bir çox əsərlərə musiqi tərtibatı vermişdir. H.Cavidin “Səyavuş”, M.F.Axundovun “Lənkəran xanının vəziri”, B.Vahabzadənin “Ədalət”, Lope de Veqanın “Sevilya ulduzu”, A.Qlobanın “Dağılmış piyalə”, K.Qoldoninin “Mehmanxana sahibəsi”, H.Razinin “Arxalı dağlar”, Ə.Yusiflinin “Vicdan əzabı”, Ə.Qənbərovun “İlan yuvasında fırtına”, H.Arzulunun “İnam” dramlarına və bir çox başqa tamaşalara yaddaqalan, orijinal musiqilər bəstələmişdir. Bəstəkarın “Gənclik mahnısı” (sözləri Hüseyn Razinindir), “Dostluq mahnısı”, “Azərbaycanım”, “Ana Vətən” (sözləri Müzəffər Nəsirlinindir), “Olaydım mən”, “Nəğmə çalır ürəyim” (sözləri Kəmalə Ağayevanındır) mahnıları Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunan “Naxçıvan təranələri” adlı məcmuəyə daxil edilmişdir. Nəfəsli alətlər orkestri üçün marşlar, pyeslər, fortepiano üçün “Kiçik prelüdiyalar”, klarnet və fortepiano üçün “Miniatürlər”, “Qaytağı”, truba və fortepiano üçün “Vals”, “Lirik rəqs”, səs və fortepiano üçün mahnı və romanslar bəstəkarın yüksək sənətkarlıqla yazdığı əsərlərdəndir. Böyük dramaturq, şair Hüseyn Cavidin cənazəsinin doğma şəhərinə -- Naxçıvana gətirilməsi mərasimi Məmməd Məmmədovun fortepiano üçün yazdığı “Marş” əsərində həm böyük sevinc, həm də kədər hisslərilə əks olunmuşdur. Məmməd Məmmədovun mahnılarının bir qismi “Bəstəkar Məmməd Məmmədov” adlı kitaba daxil edilmişdir.

Məmməd müəllimin çoxsahəli yaradıcı fəaliyyəti bir çox fəxri fərman, diplom, orden və medallarla və “Naxçıvan MSSR-in Əməkdar müəllimi” fəxri adı ilə qiymətləndirilmişdir. Muxtar respublika incəsənət xadimlərinin müraciəti əsasında Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə 1990-cı ildə Naxçıvan 1 nömrəli uşaq musiqi məktəbinə Məmməd Məmmədovun adı verilmişdir.

Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri Vasif Talıbov görkəmli musiqiçi, bəstəkar, dirijor, xormeystr, pedaqoq, ictimai xadim Məmməd Məmmədovun 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında sərəncam imzalayıb. Onu da qeyd edək ki, bu tədbir indiyədək keçirilən bir çox tədbirlərin davamıdır. Bəstəkarlar Məmməd Nəsirbəyovun, Nəriman Məmmədovun, Ərtoğrol Cavidin, Tofiq Bakıxanovun və bir sıra incəsənət xadimlərinin yubileylərinin keçirilməsi Naxçıvanda mədəniyyətimizə xüsusi diqqətin olmasının bariz nümunəsidir.

Görkəmli bəstəkarlar Tofiq Quliyev, Süleyman Ələsgərov, Arif Məlikov “Bəstəkar Məmməd Məmmədov” adlı kitabda, onun haqqında çəkilən sənədli filmdə öz ürək sözlərini bildirərək Məmməd Məmmədov yaradıcılığını yüksək qiymətləndirmişlər.

Yəqin ki, musiqi tədqiqatçılarımızın əsərlərində Məmməd Məmmədovun həyat və yaradıcılığı bundan sonra daha əhatəli tədqiq ediləcək, əsərlərinə bir çox görkəmli sənətkarlarımız müraciət edəcəklər.

Nazim Paşa QULİYEV
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi, bəstəkar
“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
09.03.2020


      Bəstəkar Məmməd Məmmədov haqqında yazı hazırlayarkən onun ailəsi ilə də maraqlanmağı özümə mənəvi borc bildim. Öyrəndim ki, bəstəkarın üç övladı var. Onlardan hazırda Bakı şəhərində yaşayan Fəridə Məmmədova ilə əlaqə saxladım. O, Ali Məclis Sədrinin bəstəkar Məmməd Məmmədovun 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında imzaladığı Sərəncamın atasının yaradıcılığına verilən yüksək qiymət olduğunu və bütövlükdə, mədəni irsimizə göstərilən bu qayğıya görə minnətdarlığını bildirdi. Atası ilə bağlı xatirələrini bölüşdü:

– Atam təkcə yaxşı musiqiçi, pedaqoq yox, həm də xoşxasiyyətli, mehriban, qayğıkeş və zəhmətkeş bir insan idi. Deyirlər, musiqiçilər incə ruhlu insanlardır. Şübhəsiz ki, atamın belə gözəl xarakterə malik olması öz sənətinə vurğunluğu ilə əlaqədardır. O, musiqi ilə yaşayır, onunla nəfəs alırdı. Sənətindən şövqlə danışar, çəkdiyi zəhmətdən zövq alardı. Atam gördüyü işlə heç vaxt kifayətlənmirdi. Daim musiqi aləmində axtarışda idi. Demək olar ki, onun boş vaxtı olmazdı. Vaxtının çox hissəsini piano arxasında məşqlə, ya da ki, musiqi bəstələməklə keçirərdi.

Bir müəllim kimi yetişdirdiyi tələbələr ilə həmişə fəxr edirdi. Öz tələbələri ilə həm də yaxın dost olmağı bacaran bir pedaqoq kimi onların fikirlərini də dinləyərdi. Teatr isə Məmməd müəllim üçün başqa bir aləm idi. Hansısa yeni bir dram əsərinin musiqi tərtibatı üzərində yorulmadan çalışardı.

Bu gün Naxçıvan şəhərindəki 1 nömrəli Uşaq Musiqi Məktəbinin atamın adını daşıması və 100 illik yubileyinin keçirilməsi ilə bağlı verilən sərəncam bizi musiqiçi ailəsi olaraq sevindirir və qürurlandırır. Bütün bunlara görə Ali Məclis Sədrinə minnətdarıq.

Bəstəkar Məmməd Məmmədovun yetirmələrinin və sənət yoldaşlarının da xatirələrini dinlədik.

Nazim Kazımov – Azərbaycan Milli Konservatoriyasının nəzdində fəaliyyət göstərən Musiqi Kollecinin direktoru, Əməkdar incəsənət xadimi, professor:

– Musiqi sahəsinə qədəm qoyduğum ilk illərdə üzvü olduğum, Məmməd müəllimin yaratdığı və rəhbərlik etdiyi “Əlvan çiçəklər” mahnı və rəqs ansamblının zəngin yaradıcılıq fəaliyyəti mənim kimi burada iştirak edən gənc musiqiçilərin gələcəkdə peşəkar sənətkar olmalarının əsas mərhələsi idi. Bu ansamblla biz Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində, xarici ölkələrdə qastrol səfərlərində olmuşuq. Həmin konsertlər hələ kiçik yaşda olan musiqiçiləri artıq konsert ifaçısı kimi püxtələşdirirdi. Uğurlarımızın səbəbkarı isə gözəl insan, əsl pedaqoq, bəstəkar, dirijor Məmməd Məmmədov idi. Bu gün bizim yaxşı pedaqoq olmağımızda, təşkilatçı kimi formalaşmağımızda da Məmməd müəllimin pedaqoji ustalığının, təcrübəsinin böyük əhəmiyyəti olub.

Yaradıcılığımın ilk dövründə, boya-başa çatdığım doğma Naxçıvanda ilk müəllimlərimdən biri olan Məmməd Məmmədovu xatırladıqca, onun yüksək əxlaqi keyfiyyətlərini çoxsaylı yetirmələrinin timsalında gördükcə unudulmaz sənətkarla fəxr edir, onun şagirdi olduğum üçün qürur duyuram. Bu ustad sənətkarın anadan olmasının 100 illiyinin geniş şəkildə qeyd edilməsini isə bir sözlə ifadə etmək olar: qədirşünaslıq!

Nazim Quliyev – Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi, bəstəkar:

– Bəstəkar Məmməd Məmmədov mənim ilk müəllimlərimdən biri kimi yaddaşımda yaşayır. Məmməd müəllimin davranışı, yaradıcılığı mənim üçün böyük həyat məktəbi oldu. Müəllim kimi çox tələbkeş idi. Bunun da nəticəsində biz peşəkar musiqiçi kimi yetişdik. Onun musiqiyə olan vurğunluğu mənim kimi digər şagirdlərinə də sirayət etdi. Belə bir ustad sənətkarın şagirdi olub musiqini sevməmək mümkün deyildi. Bəstəkarın sənətə qarşı məhəbbətinin qığılcımları bu gün mənim kimi bir çox yetirmələrinin qəlbində yaşamaqdadır. Mən həmişə fəxr etmişəm ki, ondan dərs almışam. Məmməd müəllimin yaradıcılığı çoxşaxəli və genişdir.

O, 30-dan artıq tamaşaya musiqi bəstələyib. Əgər bir tamaşada, təxminən, 10 musiqi nömrəsinin olduğunu nəzərə alsaq, deməli, bəstəkar təkcə tamaşalar üçün 300-dən artıq mahnı, rəqs, uvertüra və başqa janrlarda musiqi nömrələri yazmışdır.

Bəstəkar Məmməd Məmmədovun 1938-ci ildə yaratdığı qızlardan ibarət nəfəsli alətlər orkestri təkcə Naxçıvanda yox, Cənubi Qafqaz ölkələri arasında ilk belə kollektiv idi. O, xüsusən ötən əsrin 60-cı illərində Naxçıvanda kütləvi musiqi ifaçılığının inkişafında müstəsna xidmətlər göstərib. Məmməd Məmmədovun zəngin yaradıcılığı öyrənilməli, əsərləri toplanıb daha geniş şəkildə təhlil edilməlidir. Çünki onun yaradıcılığı Naxçıvan musiqi mədəniyyətinin ən möhtəşəm səhifələrindəndir. Bu mənada, tanınmış bəstəkarın 100 illik yubileyinin muxtar respublikada dövlət səviyyəsində qeyd olunması, bütünlükdə, mədəniyyətimizin inkişafına töhfə, sənətə və sənətkara verilən qiymət kimi bizi çox sevindirir.

İlqar Muradov – Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti:

– Naxçıvanda musiqiçilərin yetişməsində və püxtələşməsində danılmaz və unudulmaz xidmətləri olan, adını daim iftixarla xatırladığımız bəstəkar, dirijor, pedaqoq Məmməd Məmmədov mənim xor müəllimim olub. O, pedaqoji təcrübəsi və səriştəsi ilə bütün şagirdlərin sevimlisinə çevrilmişdi.

Məmməd müəllimin populyar mahnılarından biri olan, sözləri Müzəffər Nəsirliyə aid “Naxçıvan” mahnısı 1970-ci illərdə bütün musiqi məktəblərinin, eləcə də məşhur ifaçıların, xor kollektivlərinin repertuarında başlıca yer alırdı. Əminliklə söyləyə bilərəm ki, bu mahnı həmin dövrü xatırlayan hər bir naxçıvanlının dilinin əzbəridir.

Ömrünü xalqının, yaşadığı diyarın incəsənətinin inkişafına həsr edən Məmməd Məmmədov mənim xatirimdə öz peşəsinə, amalına sona qədər sadiq qalan və heç bir zaman təvazökarlığını itirməyən sənətkar kimi qalıb. Böyük həvəs və məhəbbətlə bağlı olduğu sənətinin müqabilində bu gün o, hamımızın qəlbində yaşayır və yaşayacaq.

Zöhrab Axundov – Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar artisti, ustad tarzən:

– Mərhum bəstəkar Məmməd Məmmədov ilə tanışlığım uşaqlıq illərimə təsadüf edib. O, atam Vahid Axundovla həm iş yoldaşı, həm də dost idi. Məmməd Məmmədov zəngin pedaqoji təcrübəsi, yaratdığı gözəl musiqi nümunələri, əsl sənətkar şəxsiyyəti ilə musiqiçilərin ağsaqqalı kimi bu gün də hafizəmdə yaşayır.

Xüsusilə qeyd etmək istərdim ki, Naxçıvanda xor sənətinin ən yüksək, professional səviyyəyə çatmasında bəstəkarın mühüm xidmətləri var. Onun dövrün çətinliklərinə qatlaşaraq yaratdığı “Əlvan çiçəklər” mahnı və rəqs ansamblı, xor kollektivləri musiqi mədəniyyətimizin inkişafında silinməz izləri ilə yadda qalıb. Bəstəkarın pedaqoji ustalığının mühüm cəhətlərindən biri də kollektivlərin bir neçə ay ərzində hazırladıqları geniş, kütləvi tədbirlərin öhdəsindən qısa zamanda, yüksək səviyyədə gəlməsi idi. “Əlvan çiçəklər” mahnı və rəqs ansamblının, xor kollektivlərinin zəngin repertuarına daxil olan bütün musiqi nümunələrinin, demək olar ki, hamısını bəstəkar özü şəxsən hazırlamışdı. Bu da Məmməd müəllimin pedaqoji yaradıcılıq fəaliyyətinin ən yaddaqalan cəhətlərindəndir.

Məmməd Məmmədov Naxçıvan musiqi mədəniyyətinin inkişafında öz dəstxəti, layiqli imzası olan sənətkarlardandır.

Nizami Məmmədov – Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi:

– Məmməd Məmmədovun yaradıcılıq fəaliyyəti çoxşaxəli və genişdir. Bəstəkar Naxçıvan şəhər 3 nömrəli tam orta rus məktəbində nəfəsli alətlər orkestri yaratmışdı. Mən də həmin orkestrdə iştirak edirdim. Məmməd müəllimlə ilk tanışlığım da məhz o günlərdə olub. Bəstəkar o illərdə ucqar dağ kəndlərində belə, orkestrlər, xor kollektivləri yaradıb, gənc musiqiçilərin yetişməsində böyük xidmətlər göstərib. O, əsl pedaqoq, xüsusi idarəçiliyə malik bir musiqiçi idi. Bunun nəticəsidir ki, Naxçıvanda professional xor sənətinin təşkili və inkişafı bəstəkarın adı ilə bağlıdır. Belə ki, Məmməd Məmmədov konsert proqramları və bayramlar üçün xüsusi olaraq birləşmiş xor kollektivi yaradırdı. Düşünün ki, 1000-ə yaxın uşaqla eyni anda məşqlər aparmaq, onları truba alətində müşayiət etmək nə qədər çətin bir iş idi. Görkəmli bəstəkar, xormeyster Əfsər Cavanşirov Məmməd Məmmədovun yaratdığı birləşmiş xor kollektivinin ifasını dinləmiş və çox təsirləndiyini ifadə etmişdi.

Məmməd Məmmədov bu gün də biz musiqiçilər tərəfindən unudulmur, onun irsini təbliğ edərək yaratdığı əsərləri gənc musiqiçilərə öyrətməklə öz mənəvi borcumuzu ödəməyə çalışırıq.

Hər kəsin dünyada bir dəfə yaşamaq şansı var. Kimisi ona bəxş edilən ömrü hədər edir, kimisi də həyatdakı missiyasını anlayaraq hədəfinə çatmaq, özünə mövqe qazanmaq üçün böyük şövqlə çalışır. Həmin insanların həyat və fəaliyyətinə nəzər salanda şahidi oluruq ki, onlar ömürlərini elinə, obasına, xalqına fayda vermək kimi ali məqsədə həsr ediblər. Bəli, göründüyü kimi, öz sənətinə vurğun insanlardan biri də bəstəkar Məmməd Məmmədov olub. Əminliklə demək olar ki, nə qədər ki gənc musiqiçilər yetişir, musiqi mədəniyyətimiz yaşadılır və ən əsası qədirbilən insanlar var, Məmməd Məmmədov da daim yaşayacaqdır.

Pərviz Hacılı
“Şərq qapısı” qəzeti
04.03.2020


      Qədim xalq sənətləri xalqın yaşamını, məişətini ifadə etmək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Hər bir xalqa məxsus olan sənət növü onun mənəvi yanaşmasını da özünəxas dərəcədə ifadə edir. Fərqli sənət növlərini müşahidə edərkən onda etnosun qədim düşüncə tərzini aşkarlamaq mümkündür. Bu maddi nümunələrə xalq düşüncəsinin təsiri də danılmazdır. Bu baxımdan həmin sənət növləri tarixi əhəmiyyət də daşıyır. Belə sənət növlərindən biri də dulusçuluqdur. Xalq yaradıcılığının həm mənəvi, həm də maddi nümunələrini qorunub saxlandığı qədim Ordubad torpağı həm də xalq sənətkarlığının bir çox növlərinin yaranıb inkişaf etdiyi tarixi məkandır. Belə ki, xalq yaradıcılıq sahələrindən olan misgərlik, dəmirçilik, xarratlıq, papaqçılıq, xalçaçılıq, ipəkçilik, dulusçuluq və s. zaman-zaman bu ərazidə məkan və çoğrafi amillərlə təkmilləşərək inkişaf edib. O cümlədən, Ordubadda müxtəlif zamanlarda məşhur dulusçular da fəaliyyət göstərib.

Dulusculuq sənəti köklü tarixin məhsuludur. Ordubadda bu sənətin tarixi keçən əsrlərlə səsləşir. Yazılı mənbələrdə xanlıqlar dövründə Ordubadda dulusçuluğun inkişafı barədə məlumat vardır. Bu məlumatlara əsaslanaraq demək mümkündür ki, Ordubadda və onun bəzi kəndlərində saxsı qab istehsalı ilə məşğul olublar. Dulusçuluq sənəti xalq düşüncəsində gizli, sirli sənət də adlanır. Torpaqdan, gildən mükəmməl əşya hazırlaya bilən insan xalqın qədim təsəvvü ründə sirlərlə dolu insan, sirli sənət sahibi adlanırdı. Elə bu fikri Ordubad ərazisindən toplanan xalq yaradıcılığı nümunələrində də müşahidə etmək mümkündür. “Şah Abbas və onun sənəti” adlı nağılda nağıl qəhrəmanı öyrəndiyi dulusçuluq sənəti sayəsində düşməndən qurtulur. Düşmən əlində əsir olan qəhrəman düzəltdiyi dulus məmulatının üzərinə harda əsir düşdüyünü sirli hərflər vasitəsilə həkk edərək, öz yaxınlarına göndərir. Bu naxışların hərəsini bir söz kimi oxuya bilən şahın xanımı onu xilas etmək üçün qoşun göndərir, qəhrəmanı xilas edir. Müasir günümüzə qədər gəlib çıxan bəzi dulusçuluq əşyalarının da üzərində müxtəlif naxışlar həkk edilibdir.

Azərbaycanın başqa regionları ilə müqayisədə Naxçıvan və onun ərazilərində xanlıqlar dövründə dulusçuluq məmulatlarının istehsalı geniş yayılıb. Mənbələrdə mövcud olan məlumata görə, tarixən Ordubadda fəaliyyət göstərən, növbənöv saxsı qablar istehsal edən dulusçu emalatxanalarının sədası qonşu xanlıqlara da yayılıb. Tarixi mənbələrdə Ordubaddakı dulusçu emalataxanalarından birinin fəaliyyətdən düşmüş karvansarada yerləşdiyi haqqında məlumata rast gəlmək mümkündür. Hazırda ərazidə mövcud olan Ordubad Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində qorunub saxlanan, müxtəlif tarixi dövrlərə aid olan gildən hazırlanan məmulatlar – dulusçuluq məmulatları ərazidə bu sənətin yaranmasının və fəaliyyətinin qədim keçmişindən xəbər verir. Muzeydə islamaqədərki dövrlərə aid olan gildən hazırlanmış küp qəbir Ordubad rayonunun Sabir Dizə kəndindəki ərazidə aşkar olunub. Etnoqrafik məlumatlara əsasən, küp qəbirlərə öləni yerləşdirməklə bərabər, çörək və su da qoyardılar. Bu da etnosun o biri aləm-dünya etiqadı ilə bağlı düşüncələrinin ilkin formalarının izləri kimi təzahür edir. Muzeydə, həmçinin, saxsı suboru kəmərinin qalıqları da qorunmaqdadır. Sonrakı dövrlərə, əsasən, XIX əsrə aid istehsal nümunələri də muzeyin dəyərli eksponatlarındandır.

Ziyalı Vilayət Bağırovun verdiyi məlumata görə, muzeydə qorunan küplərin bəzilərindən o dövrdə su, taxıl, pendir saxlamaq, qovurma tədarükü üçün istifadə olunubdur. Müasir günümüzdə də, Naxçıvan Muxtar Respublikasının digər regionlarında olduğu kimi Ordubad rayonunun şəhər və kəndlərində dulusçuluq məmulatlarından turşuların, dənli ərzaq məhsullarının, ümumiyyətlə Naxçıvan Muxtar Respublikasına xarakterik olan qovurmanın qışa tədarükünü təşkil etmək üçün küplərdən geniş istifadə olunur. Bu qablar həmin ərzaqların həm lazımi şəkildə qorunmasına yararlıdır, həm də sağlamlıq baxımından olduqca əhəmiyyətlidir. Mətbəx qabları arasında dizə, qazança, küvəc, piti dopularından ləzzətli xörəklərin hazırlanmasında istifadə olunubdur. Bu qablarda hazırlanan xörəklər xüsusi dada malik olur. Dopuda hazırlanan pitinin, saxsı səhəngdə saxlanan suyun, küpdə tədarük edilən qovurmanın dadından alınan zövq əvəzsizdir.

Aytən Cəfərova
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı
"El həyatı"qəzeti
22.02.2020


     
Sarıdərə nekropolu

Küküçaya tökülən azsulu çayın yatağına yenən yamacdadır. Bir hissəsi sel suları nəticəsində yuyulub dağıdılıb. Çayın içərisində kəllə qapağına, boz rəngli gil qab qırıqlarına təsadüf edilib. Qəbirlərdən kəllə sümüyü, skelet qalıqları, boz və çəhrayı gil qab qırıqları, tunc bəzək əşyaları, ox ucluqları, tuncdan tökülmüş quş fiquru və digər maddimədəniyyət qalıqları aşkara çıxarılıbdır. Tapıntılara əsasən, nekropolun eramızdan əvvəl III miniiliyin sonu, eramızdan əvvəl XII-X əsrlərə aid olduğu ehtimal olunur.

Çəpər odası

Şahbuz rayonunun Biçənək kəndinin yaxınlığında meşənin içərisində yaşayış yeridir. Burada tikintilər dağıntıya uğrasa da, o, öz arxait quruluşunu qoruyub saxlayıb. Yaşayış yerinə aid binalar oval formalı mərkəzi meydanın ətrafında yerləşib. Binaların bəzisi 1, bəzisi isə ikiotaqlıdır. Burada irihəcmli ictimai binalar da vardır. Tədqiqatlar zamanı yaşayış yerindən son antik və erkən orta əsrlərə aid çəhrayı rəngli keramika parçaları əldə edilib. Arxeoloji materiallara əsasən, yaşayış yerini I-VIII əsrlərə aid etmək olar.

Badamlı türbəsi

Badamlı kəndi ərazisində yerləşir. Yonulmuş dördkünc formalı daşlardan dairəvi formada inşa olunub. Türbənin girişi qəbir tərəfdəndir, binanın divarları tamamilə uçub tökülüb. Ətrafı daşla örtüldüyündən xarici divarların formasını müəyyən etmək mümkün olmayıb. Türbəni təqribən XIV-XVI əsrlərə aid etmək olar.

"Oğuz səsi" qəzeti
24.02.2020


      “Dünyada hər kəs üçün sözdən böyük yadigar yoxdur, zira ki, mal-mülk tələf olub gedir, amma söz qalır ” – deyən böyük yazıçı, ictimai xadim, mütəfəkkir, məşhur “Molla Nəsrəddin” jurnalının yaradıcısı Cəlil Məmmədquluzadə əsərləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında misilsiz xidmətlər göstərib.

Cəlil Məmmədquluzadə məslək adamı olub. O, xalqın azadlığı üçün yollar axtarıb, qurtuluşu üçün çarələr düşünüb. Bir dəfə yazıçı dostları Cəlil Məmmədquluzadəyə ehtiyatlı olmağı, özünü düşmənlərdən qorumağı məsləhət görüb, ədib isə onlara belə cavab verib: “Mənim məqsədim eybəcərlikləri görmək, gülmək və yazmaqdır. Adını yazıçı qoyub ortalığa çıxan gərək hər bir vəziyyəti nəzərdə tutsun. Yəqin ki, haqqı müdafiə edən yazıçının düşməni çox olacaq... Düşməndən qorxanın adını yazıçı qoymağa haqqı yoxdur”.

Cəlil Məmmədquluzadənin bədii nəsri Azərbaycan ədəbiyyatında yeni ədəbi hadisə idi. O, ədəbiyyatımızda kiçik hekayənin böyük ustadı kimi daha çox şöhrət qazanıb. Onun hekayələri, əsərləri yaşadığı dövr Azərbaycan həyatının güzgüsüdür. Real həyat hadisələrinin tipik bədii vasitələrlə təqdim edilməsi, sıravi, zəhmətkeş insanların maraqlı və qəribə taleyinin təsviri, milli oyanış və dirçəlişə çağırış, sadə dil və üslub yazıçının bədii nəsrinin əsasını təşkil edir.

Həyatının, elmi, ədəbi-ictimai fəaliyyətinin ən yüksək mənasını, amalını doğma xalqına, Azərbaycan ictimai fikrinin inkişafına və tərəqqisinə xidmət etməkdə görən görkəmli ədib yazırdı: “Qələmin müqəddəs vəzifəsi xalqın xoşbəxtliyi yolunda xidmət etməkdir... Bu ola gərək hər bir qələm sahibinin amalı”. Ömrü boyu xalq üçün yazıb-yaradan, vətənin, millətin tərəqqisi naminə çalışan böyük sənətkarın xatirəsi daima uca tutulur, ehtiramla yad edilir.

Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, böyük dövlət xadimi Heydər Əliyev görkəmli ədibin yaradıcılığına, çoxşaxəli fəaliyyətinə, əsərlərinin müasirlik keyfiyyətinə xüsusi dəyər verərək deyiridi: “Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan tarixində görkəmli yer tutmuş, dahi bir insan, yazıçı, publisist, filosof, mütəfəkkir, xalqımızın mədəniyyətini çox zənginləşdirmiş bir şəxsiyyətdir. O, ədəbiyyatımızın, mədəniyyətimizin klassikidir. Eyni zamanda o, bizim müasirimizdir o, bu gün bizimlədir, bizim sıramızdadır.”

Böyük ədibin əvəzedilməz xidmətləri xalqımız tərəfindən layiqincə qiymətləndirilib, onun adının əbədiləşdirilməsi məqsədilə bir sıra elm, mədəniyyət, təhsil müəssisələrinə adı verilib. Onlardan biri də Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Muxtar Respublika Ədəbiyyat Muzeyidir. Ədəbiyyat Muzeyi böyük yazıçının anadan olmasının 100 illik yubileyinin Azərbaycanda geniş qeyd olunduğu zaman-12 iyun 1967-ci ildə açılıb.

Ədəbiyyat muzeyinin fəaliyyətində Mirzə Cəlil yaradıcılığının toplanması, öyrənilməsi və tədqiqi əsas yerlərdən birini tutur. Muzeyin ekspozisiyasının geniş bir hissəsi Mirzə Cəlil dünyasına və onun redaktoru olduğu “Molla Nəsrəddin” jurnalına, mollanəsrəddinçi şair və yazıçılara həsr edilib. Muzeyin ekspozisiyasında böyük ədibin ömür-gün yoldaşı, görkəmli maarifpərvər, ziyalı Həmidə xanım Məmmədquluzadə, oğlanları Midhət və Ənvər, qızı Münəvvər xanım haqqında müxtəlif sənədlər, yazılar yer almaqdadır. Xalq rəssamı Oqtay Sadıqzadə tərəfindən işlənmiş “Cəlil Məmmədquluzadə həyat yoldaşı Həmidə xanımla “Molla Nəsrəddin” jurnalı redaksiyasında”, Qədirulla Bağırov “M.Ə.Sabir və C.Məmmədquluzadə”, Rəhim Əlizadə “Mirzə Cəlil düşünür” portretləri, xalq rəssamı, heykəltaraş Hüseynqulu Əliyevin “Ölülər” əsərində Kefli İsgəndər, “Poçt qutusu” hekayəsində Novruzəli surətləri, “Molla Nəsrəddin” obrazı, Elcan Şamilovun “Cəlil Məmmədquluzadə” metaldan barelyef, Fuad Nəcəfovun “Cəlil Məmmədquluzadə və M.Ələkbər Sabir birlikdə” heykəli və başqa sənət əsərləri muzeyin ekspozisiyasında nümayiş olunan maraqlı eksponatlardandır. Ekspozisiyada Cəlil Məmmədquluzadənin əsərlərinə çəkilmiş bir-birindən maraqlı illüstrasiyalar vardır ki, burada rəssamlar ədibin yaratdığı surətlərin daxili aləmini öz fırçalarında əks etdiriblər. Bu illüstrasiyalardan Oqtay Sadıqzadənin “Ölülər”, “Danabaş kəndinin əhvalatları”, “Qurbanəli bəy”, Davud Kazımovun “Kişmiş oyunu”, “Poçt qutusu”, “Usta Zeynal”, “Anamın kitabı” və başqalarını göstərmək olar.

Qeyd etmək yerinə düşər ki, mahir qələm ustasının həyatı, bədii yaradıcılığı, ictimai fəaliyyəti ədəbiyyatşünaslıq elminin diqqətindən yayınmayıb. Azərbaycan ədəbiyyatşünasları istər “Molla Nəsrəddin” jurnalı, istərsə də ayrı-ayrı mollanəsrəddinçilər haqqında, xüsusilə Cəlil Məmmədquluzadə kimi klassikin yaradıcılığı haqqında qiymətli tədqiqat əsərləri, monoqrafiyalar yaradıblar. Fondda və ekspozisiyada Mirzə Cəlil sənətini sevən, tədqiq və təhlil edən ədəbiyyatşünas alimlərdən Əziz Şərif, Abbas Zamanov, Cəfər Xəndan, Əli Nazim, Qulam Məmmədli, Əli Sultanlı, Məmməd Cəfər Cəfərov, Mirzə İbrahimov, Əziz Mirəhmədov, Mircəlal Paşayev, Firudin Hüseynov, Xeyrulla Məmmədov, İsa Həbibbəylinin və başqalarının avtoqrafla hədiyyə olunmuş kitabları mühafizə və nümayiş olunur.

Zamanın, dövrün ən mürəkkəb sınaqlarından mərdliklə çıxaraq heç vaxt öz amalından, xalqa xidmət yolundan dönməyən Mirzə Cəlilin mükəmməl ədəbi irsi gənc ədəbiyyatşünas alimlərimiz tərəfindən öyrənilir və yeni-yeni tədqiqat əsərləri yazılır.

Ədəbiyyat muzeyində bu gündə Cəlil Məmmədquluzadə ədəbi irsinin öyrənilməsi, yeni elmi materialların əldə edilməsi işi uğurla davam edir

Günel Novruzova
Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Muxtar Respublika
Ədəbiyyat Muzeyinin baş fond mühafizi
24.02.2020


      Dil - bir millətin millət kimi formalaşıb özünün dünyanın digər xalqları arasında təsdiqləməsində xüsusi əhəmiyyət daşıyan ünsürlərdən biridir. Dil bütün millətləri birləşdirən, onun tarixin müxtəlif ağır sınaqlarından keçməsində müstəsna rol oynayan, varlığını bütün bəşəriyyətə çatdıran, onun müstəqilliyinin, suverenliyinin simvollarından biridir.

YUNESKO 1999-cu ildə fevralın 21-ni Beynəlxalq Ana Dili Günü kimi təsis edib. Bu günün qeyd olunmasında məqsəd ana dilinin təbliği, inkişafı və öyrənilməsinin bütün formalarını müdafiə etməkdən ibarətdir.

Məlum olduğu kimi, dilimizə qarşı düşmənlərin hər zaman məkirli niyyətləri olub. Təkcə XX əsrdə əlifbamız sovet imperiyasının əsarəti altında üç dəfə təzyiqə məruz qalıb. Yalnız 2001-ci ildə ümummilli lider Heydər Əliyev sayəsində rəsmi olaraq latın əlifbasına keçildi, “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanun qüvvəyə mindi. Ana dilimizi milli varlığımız hesab edən ulu öndər deyirdi: “Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi həyatımızın bütün sahələrində yaşaması və inkişafına hərtərəfli şərait yaradılmış, onun zənginləşməsi və dünya dilləri arasında layiqli yer tutması üçün daha geniş perspektivlər açılmışdır. Hansı ölkədə yaşamasından asılı olmayaraq hər bir azərbaycanlı öz ana dilini, dinini, milli ənənələrini heç zaman unutmamalıdır”...

Nəhayət, 2003-cü ildə “Azərbaycan Respublikasının dövlət dili haqqında” Qanunun qəbul olunması Ümummilli lider Heydər Əliyevin bu işdə nə qədər həssas və tələbkar olduğunu bir daha sübut etdi. Lakin bununla da görülən işlər bitmir. Ümummilli liderin siyasi kursunun layiqli davamçısı olan Prezident İlham Əliyev bu sahədə görülən işləri uğurla davam etdirərək dilimizin inkişafina və tətbiqi işinə xidmət edən yeni qərarlar qəbul edib. Prezident İlham Əliyev 12 yanvar 2004-cü il tarixdə “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında sərəncam imzalayaraq dövlətçiliyimizin təməl daşlarının möhkəmlənməsi sahəsində böyük addım atdı. Xüsusi qayğı baxımından dövlət başçısının Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Gününün təsis edilməsi haqqında 12 yanvar 2004-cü il tarixli Fərmanı əhəmiyyətlidir. O zamandan etibarən hər il avqust ayının 1-i Ana Dili Günü kimi qeyd olunur.

Azərbaycan dili dünya dilləri içərisində öz gözəlliyi, öz avazı ilə seçilən, uzaq tariximizi bu gündə yaşatmağa kömək edən bir dildir. Dilimiz milli sərvətimizdir. Hər şey ana dilindən başlayır və o, ana südü qədər müqəddəsdir.

Bu gün bizim tədris proqramında dilimizi tam şəkildə ifadə etmək, öyrətmək üçün geniş imkanlar var. Ancaq dili yalnız proqram çərçivəsində öyrənmək kifayət deyil. Öyrənərkən dili sevməyi və gələcəyinizə sevə-sevə aşılamağı bilməliyik. Çünki ana dili bizim üçün müqəddəs dildir, ömrümüzü mənalandıran, xəyallarımızı qanadlandıran, dostumuza məhəbbətlə, düşmənimizə nifrətlə səslənən bir dildir. Ana dili bizim varlığımız, vüqarımız, iftixarımızdır.

Dilin gözəlliyi həm də onu işlədənlərdən, onların nitq bacarığından asılıdır. Biz bir vətəndaş kimi çalışmalıyıq ki, dilimizin saflığını və gözəlliyini qoruyaq. Dilimizi inkişaf etdirib yaşatmaq özümüzü yaşatmaqdır, tariximizi yaşatmaqdır. Ana dili bizim həyatımız, inamımız, və qeyrətimizdir, dünənimizdən sabahımıza salınan mənəvi körpüdür. Bizim müqəddəs borcumuz onu qorumaq və inkişaf etdirməkdir. Onu inkişaf etdirməli qat-qat artıq zirvələrə çıxartmalıyıq. Çünki inkişaf etmiş zəngin dil mədəniyyətinə malik olan xalq əyilməzdir, ölməzdir, böyük gələcəyə malikdir. Ona görə də bizlərə ulu babalarımızdan miras qalmış bu ən qiymətli milli sərvəti hər bir Azərbaycan övladı göz bəbəyi kimi qorumalı, daim qayğı ilə əhatə etməlidir. Bu onun vətəndaşlıq borcudur.

Həzrət Əliyə məxsus fikirdir: "Dilini gözəl sözlərə öyrətsən, qınaqdan qurtararsan". Maraqlıdır ki, bu müdrik tövsiyədə "gözəl sözlər işlət" deyilmir. Məhz "gözəl sözlərə öyrət" məsləhət görülür. Çünki öyrənilən əbədidir, qalasıdır, yaşayandır!

"Dil ağlın ifadəsidir". Deməli, ana dilinə məsuliyyətlə yanaşmaq hər kəsin öz daxili aləminin, mənəviyyatının əks-sədasıdır. Daha dəqiq söyləsək, güzgüsüdür. Azərbaycan dili statuslu, minillik yaddaş tariximizin bütün incəliklərini ifadə etmək iqtidarında olan, həyatın bütün sahələrinin modullarını özündə əks etdirən, bütün təqiblərə, təzyiqlərə müqavimətli, dünya dilləri sırasında bərabər hüquqlu mövqeli, zəngin yazılı və şifahi ədəbiyyatı olan dildir. Dil millətin hər bir nümayəndəsinə xidmət edən və ən azı bu xidmətə görə hər birimizin borclu olduğumuz sahədir. Və sözün geniş mənasında milli mənlik şüurunun fövqündə dayanan sahədir. Hər birimiz dilin bizə olan xidməti qarşısında onu qorumalı və yaşatmalıyıq.

Dil hər bir xalqın etnik fərdiliyini özündə təcəssüm etdirən çox mühüm bir amildir. Hər bir xalqın dili onun siyasi, ictimai, mədəni həyatı ilə sıx bağlı olur. Həmin sahələrdəki dəyişikliklər, bir qayda olaraq dildə də öz əksini tapır. Dil tarixinin müxtəlif dövrlərə və həmin dövrlərin çeşidli mərhələlərə ayrılması da xarici və daxili amillərdən asılı olur. Bu dövr və mərhələlər özündən əvvəlki dövrə və ya inkişaf mərhələsinə görə yeni dövr və ya yeni mərhələ adlanır. Əski türk dillərindən olan Azərbaycan dili də bu baxımdan istisnalıq təşkil etmir..

Dil hər bir millətin maddi və mənəvi irsini qoruyan və inkişaf etdirən ən mühüm və ən güclü vasitədir. Hər bir insan öz ana dilini yaxşı bilməli və onu qorumalıdır. Ana dili insanın mənəvi aləminin zənginləşməsində, dünyagörüşünün genişlənməsində, mükəmməl təhsil almasında, öz soydaşları ilə ünsiyyət qurmasında mühüm rol oynayır. Ana dili millətin özünəməxsusluğunu qorumaqla yanaşı, tərcümə vasitəsilə başqa xalqların mədəni irsi ilə tanış olmağa imkan yaradır.

Təbii ki, dilin təşəkkülü həmişə müxtəlif proseslərdən keçir. Bu gün istər danışıq, istərsə də yazılı şəkildə işlətdiyimiz Azərbaycan dili də mürəkkəb bir yol keçmişdir.

Ümummilli lider Heydər Əliyev həmişə məsləhət görürdü ki, hansı ölkədə yaşamasından asılı olmayaraq, hər bir azərbaycanlı öz ana dilini, milli adət-ənənələrini unutmamalıdır. Dil xalqın milli sərvətidir. Onunla bağlı müxtəlif qərarlar, fərmanlar imzalamaqda məqsəd bu olub ki, ana dilimiz hərtərəfli inkişaf etsin. Ümummilli lider Heydər Əliyevin hələ sovet dövründə quruluşun müxtəlif təzyiqlərinə, diktələrinə baxmayaraq, Azərbaycan dilinin çiçəklənməsinə, hərtərəfli inkişafına, beynəlxalq münasibətlər sisteminə yol tapmasına, zənginləşməsinə böyük əhəmiyyət verirdi. Ulu öndər həmişə dili ədəbiyyatla, mədəniyyətlə, mənəviyyatla və vətənpərvərliklə bağlayırdı. Məşhur bir ifadəsi böyük mənalar, duyğular kəsb edirdi: "Öz dilini bilməyən, öz dilini sevməyən adam öz tarixini də yaxşı bilməz". Ulu öndər Heydər Əliyev Azərbaycan dilini millətin milliliyini saxlayan ən böyük vasitə sayırdı.

Bir məsələni də təəssüflə bildirək ki, bəzən dilin qorunmasına, zənginləşməsinə mənəvi borcu olanlar belə, ana dilimizi korlayırlar. Azərbaycanda söz meydanı indiki kimi bu qədər geniş və zəngin olmayıb. Təəssüf ki, çoxu bu imkandan qədərincə bəhrələnə bilmir. Dil torpaq sahəsi deyil ki, onu istədiyin şəkildə şumlayıb müəyyən formaya salasan, sinəsinə qondarma ifadələri toxum kimi səpəsən. Dünyaya göz açanda laylanı hansı dildə eşidibsənsə, orta məktəbdə hansı dilin qrammatikasını öyrənibsənsə, elə o dildə də yazmalısan, danışmalısan. Ədəbi dilin tələblərinə tabe olmaq, onun qayda-qanunlarına əməl etmək hamının borcudur!

Sangur Günel
Elmi Metodik Mərkəzin böyük elmi işçisi
"Nuhçıxan" İnformasiya Agentliyi
24.02.2020


      “Vətən, Vətən, Vətən; dil, dil, dil; millət, millət, millət!.. Dəxi bu dairələrdən kənar bəni-növibəşər üçün nicat yolu yoxdur!”

Görkəmli demokrat ədib, tanınmış yazıçı-publisist Cəlil Məmmədquluzadə (1869-1932) bütün şüurlu həyatı və yaradıcılığı boyu sadiq qaldığı bu müqəddəs məramı ilə milli ziyalılıq mücəssəməsinə çevrilmiş, əbədiyaşarlıq zirvəsinə yüksəlmişdir. O, milli-mənəvi xəzinəmizdə mütərəqqi ideyalar carçısı, ictimai fikrin bayraqdarı, bədii ədəbiyyatımızda və publisistikamızda Azərbaycançılıq ideologiyasının yaradıcılarından biri kimi yaşayır.

“Kiçik hekayənin böyük ustadı”, tənqidi-realist nəsrin banisi olan məşhur ədibin adının ədəbiyyat tariximizdə əbədiləşməsi üçün təkcə onun sadə mətləblərlə dərin mənalar ifadə edən, bu gün də bədii nəsrimizin şedevr nümunələrindən sayılan hekayələri belə, yetərli idi. XX əsrin əvvəllərindən bədii yaradıcılıqla ardıcıl məşğul olan böyük yazıçının “Poçt qutusu”, “Usta Zeynal”, “Dəllək”, “İranda hürriyyət”, “Fatma xala”, “Qurbanəli bəy”, “Quzu”, “Nigarançılıq”, “Konsulun arvadı” və sair hekayələri sadə və rəvan təhkiyə dili, Azərbaycan danışıq üslubu, ibrətamizliyi, ən əsası isə büllur kimi saf və tükənməz söz çeşməmiz – xalq folklorundan qaynaqlandığı üçün bu gün də sevilə-sevilə oxunur. Onun “Rus qızı”, “Taxıl həkimi”, “Hamballar”, “Oğru inək” kimi sovet dövründə qələmə aldığı hekayələrində cəmiyyətin əyintiləri və eybəcərlikləri diqqətə çatdırılmışdır.

Ustad Mirzə Cəlil Azərbaycan dramaturgiyası tarixində tragikomediya mərhələsinin də yaradıcısıdır. Onun ilk dram əsəri, ilk alleqorik və mənzum pyesi “Çay dəsgahı”dır. Ədibin kinayəli gülüşdən acı göz yaşlarına aparan dramaturgiyası komediya və faciə janrlarının üzvi vəhdəti ilə seçilir. Azərbaycan tragikomediyasının zirvəsi sayılan məşhur “Ölülər” əsəri, bütövlükdə, türk-müsəlman dünyasının cəhalət və mövhumatına qarşı ən kəsərli silahdır. Onun “Anamın kitabı” məşhur dramına isə görkəmli mirzəcəlilşünas, akademik İsa Həbibbəyli “Azərbaycançılığın ədəbi manifesti”, “Azərbaycana aid olmayan fərqli düşüncələrə malik üç qardaşın komediyası, Ananın faciəsi, Gülbaharın dramı” elmi-bədii dəyərini vermişdir. “Kişmiş oyunu” və “Kamança” kimi pyesləri öz ideyasına görə bu gün də aktuallığını, ədəbi-bədii dəyərini qorumaqdadır. Mirzə Cəlilin sovet hakimiyyəti illərində yazdığı “Dəli yığıncağı” pyesində, həmin dövrə məxsus, akademik İsa Həbibbəyli tərəfindən tapılıb elmi-ədəbi ictimaiyyətə təqdim edilən “Ər” pyesində, “Lal”, “Lənət”, “Oyunbazlar” səhnəciklərində sovet cəmiyyətinin eybəcərlikləri, cəhalət və nadanlıq tənqid olunur.

Ustad Mirzə Cəlilin adı mətbuat tariximizə, xüsusilə qızıl hərflərlə həkk olunmuşdur. XX əsrin əvvəllərində milli mətbuatımızın və naşirlik sənətinin yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyması məhz onun adı ilə bağlıdır. Gözəl dramaturq, ustad hekayənəvis olmasaydı belə, onun mollanəsrəddinçi publisistikası xəlqilik, bəşərilik kimi ümdə dəyərləri ilə söz xəzinəmizin nadir incilərindən birini təşkil edir.

Cəlil Məmmədquluzadə ilk olaraq Məhəmməd ağa Şahtaxtlının yanında, “Şərqi-Rus” qəzetindəki əməkdaşlıq və müvəqqəti redaktorluq fəaliyyəti ilə zəngin qəzetçilik və naşirlik məktəbi keçmiş, Şərq istibdadı və cəhalətinin qənimi olan ilk satirik jurnal – “Molla Nəsrəddin”in nəşri ilə satirik publisistikanın təməlini qoymuş, ədəbiyyat və mətbuat tariximizdə böyük bir ədəbi dövr, ədəbi məktəb yaratmışdır.

İlk nömrəsi Cəlil Məmmədquluzadənin redaktorluğu ilə 20 aprel 1906-cı ildə Tiflisdə nəşr olunan jurnalın “Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım!” manifest-proqramı yatmış Şərqi məhvərindən oynatmaq qüdrətinə malik, maarif və tərəqqi, bəşəri dəyərlər əxz etməyə bir çağırış idi. Jurnal 25 il ərzində Qafqaz xalqlarının, bütövlükdə, Şərq dünyasının, Azərbaycanın milli oyanış və dirçəlişində mühüm rol oynamışdır. “Molla Nəsrəddin” jurnalı Azərbaycan tənqidi realizm ədəbiyyatının, satirik publisistikasının ideya-sənət məbədidir. Təsadüfi deyil ki, akademik İsa Həbibbəyli mübariz ideyalarına və qətiyyətli mövqeyinə görə “Molla Nəsrəddin” jurnalını “Azərbaycan xalqının istiqlal kitabı”, mollanəsrəddinçi yazıçı və şairlərin “əsərlərinin çoxcildlik külliyyatı” adlandırmışdır. “Molla Nəsrəddin”, eyni zamanda satirik publisistika məktəbidir. İdeya-bədii istiqamətvericiliyi ilə mollanəsrəddinçilərin ağsaqqal qələm yoldaşı olan ustad Mirzə Cəlilin jurnaldakı çoxsaylı məqalə və felyetonları hər zaman öz aktuallığını qoruyan, cəmiyyətdəki eybəcərlikləri, nöqsanları ifşa edən satirik-publisistika nümunələridir. O, 1906-1910-cu illərdə jurnalda dərc olunan şeirləri ilə həm də mollanəsrəddinçi satirik poeziyanın da əsasını qoymuş, karikaturalı jurnal nəşri, bu rəsm əsərlərinin, bilavasitə, ideya təşəbbüskarı olması ilə Azərbaycan təsviri sənətini də yeni bir janrla zənginləşdirmişdir.

Ədibin publisistik fəaliyyətini səciyyələndirən əsas istiqamətlərdən biri də onun yeni türk əlifbası ilə çıxan ilk türk qəzeti, Yeni Türk Əlifba Komitəsinin orqanı olan “Yeni yol” (1922-1939) qəzetindəki fəaliyyətidir. Qəzetin 20 iyun 1923-cü il tarixli sayına qədər ilk baş redaktoru kimi fəaliyyət göstərən ədib sonralar – 1 may 1924-cü ilədək də bu mətbu orqanın fəaliyyətində əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir.

Cəlil Məmmədquluzadənin publisistikası yüksək bədiilik, səciyyəvi və tipik obrazlar qalereyası, hədsiz tələbkarlıq və böyük ideallar uğrunda məqsədyönlü mübarizə ilə fərqlənir. Sadə, anlaşıqlı danışıq dili, fikir sərrastlığı, toxunulan problemlərin kəskinliyi və konkretliyi dahi ədibin yaradıcılığının əsas məziyyətlərindəndir. Təsirli ifadə vasitələri, təhkiyədəki dəqiqlik və inandırıcılıq, təsvirlərin yığcamlığı və təsir gücü, xarakterlərin dolğunluğu, zəngin həyat müşahidəçiliyi, mövzular aləminin genişliyi, sənətkarlıq boyalarının əlvanlığı, dil orijinallığı və üslub çoxcəhətliliyi Mirzə Cəlil publisistikasının başlıca məziyyətləridir. “Dünyada hər bir kəs üçün sözdən böyük yadigar yoxdur. Zira ki, mal-mülk tələf olub gedir, amma söz qalır”, – deyən söz sərrafı, görkəmli qələm ustası bütün yaradıcılığı boyu sözə zinət və kəsər verməsi ilə ədəbi yaddaşlarda yaşayır.

Bütün məşəqqətlərə, mənəvi iztirablara, məhrumiyyətlərə rəğmən qələmi ilə xalqının xoşbəxtliyi uğrunda çarpışmaqdan usanmayan, Azərbaycançılıq idealının carçısı olan görkəmli dramaturq, yazıçı-publisistin zəngin, şərəfli həyat və yaradıcılıq yolu bu gün hər bir qələm sahibi, ümumilikdə, ziyalılıq üçün əsl örnəkdir. Onun gerçəkləşən milli istiqlal arzuları, mütərəqqi ideyaları müstəqil dövlətimizin inkişafı yolunda bu gün də bizimlə yanaşı addımlayır.

Əsərləri dəfələrlə nəşr olunmuş, səhnələşdirilmiş, tanınmış ədəbiyyatşünaslarımız tərəfindən müxtəlif aspektlərdən tədqiq olunmuşdur. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının birinci vitse-prezidenti İsa Həbibbəyli isə Cəlil Məmmədquluzadə irsinin və şəxsiyyətinin öyrənilməsində ədəbiyyatşünaslıqda müasir mirzəcəlilşünaslıq məktəbinin təməlini qoymaq kimi mühüm bir tarixi missiyanı həyata keçirmişdir.

Görkəmli yazıçı və publisistin hərtərəfli elmi-tədqiqi və dünyəvi təbliğində onun ədəbi irsinə göstərilən dövlət qayğısı da müstəsna rol oynamışdır. Təsadüfi deyil ki, bu gün də öz əməlləri və işıqlı ideyaları ilə müasirimiz olan görkəmli yazıçının adı respublikamızda əbədiləşdirilmiş, Bakıda, Naxçıvan şəhərində, Cəlil­abad rayonunda heykəlləri ucaldılmışdır. Onun anadan olmasının 100 illiyi beynəlxalq səviyyədə, 125, 140, 150 illik yubileyləri isə ölkə miqyasında geniş şəkildə qeyd olunmuşdur. Bu gün Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədəbiyyat Muzeyi, Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı görkəmli ədibin adını daşımaqla yanaşı, həm də onun parlaq ideyalarının layiqli tərənnümçüləri, təbliğatçılarıdır. Böyük yazıçının Bakıda və Naxçıvan şəhərlərində ev-muzeyləri, Cəlilkənddə və Nehrəmdə Xatirə muzeyləri fəaliyyət göstərir. Azərbaycan Republikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 2006-cı il 23 yanvar tarixdə imzaladığı “Molla Nəsrəddin” jurnalının 100 illik yubileyi haqqında” Sərəncama əsasən jurnalın ilk nömrəsinin işıq üzü görməsinin 100 illiyi dövlət səviyyəsində qeyd olunmuşdur. Dövlət başçısının 2004-cü il 12 yanvar tarixli “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” Sərəncamı ilə Cəlil Məmmədquluzadənin də bədii-publisistik əsərləri latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə yenidən kütləvi şəkildə nəşr olunub oxucuların ixtiyarına verilmişdir. “Molla Nəsrəddin” jurnalının faksimilesi latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə yeni tərtibatda, nəfis şəkildə çap edilmişdir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2017-ci il 28 avqust tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Oxunması zəruri olan kitabların Siyahısı”nda ədibin “Hekayələr”inin yer alması da Mirzə Cəlil yaradıcılığının gənc nəsildə vətənpərvərliyin, tarixə, milli kökə bağlılığın formalaşdırılmasında nə qədər mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini bir daha təsdiqləyir.

Prezident İlham Əliyevin “Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında” 2019-cu il 17 yanvar tarixli Sərəncamına əsasən ölkəmizdə silsilə tədbirlər keçirilmiş, “Cəlil Məmmədquluzadə 150 il – məqalələr, esselər, müsahibələr, şeirlər” və digər nəşrlər işıq üzü görmüşdür. Tanınmış akademik, mirzəcəlilşünas İsa Həbibbəylinin ideya müəllifi olduğu “Cəlil Məmmədquluzadənin əsərləri xarici dillərdə” layihəsi üzrə görkəmli yazıçının əsərləri dünyanın bir çox dillərinə tərcümə edilərək nəşr olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi, Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı –TÜRKSOY, AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu və Azərbaycan Milli Kitabxanasının birgə təşkilatçılığı ilə reallaşan, Cəlil Məmmədquluzadənin anadan olmasının 150 illik yubileyinə həsr olunmuş beynəlxalq elmi-praktik konfrans isə həm də ədibin nəticəsi Martin Cavanşiri və kötücəsi Przemislav Cavanşirinin də ulu babalarının Vətəninə gəlmələri, həmin konfransda iştirak etmələri ilə tarixə düşmüşdür.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun təsdiq etdiyi “Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin Naxçıvan Muxtar Respublikasında keçirilməsinə dair Tədbirlər Planı”na əsasən qədim diyarımızda da bu yubiley silsilə tədbirlərlə qeyd olunmuşdur. Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı Azərbaycanın Qarsdakı Baş Konsulluğunun təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 101-ci ildönümü münasibətilə qardaş Türkiyədə ədibin “Ölülər”, “Anamın kitabı”, “Dəli yığıncağı” və “Ər” pyesləri əsasında səhnələşdirilən “Ölülər və dəlilər” tamaşasını uğurla nümayiş etdirmişdir.

Bədii-publisistik irsi, ictimai-pedaqoji fəaliyyəti ilə tükənməz mənəvi xəzinə olan Cəlil Məmmədquluzadə öz işıqlı ideyaları, xalqına və Vətəninə tükənməz məhəbbəti ilə həmişəyaşardır. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyеvin Mirzə Cəlil şəxsiyyətinə və irsinə yüksək qiymət verərək dediyi kimi: “Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan tarixində görkəmli yer tutmuş dahi insan, yazıçı, publisist, filosof, mütəfəkkir, xalqımızın mədəniyyətini çox zənginləşdirmiş bir şəxsiyyətdir. O, ədəbiyyatımızın, mədəniyyətimizin klassikidir. Eyni zamanda o, bizim müasirimizdir, o, bu gün də bizimlədir, bizim sıralarımızdadır. Bizimlə bərabər Azərbaycanın müstəqilliyinə sevinir və bizimlə bərabər Azərbaycan Respublikasının daim müstəqil dövlət olması uğrunda öz yaradıcılığı ilə, qoyduğu mənəvi irslə çalışmaqdadır. Əsrimizin əvvəlində fəaliyyətə başlayan Cəlil Məmmədquluzadə bu gün, əsrimizin sonunda bizim üçün mənəviyyat mənbəyidir, mənəvi dayaqdır”.

Mehriban SULTAN
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
“Şərq qapısı” qəzeti
22.02.2020


      Naxçıvan Duz Muzeyi xalqımızın tarixinə, mədəniyyətinə, milli-mədəni dəyərlərinə göstərilən böyük qayğının bir ifadəsi kimi Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2017-ci il 12 sentyabr tarixli Sərəncamına əsasən yaradılıb, 2018-ci il aprel ayının 25-də isə istifadəyə verilib.

Çoxdandır, Naxçıvan duzunun tarixdə oynadığı mühüm rolun dünyaya çatdırılması, aparılan elmi araşdırmalar zamanı əldə olunan maddi mədəniyyət nümunələrinin qorunub saxlanılması və təbliği məqsədilə yaradılan Naxçıvan Duz Muzeyinə bir yerdə getməyi planlaşdırırdıq. Bu mədəniyyət müəssisəsi ilə ümumi tanışlıq əsasında Naxçıvanın duz tarixinə yenidən nəzər salmaq, həmin qədim tarixi, mədəniyyəti gözlərimiz önündə canlandırmaq üçün bu ünvana yollanırıq.

Yolboyu...

Duz Muzeyinədək yolboyu dünyanın ən qədim duz mədəni hesab edilən möcüzəvi Duzdağ haqqında söhbət edir, fikir mübadiləsi aparırıq:

– Naxçıvanın simvollarından biri hesab edilən, təbii ehtiyatları 90 milyon ton təşkil edən Duzdağ qədim diyarımızda ilkin şəhər mədəniyyətinin formalaşmasında böyük rol oynayıb. Ölkəmizdə təkcə saf və təmiz duzuna görə deyil, həm də şəfaverici xüsusiyyətinə görə tanınan bu dağdan hələ min illər əvvəl, Nuh Peyğəmbər dövründən duz çıxarılıb, Naxçıvan ərazisindən Yaxın Şərq ölkələrinə duz yolu vasitəsilə bu nemət daşınıb. Bu da onu göstərir ki, buradan yalnız Naxçıvanda məskunlaşan tayfaların ehtiyacı üçün deyil, eyni zamanda qonşu regionların da tələbatını ödəyəcək qədər duz çıxarılıb.

– Qədim Naxçıvan möcüzəsi Duzdağın sirli-sehrli olduğunu burada Nuh Peyğəmbərin duz mədənində çalışması və ilkin şəhər mədəniyyətinin formalaşmasında rolu da təsdiq edir. Bu barədə bir çox mənbələrdə məlumat verilir. Rus tədqiqatçısı Konstantin Nikitin 1882-ci ildə Tiflisdə nəşr olunmuş “Naxçıvan mahalı və Naxçıvan şəhəri” adlı məqaləsində Nuh Peyğəmbərin özünün duz mədənində ilk çalışanlardan olması və şəhər əhalisinə duz çıxarmağı öyrətməsi barədə məlumat verərək yazıb: “Tufandan sonra Nuh hazırda Naxçıvan şəhərinin yerləşdiyi yerdə məskən saldı. O, öz ailəsi ilə burada qərar tutdu və gələcək şəhərin əsasını qoydu. Şəhərin ilk məskunlaşma yeri mənasını bildirən adı da buradan meydana gəlmişdir”.

– Sonralar duzçıxarma insanların əsas məşğuliyyət sahəsi kimi onların peşələrindən birinə çevrilib. Duzdağdan arxeoloji qazıntılar zamanı müxtəlif dövrlərə aid daş alətlərlə yanaşı, Eneolit və İlk Tunc dövrlərinə aid keramika məmulatlarının aşkar edilməsi təkcə Azərbaycanda deyil, bütövlükdə, Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərq ölkələrində duzun mədən üsulu ilə yalnız Naxçıvanda çıxarıldığını sübut edir.

– Diyarımızın qədim tarixini və mədəni potensialını özündə cəmləşdirən Duzdağ həm də özünün şəfaverici xüsusiyyətinə görə tanınır. 1979-cu ildə yaradılan Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzində hazırda bronxial-astma və ağciyər-bronx sisteminin digər qeyri-spesifik xəstəliklərindən əziyyət çəkən insanlar müalicə olunurlar. Son illərdə muxtar respublikamıza gələn yerli və xarici turistlərin ən çox ziyarət etdikləri ünvanlardan biri olan Duzdağı, hətta müalicə səbəbi olmadan gəlib-görmək istəyənlərin də sayı çoxalıb.

– Naxçıvan Duzdağının tarixi əhəmiyyəti nəzərə alınaraq bu ərazidə aparılan arxeoloji tədqiqatların davamı kimi “Uluslararası qaynaqlarda Naxçıvan”, “Nuh Peyğəmbər: Dünya tufanı və Naxçıvan”, “Naxçıvan: ilk yaşayış və şəhərsalma yeri kimi”, “Naxçıvan: ilkin şəhər və Duzdağ” mövzularında keçirilən beynəlxalq elmi simpozium və konfranslarda Naxçıvanda Duzdağ mədəniyyəti bir daha elmi əsaslarla təsdiqini tapıb, xarici mütəxəssislərin də iştirakı ilə Naxçıvan Duzdağı haqqında elmi materiallar hazırlanıb, kitablar nəşr olunub. Ötən il Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin müvafiq Sərəncamına əsasən Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinin 40 illik yubileyi keçirilib, “Naxçıvan Duzdağı” adlı yeni, nəfis şəkildə nəşr olunan elmi kitab işıq üzü görüb.

Budur, mənzil başındayıq

Söhbətimizin şirin yerində maşınımız “Duzdağ” otelinin qarşısında dayanır. Oteldə yerləşən muzeyə daxil oluruq. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin söylədiyi və ekspozisiyada da yer alan “Azərbaycanın siyasi, iqtisadi, mədəni və elmi həyatında özünəməxsus rol oynayan Naxçıvanın hər daşı, hər qayası tarixin canlı şahididir” və ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevin “Qədim Naxçıvanın ən möcüzəli yerlərindən biri olan Duzdağın hər qarışında tarixin sirli izləri qalıb” fikirləri Naxçıvanın, eləcə də Duzdağın qədim tarixini göstərməklə yanaşı, adamı hər daşın, qayanın, mağaranın izi ilə bu gündən keçmişə aparır.

Girişdə rəssam Qəhrəman Tağıyevin kətan üzərində yağlı boya ilə çəkdiyi “Doğma respublikam” adlı tablosu diqqətimizi cəlb edir. Naxçıvanın tarixi abidələrinin əks olunduğu bu rəsm əsəri qədim diyarımız haqqında müəyyən qədər təəssürat yaradır.

Muzeyin mərkəzində rastlaşdığımız heykəltəraş-rəssam Sabir Məmmədova məxsus Nuh Peyğəmbərin heykəli ilk baxışdan, sanki Nuh tufanının uğultularını qulaqlara, bu hadisənin görüntülərini gözlər önünə gətirir. Əlində duz parçası təsvir olunan bu möhtəşəm heykəl muzeyin dəyərli və cəlbedici eksponatı olmaqla yanaşı, Duzdağla və Naxçıvan şəhər mədəniyyəti ilə bağlı bir çox məqamlardan da “söhbət açır” .

Muzeyin ekspozisiya zalındakı guşədə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin Naxçıvan Duz Muzeyinin yaradılması haqqında Sərəncamı, Naxçıvan şəhəri, Nuh Peyğəmbər və Naxçıvan, Duzdağ mədəniyyəti və duz yataqları haqqında dərc olunmuş qəzet materiallarını görürük. Bu materiallardan “Duzun dəyəri” adlı reportaj və “Naxçıvanda allerqoloji mərkəz” adlı məqalə XX əsrin 70-ci illərində buraya gələn xarici jurnalist tərəfindən yazılıb və onların hər ikisində maraqlı məlumatlar öz əksini tapıb.

Birinci və ikinci vitrinlərdə eramızdan əvvəl IV-III minilliklərə aid daş əmək alətləri həm forması, həm də işlənmə xüsusiyyətlərinin müxtəlifliyi ilə seçilir. Bələdçi bildirir ki, bu alətlər Duzdağ mədənində duz süxurlarının parçalanması, duzun döyülərək narın hala salınması üçün istifadə edilib. Eradan əvvəl IV-II minilliklərə aid daş çəkiclər isə muxtar respublikamızda sənətkarlıq ənənələrinin qədim dövrlərdən formalaşdığı təəssüratını yaradır. Ekspozisiyadakı daşdan və gildən, keramika və misdən hazırlanmış duz qabları, duz saxlamaq üçün istifadə olunan gil küpələr, daş alətlər, çapacaqlar, duz torbaları, daş həvəngdəstə və baltalar, duz kristalları, karsit və duz süxurları Naxçıvan Duzdağının qədim tarixini və mədəni potensialını özündə əks etdirən dəyərli eksponatlar kimi diqqəti cəlb edir. Duzdan hazırlanmış və üzərində “Məhəmməd” və “Əli” sözləri yazılmış “Qurani-Kərim” İslama verilən böyük dəyərin ifadəsi olaraq muzeydə yer alır. Naxçıvan duzunun tərkibi haqqında məlumat da burada nümayiş olunur.

Diyarımız duzla bağlı inam və adətlərlə zəngindir. Muzeydə bu barədə şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri də nümayiş etdirilir: “Duzun üzünə gülümsərlər”, “Ömrün duz dağına dönsün, duz dağı kimi durasan”, “Duz çörək, düz çörək”, “Duza, çörəyə gələni incitməzlər” və sair.

Eksponatlar sırasında yer alan, narın duzun saxlanmasında və daşınmasında istifadə olunan duz torbaları, əsasən, ötən əsrin əvvəllərinə aid olub, Azərbaycanda, xüsusən muxtar respublikamızda toxuculuğun inkişafından xəbər verir. Duz torbalarının üzərində müxtəlif həndəsi və nəbati naxışlar öz əksini tapıb.

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağının duzdan hazırlanmış maketi və daşduzdan hazırlanmış əl işləri də muzeyin maraqlı eksponatlarındandır. Naxçıvanın özünəməxsus simvollarını özündə əks etdirən “İslam Mədəniyyətinin Paytaxtı Naxçıvan – 2018” loqotipinin duz üzərinə işlənməsi də diqqəti cəlb edir. Bu loqotip, eləcə də muzeydə sərgilənən duzdan hazırlanan əl işləri keramikaçı – rəssam Ədalət İsmayılova məxsusdur.

Muzeydə duzdan hazırlanan əl işlərinin satışı da təşkil olunub. Buranı hər il dünyanın müxtəlif ölkələrindən – Rusiya, Türkiyə, İran, Qazaxıstan, Ukrayna və digər yerlərdən yüzlərlə insan ziyarət edir.

Naxçıvan duzunun tarixdə oynadığı mühüm rolu bütün dünyaya çatdırmaq, elmi araşdırmalar nəticəsində əldə olunan maddi mədəniyyət nümunələrinin qorunub saxlanmasını və təbliğini təmin etmək üçün Duz Muzeyinin www.duzmuzeyi.nakhchivan.az internet saytı da fəaliyyət göstərir. Saytda izləyicilər muzey haqqında müxtəlif bölmələrlə, eyni zamanda fotoşəkillər və videoçarxlarla da yaxından tanış ola, muzeyə virtual səyahət edə bilərlər.

Hər kəs əlindən gələni…
Hər kəs bir eksponat…

Muzeyi bir yerdə gəzir və müzakirəni davam etdiririk:

– Duzdağ həm müalicə, həm də turizm məkanıdır. Buraya hər il minlərlə insan müalicə almağa, eyni zamanda Ulu Yaradanın naxçıvanlılara töhfəsi olan bu yeraltı möcüzəni görməyə gəlirlər. Həm xəstələrin, həm də turistlərin əksəriyyəti Duz Muzeyinin də yerləşdiyi və qonaqlara bütün zəruri xidmətlərin göstərildiyi, onların sağlamlığı və rahatlığı üçün hər cür şərait yaradılan “Duzdağ” otelində qalırlar. Son dövrlərdə turistlər getdikləri yerlərdə səyahət ərzində bir neçə turizm növündən yararlanmaq istəyirlər. Müalicə turizmi məqsədilə səyahət edən turistlər getdikləri ölkələrin tarixi, mədəniyyəti, incəsənəti ilə yaxından tanış olmağa da cəhd edirlər. Deməli, muzeyin hər gün onlarla ziyarətçisi olur. Qürurverici haldır ki, onlar Duzdağın qədim və mədəni potensialını özündə cəmləşdirən bu muzeylə tanış olub, muxtar respublikamızdan zəngin təəssüratla ayrılırlar.

– Ölkəmizin turizm potensialında muxtar respublikamızın özünəməxsus yeri vardır. Nəzərə alsaq ki, Duzdağ diyarımızın ən çox turist axışan bölgəsidir və Duz Muzeyi ən çox ziyarət olunan muzeylərimizdəndir, muzeyin daha da zənginləşdirilməsi, təbii ki, təqdirəlayiq hal olar. Muzey yaradılıb, istifadəyə verilib. Bu, muxtar respublikamızın keçmişinə, bu gününə verilən dəyər, gələcək nəsillərə ərməğandır. Məncə, muzeylər xalqın “evidir”. Çünki evlərimizdə övladlarımızı böyüdüb, tərbiyə edib, soy-kökümüzlə tanış edib cəmiyyətə veririksə, muzeylərimiz xalqımızın, ümumilikdə, tarixinin qorunduğu məkan, böyük şəxsiyyətlərinin əbədi mənzili, saxlanc yerimizdir. Buna görə də yaradılan muzeylərə hər kəs töhfəsini verməklə onları daha da zənginləşdirməlidir.

– Məsələn, bu muzeyin bir bölməsində heykəltəraşlarımız Duzdağ möcüzəsini yarada bilərlər. Sal duz parçaları ilə Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinin şaxtasının kiçildilmiş möhtəşəm modeli bura gələnlərdə o qədər gözəl təəssürat yarada bilər ki…

– Məncə, şaxtaya girişdən tunelboyu duzların o girintili-çıxıntılı əsrarəngiz görüntülərinin fonunda çəkilmiş rəsm əsəri də maraqlı olar. Məsələn, rəssamlarımızdan biri Sabir Məmmədovun yaratdığı Nuh Peyğəmbərin heykəli kimi öz təxəyyülünə əsasən gözəl bir rəsm əsəri çəkə bilər. Həmin rəsm bax, qarşıdakı o divarda çox möhtəşəm görünər.

– Muxtar respublikamızda dekorativ, tikmə, toxuma və aplikasiya, taxta üzərində yandırma və oyma, xalçaçılıq, mis üzərində döymə və bir-birindən maraqlı əl işləri düzəltməklə məşğul olan yüzlərlə insan var. Duzdağın, Nuh Peyğəmbərin rəsmlərini xalçalara ilmələmək, kətan üzərinə rəngbərəng saplarla həkk etmək, sulu və yağlı boya ilə tablolara köçürmək, taxta, mis üzərinə işləmək gözəl olmaqla yanaşı, muzeydə eksponatların sayının artmasına, tamaşaçıların marağına da səbəb ola bilər.

– Böyük duz sallarından Naxçıvanın bütün tarixi-mədəni abidələrinin, mağara və dağ, xüsusilə Haçadağın, Əlincə qalasının modellərini düzəltmək, kiçik duz kristallarından istənilən fiquru hazırlamaq olar ki, diyarımızda bunları və yuxarıda sadalananların hamısını bacaranlar var. Bəlkə də, kəndlərimizdə evlər var ki, zirzəmilərində vaxtilə düzəldilmiş müxtəlif duz fiqurları və ya duzla bağlı hansısa bir əşya bir kənara atılıb qalıb.

– Naxçıvanın şəhər kimi formalaşmasında Naxçıvan duzunun və Duzdağın böyük əhəmiyyəti olub. Bunu Duzdağa və Duz Muzeyinə gələn qonaqlar vasitəsilə dünyaya çatdırmaq hər bir naxçıvanlının böyük istəyi olmalıdır. Belə isə hər birimiz – rəssam, heykəltəraş, xalçaçı, sənətkar, jurnalist, əl işi hazırlamağı bacaran hər kəs əlimizdən gələni muzeyimizə bağışlayaq. Evlərimizdəki duzla bağlı eksponatları bura təhvil verək. Muzeyimizdəki mətbuatla bağlı guşəni duz, Duzdağ haqqında qəzet, jurnal materialları, kitablarla zənginləşdirək.

– Yaxşı olar ki, muzeyin bir divarına vurulan böyük monitorda Naxçıvan televiziyasının Naxçıvanın tarixi, duzla, Duzdağla, milli dəyərlərimiz, adət-ənənələrimizlə bağlı sənədli filmləri və videoçarxları Azərbaycan, rus və ingilis dillərinə tərcümə olunaraq daim nümayiş etdirilsin.

Bir sözlə, hər kəs, sadəcə, əlindən gələni etməklə, hər kəs muzeyə bir eksponat bağışlamaqla qədim tariximizə, mədəniyyətimizə öz böyük töhfəsini verə bilər.

Mətanət Məmmədova
Güntac Şahməmmədli
14.02.2020


      İnsan mənəviyyatının zənginləşməsində mühüm rol oynayan güclü estetik təsir vasitələrindən biri də musiqidir. “Bir millətin xarakterini bilmək istəyirsinizsə, o millətin musiqisini dinləyin”, – deyən Konfutsinin bu sözləri musiqinin insan həyatındakı əhəmiyyətini, bir xalqın milli dəyərlər sisteminin formalaşmasındakı rolunu təsdiqləyir. Təbiidir ki, musiqi öz-özünə yaranmır, onu böyük sənətkarlar yaradır və əsrlərlə yaşayacaq əsərlərə, mahnılara çevirir. Həmin sənət adamları zamanın fövqündə dayanaraq yaratdıqları musiqi nümunələri ilə daim yaşayır və dərin ehtiramla yad edilirlər.

Tarixən mədəniyyətin, incəsənətin, ədəbiyyatın beşiyi olan ölkəmizdə, eləcə də onun dilbər guşəsi olan Naxçıvanda musiqi mədəniyyəti daim inkişaf edir. Bu diyar yetirdiyi görkəmli incəsənət adamları ilə günümüzdə də inkişafın zirvəsində dayanır. Əminliklə qeyd edə bilərik ki, bu inkişafın əsasını həmin sənətkarların yaratdıqları mədəni irs təşkil edir. Belə sənətkarlardan biri də ötən əsrin keşməkeşli illərində ömrünü milli musiqimizin öyrənilməsi və təbliğinə həsr edən, gənc musiqiçilərin yetişməsində var qüvvəsi ilə çalışan, böyük sevgi və həvəslə sənətini yaşadan mərhum bəstəkar, dirijor Məmməd Məmmədovdur.

Bəstəkar Məmməd Məmmədov 1920-ci il aprel ayının 28-də Naxçıvan şəhərində dünyaya göz açıb. O, Naxçıvan şəhər 1 nömrəli orta məktəbin 7-ci sinfini bitirdikdən sonra Naxçıvan Pedaqoji Texnikumuna daxil olur. Bu istedadlı gənc texnikumda oxuduğu illərdə musiqiyə də böyük maraq göstərir. Onun həvəslə bu sahəyə can atması gəncliyini və gələcəyini həsr edəcəyi musiqi dünyasına yönəlməsi, öz həyatını truba nəfəsli aləti ilə bağlaması ilə nəticələnir.

Truba xalq çalğı aləti olmasa da, bəstəkar milli musiqi nümunələrini bu alətdə məharətlə ifa etməyi öyrənir. O, həmin əsərləri yoldaşlarına da öyrədir, melodik ifa tərzi ilə onları heyran edir. Qısa zamanda gənc musiqiçi peşəkar ifaçıya çevrilir. Bu da səbəbsiz deyildi. Çünki o, bu aləti ona sevdirən, musiqini həyatının ayrılmaz hissəsinə çevirən, Naxçıvanda nəfəsli alətlər üzrə tanınmış ifaçı, gözəl musiqiçi, pedaqoq Məmməd Kəngərlinin şagirdi idi. Musiqişünas Nazim Quliyevin bəstəkar Məmməd Məmmədov haqqında yazdığı monoqrafiyada bəstəkarın ilk müəllimi barədə xatirələri belə qələmə alınıb: “İlk müəllimim Məmməd Kəngərli gözəl insan, istedadlı musiqiçi, pedaqoq idi. O, riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyət göstərdiyi orta məktəbdə çox əziyyətlərə qatlaşaraq ictimai əsaslar üzrə nəfəsli alətlər orkestri yaratmışdı. Mən də həmin orkestrin üzvü idim. İlk dəfə trubada ifa etməyi də məhz bu orkestrdə Məmməd Kəngərlinin köməkliyi ilə öyrəndim. Müəllimimlə birlikdə 1938-ci ildə muxtar respublikamızda ilk dəfə qızlardan ibarət nəfəsli alətlər orkestri yaratmağa nail olduq. Həmin orkestrin çıxışları mənim yaddaşımda silinməz izlər buraxıb”. İlk müəllimini ömürboyu unutmayan bəstəkar özü də tələbələri tərəfindən unudulmadı, xatirəsi onu sevənlərin qəlblərində əbədiləşdi.

İstedadlı gənc həyatını musiqisiz təsəvvür edə bilmirdi və bu onun gündəlik mənəvi tələbatına çevrilmişdi. Musiqiyə olan sonsuz həvəsi onu Bakı şəhərinə – ozamankı Musiqi Texnikumuna aparır. O, burada nəfəsli alətlər şöbəsində təhsil alır. Məmməd Məmmədov texnikumdakı təhsil illərində böyük sənətkarlardan, xüsusilə də dahi bəstəkarımız Üzeyir Hacıbəylidən dərs alır. Ömrünün xoşbəxt çağlarını yaşayan bu gənc təhsil illərində bərk xəstələnir. Bakı şəhərində tənha yaşayan Məmməd Məmmədovun köməyinə yalnız dahi bəstəkar deyil, həm də millətpərvər ziyalı, böyük insan olan bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli yetişir. Onunla şəxsən maraqlanır, maddi-mənəvi dəstəyini əsirgəmir. Lakin maddi çətinliklər musiqiçini Naxçıvana qayıtmağa məcbur edir və beləcə, bəstəkarın Bakıdakı təhsili yarımçıq qalır.

Naxçıvana qayıdan gənc Məmməd öz üzərində daha böyük səylə çalışır. İfaçı kimi çıxışlar edir, muxtar respublikanın musiqi həyatında tanınmağa başlayır. Məharətli ifaçı kimi seçilən Məmməd Məmmədov nəfəsli alətlər üçün kiçik pyeslər, marşlar və xor üçün kütləvi mahnılar bəstələyir. Bu illərdə gənc musiqiçi artıq bəstəkar kimi də püxtələşir. Onun bu sahədəki ilk böyük məsuliyyəti 1940-cı ildə Bakı şəhərində keçiriləcək idman bayramının musiqisinin sifarişini qəbul etməsi olur. Çoxlarını heyran edən şən musiqinin dirijoru isə XX əsrin məşhur sənətkarı maestro Niyazi idi. Onun kimi dahi sənətkarın bu əsərə dirijorluq etməsi artıq Məmməd Məmmədovun uğurlu yaradıcılıq yoluna qədəm qoymasından xəbər verirdi.

Bəstəkarın coşqun sənət axtarışlarında olduğu günlərdə İkinci Dünya müharibəsinin başlandığı xəbəri yayılır. Məmməd Məmmədov da o odlu-alovlu günlərdə Vətənin müdafiəsi üçün cəbhəyə yollanır. Müharibənin ağır vaxtlarında gənc musiqiçi əlində silah tutsa da, sənətindən də uzaqlaşmır. Orduda yaradılan orkestrin tərkibində də çıxışlar edir. Doğma elindən, obasından uzaqlarda Azərbaycan xalq mahnı və rəqslərini ifa edərək həmyerlilərinin könlünü oxşayır, onlara Vətən həsrətini az da olsa, unutdurur.

Müharibənin dəhşətli illərinin şahidi olan bəstəkar yaradıcılığının böyük hissəsini məhz həmin vaxtlara həsr edib. Hələ də öz dəyərini itirməyən “Dostluq mahnısı”, “Ana Vətən” və “Azərbaycanım” mahnıları bu gün də ifa olunarkən həmin illəri yada salır.

Müharibə başa çatır, qələbə ilə öz doğma diyarına qayıdan Məmməd Məmmədov yaradıcılıq axtarışlarını davam etdirir. Bu illərdə o, muxtar respublikanın musiqi həyatında əvəzsiz rol oynayır. Belə ki, 1950-1960-cı illərdə keçirilən “Mahnı və çiçək”, “Məhsul” bayramlarında onun rəhbərliyi ilə hazırlanan musiqi kompozisiyaları Naxçıvan sakinlərinin qəlbində silinməz izlər buraxıb.

Məmməd Məmmədov 1961-ci ildə ozamankı Moskva Xalq Musiqi İnstitutunu Dirijorluq ixtisası üzrə bitirir. Bu illər orta məktəblərlə yanaşı, Naxçıvan pioner və məktəblilər evi də bəstəkar, dirijor, pedaqoq üçün yaradıcılıq “laboratoriya”sına çevrilir. Onun 1956-cı ildə burada yaratdığı və uzun müddət rəhbərlik etdiyi “Əlvan çiçəklər” mahnı və rəqs ansamblının fəaliyyəti Naxçıvan musiqi mədəniyyəti tarixinin zəngin səhifələrini təşkil edir, – desək yanılmarıq. Təsadüfi deyil ki, konsertlərdəki ifalardan sonra görkəmli bəstəkar və dirijor Əfrasiyab Bədəlbəyli “Əlvan çiçəklər” mahnı və rəqs ansamblının fəaliyyətini qiymətləndirərək onları Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası Mahnı və Rəqs Ansamblının layiqli davamçısı adlandırmışdı. Həmin ansamblın yetirmələrinin adlarını çəksək dediklərimiz öz təsdiqini tapar: Nazim Kazımov, Nazim Quliyev, Rəfail Kərimov, Elbrus Mehdiyev...

Bəstəkarın yaradıcılıq yolu həm də Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı ilə bağlıdır. Belə ki, Məmməd Məmmədov Naxçıvan teatrı səhnəsinə qoyulan 30-dan artıq müxtəlif janrlarda yazılmış tamaşalara musiqi bəstələmiş və bir çox əsərlərə musiqi tərtibatı vermişdir. O, Mirzə Fətəli Axundovun “Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran”, Hüseyn Cavidin “Səyavuş”, Bəxtiyar Vahabzadənin “Ədalət”, Lope de Veqanın “Seviliya ulduzu”, Andrey Qlobanın “Dağılmış piyalə”, Hüseyn Razinin “Arxalı dağlar”, Əliyar Yusiflinin “Vicdan əzabı”, Əşrəf Qənbərovun “İlan yuvasında fırtına”, Həmid Arzulunun “İnam” pyeslərinə və digər səhnə əsərlərinə musiqi bəstələmişdir. Bu tamaşaların musiqiləri sonralar da konsert salonlarında ifa edilərək dinləyicilərin rəğbətini qazanmışdır.

Bəstəkarın yaradıcılığında mahnı janrı da mühüm yer tutur. Onun bəstələdiyi “Azərbaycanım”, “Gənclik mahnısı”, “Dostluq mahnısı”, “Olaydım mən”, “Ana Vətən”, “Nəğmə çalır ürəyim” və digər mahnıları bu gün də populyarlıqlarını itirməyib və müğənnilərin ifasında sevə-sevə dinlənilir.

Məmməd Məmmədovun çoxşaxəli yaradıcılığı bununla bitmir. O, kamera-instrumental musiqinin bir çox janrlarında əsərlər bəstələyib. Nəfəsli alətlər orkestri üçün marşlar, pyeslər, fortepiano üçün “Kiçik prelüdiyalar”, klarnet və fortepiano üçün “Miniatürlər”, “Qaytağı”, truba və fortepiano üçün “Lirik rəqs”, “Vals”, xor üçün əsərlər, mahnı və romanslar onun yüksək sənətkarlığından xəbər verir.

Bəstəkar-musiqişünas Məmməd Məmmədovun yaradıcılıq irsi zəngin olsa da, çox təəssüf ki, ötən əsrin 80-ci illərinin sonlarında sənət adamlarına qarşı olan etinasızlıq ucbatından əsərlərinin bir çoxunun notları, lent yazıları qorunub saxlanılmayıb.

Pedaqoji fəaliyyətinə orta məktəbdə başlayan bəstəkar sonralar Naxçıvan Pedaqoji Texnikumunda çalışmış, bununla yanaşı, Naxçıvan şəhər 1 nömrəli uşaq musiqi məktəbində gənc musiqiçilər yetişdirmişdir. Ömrünün son günlərinə qədər musiqidən ayrılmayan sənətkar 1987-ci ildə dünyasını dəyişmişdir. Muxtar respublikamızda xor kollektivlərinin, vokal ansamblların, nəfəsli alətlər orkestrinin yaradıcısı, musiqi məktəblərində truba və akkordeon siniflərinin açılmasının səbəbkarı, musiqi kadrlarının yetişdirilməsində əvəzsiz xidmətləri olan bəstəkar, dirijor, pedaqoq Məmməd Məmmədovun xidmətləri daim qiymətləndirilib. Belə ki, o 1964-cü ildə “Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar müəllimi” fəxri adına layiq görülüb. Naxçıvanda ilk dəfə fəaliyyətə başlayan, dahi bəstəkarımız Üzeyir Hacıbəylinin yadigarı, bəstəkarın müəllim kimi fəaliyyət göstərdiyi 1 nömrəli uşaq musiqi məktəbi bu gün Məmməd Məmmədovun adını daşıyır.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun yanvarın 28-də “Bəstəkar Məmməd Məmmədovun 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” imzaladığı Sərəncam sənətkarın yaradıcılığına verilən ən yüksək dəyərdir. Əminliklə qeyd edə bilərik ki, həmin sərəncam ömrünü Naxçıvan musiqi mədəniyyətinin çiçəklənməsinə həsr edən bəstəkarın yaradıcılığının dərindən araşdırılıb öyrənilməsinə və təbliğ olunmasına geniş imkanlar açacaq.

Pərviz Hacılı
“Şərq qapısı” qəzeti
11.02.2020


      Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev deyirdi: “Yallılar bizim keçmişimiz, bu günümüz, gələcəyimizdir. Yallı Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq, mərdlik rəmzidir, tarixidir. Bu tarixi heç vaxt unutmaq olmaz. Naxçıvan torpağında bu tarix yaşayır, inkişaf edir və örnək olaraq gələcək nəsillərə qalır”.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi haqqında” 2009-cu il 7 fevral tarixli Sərəncamı bu qiymətli milli sərvətimizə böyük ehtiramın ifadəsi kimi dəyərləndirilir.

Bu mühüm dövlət sənədi xalq yaradıcılığının müasir dövrümüzdə inkişafına, təbliğinə və tədqiqinə yeni üfüqlər açıb. Sərəncamda digər sahələrlə yanaşı, yallı rəqsləri barədə də deyilir: “Yurdumuzun qədim sakinlərinin, əcdadlarımızın dünyagörüşünün, bədii-estetik təfəkkürünün təzahür forması olan folklorun, musiqi və rəqs sənətinin ən qədim qaynaqları eramızdan əvvəl IV-I minilliklərə aid Gəmiqaya təsvirlərində, “Avesta” və “Kitabi-Dədə Qorqud” kimi qədim qaynaqlarda öz əksini tapmışdır. Dünyanın ən qədim kollektiv ifa növlərindən olan Azərbaycan xalq yallıları xoreoqrafiya, instrumental və vokal musiqisini özündə birləşdirən nadir yaradıcılıq nümunəsidir”.

Yallılar uzun bir inkişaf yolu qət edib, zaman keçdikcə insanların ictimai həyat tərzinin, bədii-estetik zövqünün ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilərək gözəllik və incəliyin, vətənpərvərlik və insanpərvərliyin təzahürü olub, ruhumuzu oxşayan digər çalarlarla zənginləşdirilib.

Tədqiqatçıların fikrincə, yallı rəqslərinin yaranma tarixi əlifbanın, yazılı mədəniyyətin əmələ gəlməsindən əvvəlki dövrlərə təsadüf edib. Aparılan araşdırmalara görə, ilkin yallı oyunları oda, atəşə pərəstiş dövründə formalaşıb. Onlar od-ocaq ətrafında toplanmaqla icra edilən mərasimlərdəndir. Sonralar isə əhalinin başlıca məşğuliyyət sahəsinə çevrilmiş ovçuluqla bağlı rəqs nümunələri yaranıb. Ovun, döyüşün uğurlu olmasını arzulayan, ovsuna, tilsimə arxalanan, fövqəltəbii qüvvələrə sitayiş edənlər özlərinin bu münasibətlərini mərasimlərdə təqlid, təsvir yolu ilə ifadə etməyə çalışıblar. Yallılarda mərdlik, birlik, çağırış, sevgi və qalibiyyət hissləri xarakterizə edilir. Alimlərin fikrincə, oğuz ellərinin həyat tərzi, məişəti, dünya­görüşü “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında sözlə, fikirlə, yallılarda isə rəqslə, ritmik hərəkətlərlə ifadə olunub. Hər bir yallı növü xüsusi məna və məzmun daşıyıb. Xalqımızın yaşam tərzini, adət-ənənəsini, mübarizliyini, qorxmazlığını həmişə haqq-ədalət və sülhə can atmasını özündə yaşadıb. Bununla bağlı Qobustan və Gəmiqaya qayaüstü rəsmlərində, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında, Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasında müəyyən təsvir və məlumatlara rast gəlinir. Azərbaycanın tanınmış musiqiçisi, Xalq artisti Əminə Dilbazi deyirdi ki, yallılar qədər ölkəmizi dünyaya tanıdan ikinci bir vasitə yoxdur: “Söz demədən o, xalqımıza məxsus bütün xüsusiyyətləri, onun kimliyini, tarixini, mədəniyyətini bütün millətlərə aşılaya bilir”. O bu mənada, Şərur yallılarını birinci sırada görür. Çünki Şərur yallılarının tarixi, ruhi-mənəvi qaynaqları, bədii-­estetik gözəlliyi, min illərin düşüncə tərzini yaşatması, rəqs hərəkətlərinin rəmzləri, incə elementlərin izahı və öyrənilməsi, təhlil ediləsi cəhətləri haqqında deyiləsi fikirlərə bu gün böyük ehtiyac vardır.

Qürurvericidir ki, Şərur yallılarının tədqiqi, təbliği və qorunması ilə əlaqədar Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2018-ci il 24 dekabr tarixli Sərəncamına əsasən Tədbirlər Planı təsdiq edilib. Muxtar respublika rəhbərinin qayğısı ilə yallı sənətinin inkişafı sahəsində məqsədəuyğun addımlar atılıb, yallılar ilk dəfə nota köçürülüb, onun əsasında “Naxçıvan-Şərur el yallıları” kitabı nəşr olunub. Bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlərin davamı kimi Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabineti tərəfindən ötən ilin 21 dekabrında “Şərur yallılarının reyestri”nə daxil edilməsi nəzərdə tutulan yallılara dair məlumatlar haqqında Qərar qəbul edilib. Qərara əsasən “Köçəri”, “Göyçəməni”, “Tənzərə”, “Baharı”, “Xələfi”, “Qaleyi”, “Nareyi”, “Xəlili”, “Bəndil”, “Gilanı” və sair yallıların adları “Şərur yallılarının reyestri”nə daxil olunub.

Mütəxəssislərin fikrincə, bir vaxtlar Şərur bölgəsində yallının 100-dən çox növü olub. Onların bir qismi toy mərasimlərində, el şənliklərində yaşadılaraq bu günə gəlib çıxıb. Bu yallıların qorunması, yaşadılması və təbliğində “Şərur” Xalq Yallı Ansamblının mühüm rolu olub.

Ansamblın əsası 1924-cü ildə qoyulub. 30-cu illərin ortalarından “Staxanov kolxozçularının rəqs ansamblı” adı ilə fəaliyyətə başlayıb. Ölkəmizdə mədəniyyətə və incəsənətə göstərilən diqqət və qayğıdan bu kollektiv də nəsibini alıb. Ötən əsrin 70-ci illərindən “Şərur yallısı” el-el, oba-oba gəzib, dolaşıb. Kollektiv dünyanın bir çox ­ölkələrində keçirilən festivallarda iştirak edərək diplom və mükafatlara layiq görülüb. Həmin illərdə Bakı şəhərində keçirilən “Naxçıvan mədəniyyəti günləri”ndə muxtar respublikanı təmsil edən kollektivlər sırasında ansamblın çıxışları alqışlarla qarşılanıb. Respublika Sarayındakı yekun tədbirdə iştirak edən ulu öndər Heydər Əliyev konsertdən sonra səhnə arxasında ifaçılarla söhbət edərkən onların çıxışından razı qaldığını bildirib, tövsiyə və tapşırıqlar verib: “Yallılar bizim keçmişimiz, bu günümüz, gələcəyimizdir. Yallını qoruyub saxlayın. Bu, Naxçıvanın tacıdır”.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin tapşırığına əsasən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi və Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin yallı sənəti ilə bağlı tədqiqatlar aparmaları bu irsin YUNESKO səviyyəsində qorunması sahəsində tədbirlərin həyata keçirilməsi, “Şərur” Xalq Yallı Ansamblının fəaliyyəti və Naxçıvanda yallı sənəti ilə bağlı məlumatlar hazırlanıb aidiyyəti üzrə təqdim edilməsi bu sənət sahəsinə nə qədər böyük diqqətin olduğunu bir daha təsdiqləyir.

Xalqımızın qəhrəmanlıq salnaməsinin bir parçası, vətənpərvərliyin, milli birliyin, həmrəyliyin rəmzi olan yallılar hər zaman el coşqusu ilə ifa edilib. İgidlər döyüşə yallı sədası altında yollanıblar. Buna görə də hər bir obada, oymaqda indi də bir xeyir iş olanda yallılar səsindən dağlar, daşlar lərzəyə gələn qara zurnanın müşayiəti ilə elə bir həvəslə ifa olunur ki, hətta yallı getməyi bacarmayanlar belə, rəqs edənlərə qoşulurlar. Yallılar xalqımızın tarixi yaddaşının və milli dəyərlər sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu dəyərləri yaşatmaq, gələcək nəsillərə olduğu kimi çatdırmaq bizlərin vətəndaşlıq borcudur.

Nuray ƏSGƏROVA
“Şərq qapısı” qəzeti
06.02.2020


      Muxtar respublikamızda xalq yaradıcılığının, folklorumuzun, milli-mənəvi dəyərlərimizin yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılmasına böyük qayğı göstərilir, bu sahədə bir sıra tədbirlər həyata keçirilir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi haqqında” 2009-cu il 7 fevral tarixli sərəncamı xalq yaradıcılığının müasir dövrümüzdə inkişafına, təbliğinə və tədqiqinə yeni üfüqlər açıb. Sərəncamda yallı rəqsi barədə deyilir: “Yurdumuzun qədim sakinlərinin, əcdadlarımızın, dünyagörüşünün, bədii-estetik təfəkkürünün təzahür forması olan folklorun, musiqi və rəqs sənətinin ən qədim qaynaqları eramızdan əvvəl IV-I minilliklərə aid Gəmiqaya təsvirlərində, “Avesta” və “Kitabi-Dədə Qorqud” kimi qədim qaynaqlarda öz əksini tapmışdır. Dünyanın ən qədim kollektiv ifa növlərindən olan Azərbaycan xalq yallıları xoreoqrafiya, instrumental və vokal musiqisini özündə birləşdirən nadir yaradıcılıq nümunəsidir”.

Xalqımızın mədəniyyət incisi olan yallı zaman keçdikcə insanların ictimai həyat tərzinin, bədii-estetik zövqünün ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmiş gözəllik və incəliyin, vətənpərvərlik və insanpərvərliyin təzahürü olmaqla ruhumuzu oxşayan digər çalarlarla zənginləşib. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev deyirdi: “Yallılar bizim keçmişimiz, bu günümüz, gələcəyimizdir. Yallı Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq, mərdlik rəmzidir, tarixidir. Bu tarixi heç vaxt unutmaq olmaz. Naxçıvan torpağında bu tarix yaşayır, inkişaf edir və örnək olaraq gələcək nəsillərə qalır”. Tədqiqatçıların fikrincə, yallı rəqsinin tarixi ta qədimlərə gedib çatır. Heç şübəsiz ki, onun yaranma tarixi əlifbanın, yazılı mədəniyyətin əmələ gəlməsindən əvvəlki dövrlərə təsadüf edib. Aparılan araşdırmalara görə ilkin yallı oyunları oda, atəşə pərəstij dövründə formalaşıb. O od-ocaq ətrafında toplanan mərasimlərdən ibarət olub. Sonralar isə əhalinin başlıca məşğuliyyət sahəsi olan ovçuluqla bağlı rəqs nümunələri yaranıb. Ovun, döyüşün uğurlu olmasını arzulayan, ovsuna, tilsimə arxalanan,fövqəltəbii qüvvələrə and vermək istəyənlər özlərinin bu münasibətlərini mərasimlərdə təqlid, təsvir yolu ilə ifadə etməyə çalışıblar. Yallılarda mərdlik, birlik, çağırış, sevgi və qabiliyyət hissləri xarakterizə olunur. Alimlərin fikrincə, oğuz ellərinin həyat tərzi, məişəti dünyabaxışı “Dədə Qorqud” dastanlarında sözlə-fikirlə, yallılarda isə rəqslə, ritmik hərəkətlərlə ifadə olunub. Hər bir yallı növü də xüsusi məna və məzmun daşıyıb. Xalqımızın yaşam tərzini, adət-ənənəsini, mübarizliyini, qorxmazlığını həmişə haqq-ədalətə və sülhə can atmasını özündə yaşadıb . Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, yallılar ən qədim dövrlərdə ovçuluq və atəşi qorumaq məqsədilə icra olunan mərasim oyunu növlərindəndir. Bununla bağlı Qobustan və Gəmiqaya qayaüstü rəsmlərində, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında, Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasında müəyyən təsvir və məlumatlara rast gəlinir. Azərbaycanın tanınmış musiqiçisi, xalq artisti Əminə Dilbazi “yallılar qədər ölkəmizi dünyaya tanıdan ikinci bir vasitə yoxdur” –deyirdi. “Söz demədən o xalqımıza məxsus bütün xüsusiyyətləri, onun kimliyini, tarixini, mədəniyyətini bütün millətlərə aşılaya bilir.” O bu mənada Şərur yallılarını birinci sırada görürdü.

Şərur yallılarının tarixi,ruhi-mənəvi qaynaqları,bədii-estetik gözəlliyi, min illərin düşüncə tərzini yaşatması, rəqs hərəkətlərinin rəmzləri, incə elementlərin izahı və öyrənilməsi, təhlil ediləsi cəhətləri haqqında deyiləsi fikirlərə bu gün böyük ehtiyac vardır. Muxtar respublika rəhbərinin qayğısı ilə yallı sənətinin inkişafı sahəsində daha məqsədəuyğun addımlar atılıb, yallılar ilk dəfə nota köçürülüb onun əsasında “Naxçıvan-Şərur el yallıları” kitabı nəşr olunub. Bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlərin davamı olaraq Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabineti tərəfindən ötən ilin 21 dekabr tarixində 175 nömrəli Qərarı ilə “Şərur yallılarının reyestri”nə daxil edilməsi nəzərdə tutulan yallılara dair məlumatlar haqqında Qərar qəbul edilib. Qərara əsasən “Köçəri”, “Göyçəməni”, “Tənzərə”, “Baharı”, “Xələfi”, “Qaleyi”, “Nareyi”, “Xəlili”, “Bəndil”,”Gilanı” və sair yallıların adları “Şərur yallılarının reyestrinə daxil edilib. Mütəxəssislərin fikrincə bir vaxtlar Şərur bölgəsində yallının 100-dən çox növü olub. “Çolağı”, “Üç addım”, “Dönə Yallı, “Qaz-qazı”, “El yallısı”, “İki ayaq” , “Qaladan-qalaya”, “Səranı” və sair. Onların bir qismi toy mərasimlərində, el şənliklərində yaşadılaraq bu günə gəlib çıxıb. Şərur yallısının qorunması, yaşadılması və təbliğində “Şərur” yallı ansamblının mühüm rolu olub. Ansamblın əsası 1924-cü ildə qoyulub. 30-cu illərin ortalarından “Staxanov kolxozçularının rəqs ansamblı adı ilə fəaliyyətə başlayıb. Ötən əsrin 70-ci illərindən “Şərur yallısı” el-el, oba-oba gəzib, dolaşıb.Kollektiv dünyanın bir çox ölkələrində keçirilən festivallarda iştirak edərək diplom və mükafatlara layiq görülüb. 1970-ci illərdə Bakı şəhərində keçirilən “Naxçıvan mədəniyyəti günləri”ndə muxtar respublikanı təmsil edən kollektivlər sırasında bu ansamblın da rolu olub. Respublika sarayındakı yekun tədbirdə iştirak edən ulu öndər Heydər Əliyev konsertdən sonra səhnə arxasında ifaçılarla söhbət edərkən çıxışından razı qaldığını bildirib , tövsiyyə və tapşırıqlar verib: “Yallılar bizim keçmişimiz, bu günümüz, gələcəyimizdir. Yallını qoruyub saxlayın. Bu Naxçıvanın tacıdır”-deyib. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin tapşırığına əsasən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi və Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yallı sənəti ilə bağlı tədqiqatlar apararaq bu irsin UNESCO səviyyəsində qorunması sahəsində tədbirlərin həyata keçirilməsi, “Şərur” Xalq Yallı Ansamblının fəaliyyəti və Naxçıvanda yallı sənəti ilə bağlı məlumatlar hazırlanıb aidiyyatı üzrə təqdim olunması bu sənət sahəsinə nə qədər böyük diqqətin olduğunu bir daha təsdiqləyir. Xalqın mənəvi inkişaf yolları onun açdığı coğrafi yollardan gəlib keçsə də, mənəvi yol tarixin sel və gürşadlarına qarşı daha dözümlü olub. Qısaca yallının tədqiq və təbliği məqsədilə atılan bu kimi addımların düşmənə göz dağı olması bizləri fərəhləndirir. Bir sözlə, xalqımızın qəhrəmanlıq salnaməsinin bir parçası olan birliyin, həmrəyliyin ən xoş gündə, çətin anda, dar zamanda göstəricisi olan yallılar el coşqusu ilə ifa olunub. İgidlər döyüşə yallı sədası altında yollanıblar. Buna görə də hər bir obada, oymaqda, kənd-kəssəkdə indi də bir xeyir iş olanda səsindən dağlar, daşlar lərzəyə gələn qara zurnanın müşayiəti ilə yallılar elə bir həvəslə ifa olunur ki, hətta yallı getməyi bacarmayanlar belə sıraya qoşulur. Yallılar xalqımızın tarixi yaddaşının və milli dəyərlər sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu dəyərləri yaşatmaq, gələcək nəsillərə olduğu kimi çatdırmaq bizlərin vətəndaşlıq borcudur.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
03.02.2020


      Türk xalqlarında mövcud olan qədim mifoloji düşüncəyə görə, qış xalqın təqvimində dövrlərə – çillələrə bölünür. Azərbaycan ərazisində bəzi təsəvvürlərdə qış qoca qarı şəklində də təqdim olunur. Belə deyərlər ki, qış Böyük çillə, Kiçik çillə və Boz ay adlarında üç oğlu olan qoca qarıdır. Dekabr ayının 20-də daxil olan Böyük çillə yanvar ayının 31-i gecəsi öz yerini Kiçik çilləyə verir. Fevral ayının 1-dən etibarən Kiçik çillə, necə deyərlər, öz hökmünü göstərməyə başlayır. Qışın ikinci mərhələsi sayılan bu dövrdə hava, adətən, Böyük çillə ilə müqayisədə çox soyuq keçir. Elə xalq arasında da deyilir: “Əsas şaxta Böyük çillədən sonra olur, yəni Kiçik çillədə. Bu vaxt hava çox sərt olur. O qədər soyuq, şaxtalı keçir ki, meşədə heyvanlar, çöldə quşlar üşüyür, donur. 20 günlük Kiçik çillə nə qədər sərt olsa da, ömrü qısadır. Bu vaxt həm də günlər uzanır”.

Xalqın yaddaşında bəzən iki qardaş, bəzən də iki bacı kimi təsvir edilən Böyük və Kiçik çillələr bir-birinə qarşı qoyulur. Böyük çillə nə qədər yumşaq təbiətli obrazlaşdırılırsa, Kiçik çillə onun əksinə olaraq öz təbiəti etibarilə sərt, ərköyün obraz kimi xarakterizə edilir. Maraqlı cəhətlərdən biri də odur ki, xalq özünün şərə, pisliyə münasibətini də milli təfəkküründəki Kiçik çillə ilə bağlı poetik tərzdə ifadə edir. Bəzi informatorlar belə deyərlər ki, evin, ailənin kiçik övladı kimi, Kiçik çillə də öz ərköyünlüyünü nümayiş etdirir. Bu ərköyünlüyü poetikləşdirən xalq ona animist yanaşmasını belə ifadə edir:

Kiçik çillə...
Boyu bir belə...
Hikkəsi bir belə...
Gəlişi oldu
Hayınan.
Gedişi oldu
Vayınan.
Əlində qırmanc
Eli-günü yandırdı,
Neçə günahsız doqqaz bağladı,
Neçə alaqapı
Sındırdı.
Kəsdi neçə evin yağmasın,
Pendirin, çörəyin, ağmasın...

Kiçik çillənin ilk onuncu günü Xıdır Nəbi mərasimi qeyd olunur. AMEA-nın müxbir üzvü Hacı Qadir Qədirzadənin də etnoqrafik tədqiqatlara əsasən qeyd etdiyi kimi, Naxçıvan ərazisinin bir sıra kənd­lərində və Naxçıvan şəhərində fevral ayında, yəni “qışın oğlan çağında”, “Kiçik çillə tüğyan edən” vaxt “Xıdır Nəbi” adı ilə bilinən mərasim çox təntənə ilə qeyd edilir.

Toplanmış etnoqrafik materiallara əsaslanaraq demək olar ki, bayram Xızır Peyğəmbərin şərəfinə keçirilir. Xalq yaddaşında mövcud olan inanca görə, Xıdır Nəbidən üç gün əvvəl, üç gün də sonra yel əsər. Bu yel “Xıdır yeli” adlanar, çox da güclü olar. Yel əsməyə başlayanda hər tərəf toz-torpağa bürünər. Xalq söyləmələrinə görə, bu toz-torpaq Xıdırın əfsanəvi atını çapmasından qopan tozdur. Xıdır öz gəlişini belə bildirər. Üç gün sonra əsən yel Xıdırın getdiyini bildirər. Yenə hər tərəf toza, dumana bürünər. Aləmə bolluq, bərəkət, istilik, yaşıllıq bəxş edən Xıdır özü yaşıl geyimli, atı isə boz rəngdədir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının şəhər və kəndlərində Xıdır Nəbi mərasimində ən çox sevilən nemət buğda qovurulmuşudur. Bu, xalq təqvimi dövrünün simvolik yeməyi kimi məşhur olan qovutun hazırlanması mərasiminin özəlliyini vurğulayır. Undan və şərbətdən hazırlanan qovut istilikyaradan yemək kimi ona görə hazırlanır ki, soyuq, sərt keçən çillə bu istilikdən “qorxsun”. Bu da insanların “ərköyün və ziyankar” Kiçik çillənin onlara, təsərrüfata vuracağı ziyanın qarşısını almaq istəyini ifadə edir. Havaların olduqca soyuq keçməsindən ehtiyatlanan etnos təbiətin ona xoş davranması üçün qurbanvermə, itaətetmə rituallarını həyata keçirirdi. Bu ritualların müəyyən elementləri hazırda qovutun hazırlanması mərasimində özünü qoruyub saxlamaqdadır.

Qovut hazırlayan qadınlar Kiçik çillə girəndən buğda tədarükünü aparırlar. Beləliklə, buğda qovurulur. Qovurulan buğda əl dəyirmanında döyülür. Döyülən buğda una çevrilsə də, iri dənələrin qalması qovutu daha dadlı edər. Bu unun üzərinə yağ, şərbət də əlavə olunar, əldə sıxılmaqla balaca kündə və oval şəklində forma verilər. Əvvəllər qovut üçün seçilən buğda şirin buğda növündən olardı və ona şərbət əlavə edilməzdi. Belə qovut daha dadlı olardı. Hazırlanan qovut kiçik qablarda evin dörd küncünə qoyulur. Etiqada görə, Xıdır Nəbi gecə gəlib qovuta barmaq basa. Onun üzərinə barmağını basdığı qovutu gələn ilə saxlayarlar. Bu, bərəkət rəmzi hesab olunmaqla Xıdırın həmin evə ruzi, bolluq arzusunu ifadə edən inancdır. Bu baxımdan xalq arasında bərəkətli olan ruzi, tükənməz var-dövlət haqqında belə deyərlər: “Buna Xıdırın əli dəyib”.

Əvvəllər Xıdır Nəbi bayramı yalnız qadınlar tərəfindən icra edilərdi. Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində bu bayramın əsas icraçıları indi də qadınlardır. Belə ki, mərasimin xoş keçməsini, ilin bərəkətli, xeyirli olmasını arzulayan qadınlar evlərdə təmizlik işləri aparar, qonşu və qohumlarda olan qadınlar bir evə toplaşıb nəğmələr oxuyar, şirniyyatlar bişirərlər. İnanca görə, insanlar üçün Tanrıdan bolluq diləyən Xıdır obrazı təmiz olan evdə çox qalar. Həm də həmin mərasim dönəmində insanlar bir-biri ilə mehriban münasibətdə olmalıdır.

Türk xalqlarında olan mifik inanca görə, Xıdır Nəbinin iki qardaşı da var. Yəni Xıdır Zinda, Xıdır İlyas və Xıdır Nəbi üç qardaşdırlar. Xıdır Zinda çətinlikdə olanlara Tanrıdan aman, rəhm diləyər. Xıdır İlyas sudan insan üçün təhlükə yarananda köməyə çağırılar. Xıdır Nəbi isə qıtlıqdan, kasıblıqdan əziyyətə düşənə Tanrıdan kömək istəyər. Həmin mifik inancın qalıqları bu gün də yaddaşlarda qorunan bir kəlamda belə ifadə olunur: “İşlərin çətinlikdədirsə, Xıdır Zindanı çağır. Suda boğulanda, ya da susuzluqdan əziyyət çəkəndə Xıdır İlyası, kasıbsansa, ruzin yoxsa, Xıdır Nəbini səslə”. Təsadüfi deyil ki, bəzi türk xalqları tərəfindən, eləcə də Azərbaycanın müəyyən bölgələrində Xıdır Nəbi mərasimi “Xıdır­əlləz” də adlandırılır.

Muxtar respublikamızın ərazilərindən topladığımız inanc nümunələrinə əsasən Xıdır Nəbi mərasiminin fevral ayının 10-na qədər mövcud olan ilk cümə axşamında qeyd olunmağı məqbul sayılır. Bu da dini faktorların xalq mərasimlərinə, mərasim yaddaşına təsirinin nəticəsidir.

Ümumiyyətlə, Xıdır mifik türk təfəkkürünün məhsulu olan obrazdır. Kiçik çillənin gətirdiyi soyuq havadan, şaxta-borandan qorxu, onun qarşısını almaq üçün qədimdən indiyədək gəlib çıxan ayinlərin icrası, yaşıllıq, istilik, bolluq gətirən Xıdıra xoş münasibət arxaik təsəvvürlər sisteminin müasir dövrdə yaşayan izləridir. Bütün bunlar da qədim türk dünyagörüşünün ifadəçisi kimi böyük mahiyyət kəsb etməkdədir. Sevindirici haldır ki, qədim diyarımızın sakinləri xalqımızın zəngin adət-ənənələrinə, milli dəyərlərinə hər zaman həssaslıqla yanaşdığı kimi, xeyirxahlıq, ruzi-bərəkət, əmin-amanlıq diləkli Kiçik çillə və Xıdır Nəbi mərasimini də əsrlərdən-əsrlərə, nəsillərdən-nəsillərə ötürərək qoruyub yaşatmağa müvəffəq olmuşlar.

“Şərq qapısı” qəzeti
31.01.2020


      Hər bir xalqın musiqi mədəniyyətinin göstəricilərindən biri də onun musiqi alətləridir. Bu alətlər bəşər tarixində insanın mənəvi aləminin təşəkkülündə əhəmiyyətli rol oynayıb. Əsrlərdən bəri musiqi inkişaf etdikcə müxtəlif melodiyaların ifası və ritmik müşayiəti üçün yeni alətlər yaradılır, mövcud olan alətlər isə daha da təkmilləşdirilir. Onların müxtəlif növlərinin geniş istifadəsi, şübhəsiz, zaman-zaman formalaşan və inkişaf edən zəngin incəsənətin olmasına dəlalət edir. Azərbaycan xalqına məxsus yaşı əsrlərə bərabər, dünyanın həsəd apardığı xalq çalğı alətləri vardır ki, bunlardan biri də muğam üçlüyünün ayrılmaz parçası, musiqi alətlərinin şahı hesab edilən tardır. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar artisti, ustad tarzən Zöhrab Axundov ilə xalq çalğı alətimiz olan tarın tarixi, Naxçıvanda yaşayıb fəaliyyət göstərmiş tarzənlər və yetişməkdə olan gənc ifaçılar haqqında danışdıq.

– Zöhrab müəllim, ilk olaraq xalq çalğı alətimiz tarın tarixi ilə bağlı söhbət açmanızı istərdim.

Azərbaycan simli musiqi alətləri arasında texniki və dinamik imkanlarına görə müasir tar ən mükəmməl və təkmil çalğı alətidir. Dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov tarın texniki ifaçılıq imkanlarına, akustik səslənmə xüsusiyyətlərinə istinad edərək yazırdı: “Tar Şərq musiqi təhsilini artıra bilən alətlərdən ən qiymətlisi və ən mühümüdür”. “Tar” sözünün lüğəti mənası tel, sap deməkdir. Başqa musiqi alətləri kimi, təbii ki, müasir tar da özündən əvvəlki qədim simli musiqi alətlərinin əsasında yaranmış və əsrlərboyu formalaşmışdır. Tarın adına orta əsr klassik­lərimizdən Qətran Təbrizinin, Nizami Gəncəvinin, Məhəmməd Füzulinin və başqalarının əsərlərində rast gəlmək olur. Nizami Gəncəvinin “İsgəndərnamə” əsərində şair tarı belə təsvir edir:

Müğənni, tək bircə gecə də çal tar,
Məni bu dar yolda əzabdan qurtar!
Bəlkə, genişlənsin, açılsın yolum,
Köçüm, bu daşlıqdan asudə olum...

– Tar, əsasən, muğam üçlüyünün tərkibində (tar, kamança, qaval) aparıcı alət kimi istifadə edilib və bu gün də muğam sənətinin inkişafında müstəsna rol oynayır. Muğam operalarında solo oxumaları tarın müşayiəti ilə aparılır. Azərbaycan bəstəkarları tar ilə orkestr üçün bir çox irihəcmli konsertlər yazmışlar. Quruluş və forma etibarı ilə başqa simli musiqi alətlərindən fərqli olan tar, əsasən, üç hissədən – çanaq, qol və kəllədən ibarətdir.

XIX əsrin ikinci yarısında istedadlı musiqiçi Mirzə Sadıq tarı əsaslı surətdə yenidən qurdu. Həmin vaxta qədər tar sinədə yox, diz üzərində ifa edilirdi. Ondan əvvəl tarın qoluna 27-28 pərdə bağlanır, simlərin sayı isə 7-yə çatırdı. İstedadlı novator musiqiçi ilk dəfə olaraq tarın qolunu sədəflə bəzəmişdi. Bütün bu yeniliklərə görə Mirzə Sadıq haqlı olaraq “Azərbaycan tarının atası” sayılır.

– Az öncə də qeyd etdiyimiz kimi, muğam üçlüklərimizi tar aləti olmadan təsəvvür edə bilmərik. Bu alətin muğam ifaçılığındakı rolu nədən ibarətdir?

– Muğam sənətində tar bir neçə funksiya daşıyır. Bu baxımdan onun instrumental muğam, solo və vokal-instrumental muğam ifaçılığında müşayiətedici alət kimi iki funksiyası önə çıxır. Azərbaycan milli musiqi irsində geniş inkişaf etmiş solo ifa ilə yanaşı, müxtəlif tərkibli ansambl çalğısına da böyük yer verilir. Onu da qeyd edək ki, xalq çalğı alətləri üzrə ansambl ifaçılığı zəngin ənənələrə malikdir. Xanəndə, tar, kamança və qavaldan ibarət olan vokal-instrumental muğam ansamblında tar aparıcı əhəmiyyətə malik olub, ansamblın digər ifaçılarını – bir tərəfdən xanəndəni, digər tərəfdən kamançanı istiqamətləndirir və ümumi əlaqələndirici rol oynayır. Muğam ansamblının repertuarını muğam dəstgah, zərbi muğam, rəng və təsnif kimi janrlar təşkil edir və belə musiqi nümunələrini, sözün həqiqi mənasında, xanəndə və sazəndə ansamblının birgə yaradıcılıq məhsulu hesab etmək olar. Dahi bəstəkar və musiqişünas Üzeyir Hacıbəyli xanəndə və sazəndə dəstəsinin üzvlərini xarakterizə edərək yazırdı: “Baxüsus xanəndə bir çox şeir, qəzəl və təsniflər hifzində saxlamalıdır; tar çalan dəxi dəstgahların yollarını yaxşıca bilməlidir ki, xanəndəyə rəhbərlik etsin”.

– Muxtar respublikamızda bu qədim musiqi alətinin mahir ifaçıları kimlər olub?

Muxtar respublikamızda tarixən mədəniyyətin hər bir sahəsi, xüsusilə də bu gün söhbət açdığımız tarzənlik bu sənətdə var olan fədakar insanlar hesabına daim inkişaf edib. Klassik ənənələrə uyğun ifa etdiklərimiz musiqilər həmin ustad tarzənlər hesabına ustaddan şagirdə ötürülmə prinsipi ilə bu günümüzə gəlib çıxıb. Mirzə Sadıq tərəfindən tar aləti təkmilləşdirildikdən sonra bu alətin ifaçıları yeni tarı qısa zaman kəsiyində mənimsədilər. XIX əsrin sonlarında Naxçıvanda artıq təkmilləşdirilmiş tarın mahir ifaçıları mövcud idi. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü Rafail Kərimov “Naxçıvan musiqi mədəniyyəti tarixindən. Musiqi təhsili” monoqrafiyasında qeyd edir ki, bəstəkar Zülfüqar Hacıbəyov Naxçıvanda olduğu müddət ərzində öz yaradıcılığı ilə ətrafına instrumental ifaçılar toplayaraq teatrda ilk professional qrupu yaratmağa nail olur. Həmin qrupun tərkibində tarzənlərdən Adil Kəngərli, daha sonralar isə 1920-ci illərdə tarzən Tapdıq Hüseynov çıxış ediblər. Həmin dövrlərdə bu sənətkarlarla bərabər, Kamil Abdullayev, Yusif Əliyev, Heydər Təhməzbəyov, Şərur rayonundan isə Abbas Axundov və Əli Nağıyev tarzənlik sənətində iz qoymuş insanlardır. Onların davamçıları kimi Vahid Axundovu, Səfər Rəcəbovu, Həsən Gülməmmədovu, Qılman İsayevi misal göstərə bilərik. O zaman musiqi məktəblərinin, ali təhsil ocaqlarının olmadığını nəzərə alsaq, əsl sənət fədailərinin bu sənətin yaşadılması üçün çəkdikləri əziyyətlərin fərqinə vararıq. Təkcə tarzən Səfər Rəcəbovun Naxçıvan şəhərində təşkil etdiyi tar dərnəyi bir çox məşhur ifaçının yetişməsinə səbəb olmuşdu. Həmin dövrlərdə tarzənlik sənəti tarixi mənbələrdə də göstərildiyi kimi, sadəcə, ustad-şagird prinsipi ilə öyrədilib. Bu sənətin inkişafında musiqi məclisləri və el şənliklərinin də müstəsna rola malik olduğunu qeyd etməliyik.

– Naxçıvanda ilk musiqi məktəbi yaradıldıqdan sonra onun tanınmış tarzən kimi yetirmələri kimlər olub?

Muxtar respublikamızda ilk musiqi məktəbinin yaradılması dahi bəstəkarımız Üzeyir Hacıbəylinin adı ilə bağlıdır. Belə ki, 1937-ci ildə onun xeyir-duası ilə Naxçıvan şəhərində musiqi məktəbi fəaliyyətə başlayır. Bu məktəb incəsənətin inkişafında yeni mərhələnin əsasını qoyur. Burada bacarıqlı və istedadlı tarzənlər, xanəndələr, bəstəkarlar yetişir. Onlar sırasında yer alan tarzənlərdən Əkrəm Məmmədlini, Nazim Quliyevi, Nazim Kazımovu, Aydın Məmmədovu, Arif Quliyevi, Ələkbər Ələkbərovu, Şəmsəddin Qasımovu, bu gün də peşəkar tarzən kimi fəaliyyətlərini davam etdirən yetirmələrdən isə Zeynalabdin Babayevi, Tağı Əhmədovu, Bəxtiyar Hümbətovu, İmamqulu Əhmədovu, Dünyamalı Dünyamalıyevi, Nadir Məmmədovu, Zəfər Rəhimovu, İlqar Hüseynovu, Elman Əliyevi və başqalarını misal göstərə bilərəm.

Daha sonra Naxçıvanın digər bölgələrində də musiqi məktəblərinin yaranması, eləcə də müxtəlif ansamblların, xüsusən də “Araz” Mahnı və Rəqs Ansamblının fəaliyyətə başlaması bu sənətin inkişafına təkan verdi. Çünki bu ansambl bir növ məktəb hesab olunurdu. Sonrakı illərdə Naxçıvan Musiqi Kollecinin, ən əsası isə Naxçıvan Dövlət Universitetində İncəsənət fakültəsinin yaradılması, müstəqillik illərində şəhər və rayonlarda uşaq musiqi məktəblərinin təkmilləşdirilməsi bu sənətin inkişafını zirvəyə aparacaq addımlar oldu.

- Zöhrab müəllim, son olaraq tarzənlik sənətinin müasir inkişaf səviyyəsi haqqında düşüncələriniz...

– Naxçıvanda musiqi mədəniyyətinin qədim tarixi var. Diyarımızın yetirdiyi görkəmli incəsənət adamları, sənətkarlar, fədakar insanlar, bir də hərtərəfli dövlət qayğısı sayəsində mədəniyyət sahəsi bu gün öz çiçəklənmə dövrünü yaşayır. Bu gün muxtar respublikamızda da gənc tarzənlər yetişir. Sərxan Abdullayev, Fətəli Axundzadə, Orxan Cabbarov, Cəlil İsmayılov, Əşrəf Abdullayev, Əşrəf Behbudov və Toğrul Həsənovu göstərə bilərik. Yaradılan şəraitdən, göstərilən dövlət qayğısından ruhlanaraq gənc tarzənlərimiz öz üzərlərində daim çalışır, musiqi mədəniyyətimizin inkişafı naminə var qüvvələrini əsirgəməyərək Azərbaycan musiqisini zənginləşdirirlər.

2012-ci ildə “Simli musiqi aləti tarın hazırlanma və ifaçılıq sənəti”nin UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ siyahısına daxil edilməsi ölkəmizdə qədim musiqi alətlərimizə göstərilən həssas münasibətin göstəricisidir. Məqsəd milli musiqimizi qorumaq, yaşatmaq, gələcək nəsillərə olduğu kimi təqdim etməkdir. Bu, muxtar respublikamızda da ən çox diqqət göstərilən məsələdir.

- Müsahibə üçün sağ olun!

“Şərq qapısı” qəzeti
29.01.2020


      Qədim Naxçıvanın ərazisində yayılmış yallılar müxtəlif adlarla tanınır və onların hər birinin adı hər hansı hadisə, rəvayət və əfsanələrlə əlaqəlidir. Məsələn, “Üçpəncə”, “Turacı” və sair kimi yallıların adları bəzi əfsanə və rəvayətlərdən götürülüb.

NUHÇIXAN xəbər verir ki, bu sözləri AZƏRTAC-a müsahibəsində AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aytən Cəfərova deyib.

“Üçpəncə” yallısı necə yaranıb?

“Üçpəncə” yallısının meydana gəlməsi ilə bağlı rəvayətə diqqəti çəkən Aytən Cəfərova bildirib ki, qədim zamanlarda bir kəndli meşədə odun yığarkən ayının pəncəsinin üç barmağı üzərində gəzdiyini görür. Ayının pəncəsinin dördüncü barmağı yaralı olduğu üçün ayağını qaldıraraq hərəkət etməyə başlayır. Bu hərəkət rəqsi xatırladır. Kəndli gördüyü hərəkətlərin təsiri ilə “Üçpəncə” yallısını “kəşf edir”. Şərur rayonunun kəndlərində də “Üçpəncə” yallısı geniş yayılıb. Yaşlı nəslin nümayəndələri tərəfindən oynanılan rəqs ağır və sürətli tərzdə icra olunur.

“Xanbəzəmə” mərasimi və ya “İlanvarı”dan “Qənimo” yallısına aparan “yol”

Müsahibimiz qeyd edib ki, Naxçıvanda yallılar el şənlikləri ilə yanaşı, müxtəlif mərasimlərdə də ifa edilir. Novruz bayramı zamanı Ordubad rayonunda “Xanbəzəmə” mərasimi təşkil olunur. Bu mərasimdə yallı rəqsinin icrası mütləqdir. Belə ki, burada müxtəlif yallı növləri ifa olunur, onlardan biri də yaşlı nəslin “İlanvarı” adlandırdığı yallı növüdür. “İlanvarı” yallısında bəzi oyun elementləri görünməkdədir. Oyundakı bu xüsusiyyətlərə diqqət edək: Yeddi-səkkiz gəncdən ibarət iki sıra düzülür. Hər sıradakı insanlar qollarını bir-birinin çiyinlərinə keçirərək yallıya başlayırlar. Hər qrupun başında yallıbaşı durur. O, əlində çubuq saxlayaraq oyun zamanı sırasını pozanları cəzalandırır. Bu çubuğa “vən” deyilir (Vən – qabığı ağ, sərt meşə ağacıdır). Beləcə oyun başlanır. 1-ci yallı qrupu əyilərək 2-ci yallı qrupunun hər hansı bir üzvü ilə digər üzvünün arasından keçməyə çalışır. Keçərkən qrup üzvlərinin cibinə əl ataraq pul və ya cibdə olan hər hansı bir əşyanı götürməyə çalışırlar. Sonda “oğurlanan” əşyalar ortaya qoyulur. Kimin daha bahalı əşya götürdüyü müəyyən olunur. Əşyanı götürən əşya sahibindən “Qənimo” yallısının təkbaşına ifasını tələb edir. Bu tələb yerinə yetirildikdən sonra əşya sahibinə qaytarılır, əks halda əşya ərazidə yaşayan kasıb və ehtiyacı olan kimsəyə bağışlanır. Bunlar ətrafda oyunu seyr edən tamaşaçıların gözü qarşısında icra olunur. Onu da qeyd edək ki, bu yallı kişilər tərəfindən ifa edilir. Qadınlar isə oyunu müşahidə edərək nəticənin necə olacağını izləyir, hansı yallı qrupunun qələbə çalacağını öz aralarında müzakirə edirlər.

Cibdən dəsmal çıxdısa...

AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı digər bir yallının da oyun ünsürləri ilə cilalandığını vurğulayaraq qeyd edib ki, burada yenə 7-8 nəfərlik 2 qrup təşkil olunur. Qruplar bir-biri ilə pantomim hərəkətlərlə deyişirlər. Birinci qrupun 1-ci oyunçusu cibindən dəsmal çıxarır. Mütləq o biri qrupdan da qarşılıq olaraq dəsmal göstərilməlidir. 2-ci oyunçu, məsələn, cibindən telefon çıxararsa, o biri qrup da telefon çıxararaq qarşılıq verməlidir. Beləcə oyuna müxtəlif əşyalar əlavə olunur. Nəticədə, cibindən qarşılıq əşya çıxarmayan qrup məğlub sayılır. Bu yallıdakı hərəkətlərə, əyilib əl-ələ tutaraq rəqsetmə növünə Türkiyənin Qars vilayətində ifa olunan “Toyuqbarı” adlı yallıda da rast gəlinir. Həm də yallıda bu hərəkətlər, yəni qrup üzvlərinin əyilərək o biri qrup üzvlərinin arasından keçməsi Şumer gil lövhələr üzərinə də həkk edilib. Belə ki, tarixi eradan əvvəl 3000 ilə dayanan həmin lövhə Nineviyada tapılıb. Buradakı halay rəqsinin eyni hərəkətlərinin müasir dövrümüzdə Qars və Qars ətrafında icra edilən “Timur ağa” halay rəqsinin hərəkətləri ilə eyni olduğunu görürük.

Savə aşıqları tərəfindən icra edilən 11 Kələki yallısı

Aytən Cəfərova deyib: “Qədim türklərin yallıları haqqında Türkiyənin tarixçi-etnoqrafı Kazım Mirşam və müasir dövrümüzdə fəaliyyət göstərən etnoqraf Haluk Tarcan geniş bilgilər veriblər. Bu gün Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində – Lənkəranda, Biləsuvarda Şahsevənlərin ifa etdikləri yallılar hələ də yaşadılır. Ordubad rayonunun Kələki kəndinin adı ilə bağlı 11 Kələki yallısı kimi Savə aşıqları tərəfindən icra edilir. M.Vəliyev söyləyir ki, Şahsevənlər oğuzların ayrım tayfalarıdır. Bəzi mənbələrdə Şahsevənlərin Səfəvilər dövründən olduqları söylənilir. Şahbuz rayonunun Qışlaq, Ordubad rayonunun Ağrı kəndlərində bu tayfanın yaşadığı haqqında məlumat var. 1590-cı ilin məlumatına əsasən “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri” kitabında bu tayfanın həmin kəndlərdə yaşadığı göstərilir”.

“Odlu”, “alovlu” və ya “günəşli”

Yallının etimologiyası haqqında elmi ədəbiyyatda müxtəlif mülahizələrin olduğunu qeyd edən filologiya üzrə fəlsəfə doktoru bildirib ki, Mirəli Seyidova görə, yallı “al”, “uca”, “qadir”, “qüdrətli” sözlərindən yaranıb. “Qırmızı”, “al-qırmızı”, “al” sözləri Azərbaycan dilində alov, od-alov tərkibini ifadə edir. Alim bu sözün ilkin variantının “yal” olduğu qənaətinə gəlir. “Yallı” sözünün də əsası yal+od, yal+lı alov+lu, od+lu, günəş+li deməkdir. Ehtimal ki, qədim azərbaycanlılar odun, alovun şərəfinə həmin rəqsdən istifadə ediblər.

“Belə ehtimal etmək olar ki, məşəl ətrafında dövrə vuran insanların mərasim prosesinə kökləndiyi məqamlarda yallı meydana gəlib. Başqa bir izaha görə, alov ətrafında dövrə vurub əl-qol hərəkətləri edən insanlar qırıq-qırıq səsləri də tələffüz edirdilər”, – deyən Aytən Cəfərova qeyd edib ki, həmin səslər get-gedə hecalara, sonradan da sözlərə çevrilib. “Yallı” sözünün də məhz belə meydana gəldiyini güman edirik. Məsələn, yal, yal-la, yol-lu, yel-li. Bu fikirlər professor Füzuli Bayata məxsusdur.

Yallının Qobustan izləri

Füzuli Bayata görə, ilk formasının alay və ya allı (buradan da halay və ya yallı) olduğu bilinən bu oyunun ən qədim qayaüstü təsvirinə Qobustanda rast gəlirik. Altayda, Baykal gölündə mərasim oyunlarını əks etdirən təsvirlər də, çox güman ki, halay və ya yallı oyunu ilə bağlıdır. Çünki bu təsvirlərdəki oynayanların düzülüşü, əl-ələ və ya qol-qola oynamaları, yarımdairə şəklində durmaları onu halayla, yallı ilə əlaqələndirməyə əsas verir. Ancaq qeyd olunmalıdır ki, alay həm də türk ordu strukturunda döyüşçü dəstəsinə verilən addır. Kişilərin oynadığı halay da qədim türklərin savaş sənətini, döyüş taktikasını əks etdirir. Burada oyunun şeir, fəlsəfə, mərasimlər, xalq təbabəti və nəhayət, hərb sənəti ilə bağlılığını da xatırlatmaq yerinə düşər. Qeyd edək ki, bir halay adam, çoxlu insan mənasında işlədilir. O halda halayın – yallının fəlsəfəsində türklərin musiqili, rəqsli döyüş məşqini əks etdirən ayin – oyun olduğu qənaətinə gəlmək olar. Belə ki, yalnız kişilərin oynadığı cəngi rəqsi, əsasən, kişilərin oynadığı çovqan, gökbörü, cirit oyunları da, əslində, bir savaş, savaşa hazırolma oyunudur. Qobustandakı qavaldaş da mahnılı rəqsin oynanılması üçün nəzərdə tutulub. Halayın məzmununun dəyişməsinə baxmayaraq, quruluşunda qədimlik qorunub. Belə ki, halayda xorla mahnı oxumaq, rəqs etmək və ritmi əl çalmaqla və yırğalanmaqla tutmaq hələ də qalmaqdadır.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı qeyd edib ki, bir çox növü müxtəlif inanc və etiqadlarla bağlı olan yallılar müasir dövrümüzdə ritmik rəqs sistemini zənginləşdirən oyun elementləri ilə əhatələnərək rəqs ifaçılığında yaşayır. Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, bu, kütləvi rəqslər bir tərəfdən də qədim türklərin mərasim oyunları olub. Həmin oyunlar müxtəlif dövrlərdə fərqli adlar daşıyıb və daha çox məlum olanı, təbii ki, kökləri eradan əvvəlki dövrlərə qədər gedib çıxan yallılardır.

Naxçıvanın üç incisindən biri - Şərur yallıları

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov deyib: “Naxçıvanın üç incisi bizim üçün xüsusilə əzizdir: Əshabi-Kəhf, Gəmiqaya və Şərur yallıları. Biz bu inciləri qoruyub saxlamalıyıq”.

Ali Məclis Sədrinin qayğısı ilə Naxçıvanda yallı sənətinin inkişafı sahəsində kompleks tədbirlər görülüb, yallılar ilk dəfə nota köçürülüb, onun əsasında “Naxçıvan-Şərur el yallıları” kitabı nəşr olunub.

Şərur yallıları xalqımızın tarixi, etnoqrafiyası, mərasimləri, mifoloji inancları, adət-ənənələri və ifaçılıq mədəniyyəti ilə sıx bağlı şəkildə inkişaf edib. Gəmiqayada daş üzərində həkk olunan kütləvi rəqs elementləri Naxçıvanda yallı sənətinin çox qədim tarixə malik olduğundan xəbər verir.

Sevindirici haldır ki, 2018-ci ilin 26 noyabr - 1 dekabr tarixlərində Mavriki Respublikasının paytaxtı Port Luis şəhərində UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin növbəti 13-cü sessiyasında qəbul edilən qərarla “Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri” UNESCO-nun Təcili Qorunma Siyahısına daxil edilib. Bununla da Şərur, ələlxüsus “Köçəri” yallısını öz adına çıxmağa çalışan Ermənistanın “Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri” nominasiyasına qarşı təxribat xarakterli cəhdlərinin qarşısı birdəfəlik alınıb, növbəti dəfə bu ölkəyə layiqli cavab verilib.

Qədim diyarımızda çoxəsrlik xalq sənəti qorunub yaşadılır

“Qədim köklərə malik milli musiqi tariximizdə özünəməxsus yeri olan yallı sənətinin Naxçıvanda yaşadılması və təbliği istiqamətində əhəmiyyətli işlər görülür. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Şərur yallıları haqqında” 2018-ci il 24 dekabr tarixli Sərəncamı muxtar diyarımızda yallı sənətinin tədqiqi, təbliği və qorunmasına göstərilən dövlət qayğısının bariz təzahürüdür”, - deyən Aytən Cəfərova diqqətə çatdırıb ki, həmin sərəncamın icrası istiqamətində görülən ardıcıl işlər, həmçinin muxtar respublikada keçirilən “Yallı” festivallarının keçirilməsi milli dəyərlərimizin yaşadılması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Həmin festivallarda, həmçinin digər tədbirlərdə “Tənzərə”, “Xələfi”, “Köçəri”, “Baharı”, “El yallısı”, “Hoynəri”, “Üç ayaq”, “Tirməşal”, “Qənimo”, “Söylə”, “Tello” kimi yallı və digər rəqslərin mükəmməl ifası bundan sonra da bu çoxəsrlik xalq sənətinin qorunub yaşadılacağına, layiqli təbliğinə zəmanət verir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
07.01.2020


      Artıq başa çatan 2019-cu il Naxçıvan teatrı üçün də son dərəcə əlamətdar və yaddaqalan oldu. Belə ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2009-cu il 7 fevral tarixli Sərəncamına uyğun olaraq 22 may-19 iyun tarixlərində “Xalq teatrlarının muxtar respublika festivalı” keçirildi. Festival çərçivəsində maraqlı tamaşalar təqdim olundu. Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı Xaqani Əliyevin “Ehsan xan Kəngərli” tarixi dramını səhnələşdirib, görkəmli dramaturq Cəlil Məmmədquluzadənin anadan olmasının 150 illik yubileyi ilə əlaqədar ədibin əsərləri əsasında “Ölülər və dəlilər” tamaşasını hazırlayıb. Sonuncu tamaşa Türkiyə Respublikasının Qars şəhərində də uğurla nümayiş olunub. Səhnə əsərlərinə özünəməxsus quruluşlar verən və canlandırdığı maraqlı obrazlar ilə sevilən, 60 yaşına qədəm qoyan Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti Tofiq Seyidovun da bu tamaşaların hazırlanmasında böyük rolu olub.

Bəli, Şeyx Ömər Osman, Rəsul Rza, Əkrəm, Xəyyam, Molla Abbas, Şeyx Hadi, Şeyx Sənan, Gilbert və adlarını sadalamadığım neçəneçə fərqli obrazların həyat tərzini, daxili aləmini məharətlə üzə çıxararaq onları geniş auditoriya qarşısında canlandıran, həmin surətləri yaşadan bir ömür barədədir söhbətim. Əməkdar artist Tofiq Seyidov ömrü... Kiminin müəllimi, kimininsə aktyor həmkarı olan, uzun müddət bir kənddə yaşadığım bu səhnə adamının yerişində, duruşunda, üz cizgilərində də, sanki onlarla tarixişəxsiyyətin mübarizə əzmi, həyat yaşantıları gizlənib. Uca Yaradanın bəxş etdiyi xüsusi istedadı, aktyora xas xarici görkəmi və zəngin daxili dünyasısayəsində yaratdığı müxtəlif obrazlar, peşəkarlıqla quruluş verdiyi rəngarəng tamaşalar sənətkarı qısa zamanda teatrsevərlərə sevdirə bilib...

Tanınmış sənətkarın həyat və fəaliyyətinə qısa nəzər salaraq deyim ki, Tofiq Seyidov 1959-cu il avqust ayının 2-də Babək rayonunun Zeynəddin kəndində ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Lap erkən yaşlarından mədəni-kütləvi tədbirlərin fəal iştirakçısına çevrilib, yuxarı siniflərdə istedadlı məktəblilərdən ibarət dram dərnəyi yaradıb, kiçik səhnə əsərləri üzərində işləyib. Məktəbin 8-ci sinfində oxuyarkən quruluş verdiyi Mirzə Fətəli Axundovun “Hacı Qara” komediyasını seyr edən müəllimləri bu balaca oğlanın böyük istedadına heyran qalır. Sənət, peşə sahibləri də təsdiqləyərlər ki, yaradıcı insan deyilən sözə, irəli sürülən fikrə qarşı çox həssas olur, fəaliyyəti ilə bağlı xoşsöz eşidəndə daha da həvəslənir. Müəllimlərindən eşitdiyi rəğbət dolu sözlər də gənc Tofiqi teatr işinə daha da həvəsləndirir, onun sonrakı fəaliyyətində stimul rolunu oynayır. Beləcə, həmin gündən sonra o həm məktəbdaxili tədbirlərdə fəal iştirak edir, həm də o zaman Naxçıvan şəhərində yerləşən 1 nömrəli mədəniyyət evinin “Gənclik” xalq teatrının üzvü kimi aktyorluq bacarığını artırmağa çalışır. Orta məktəbi bitirdikdən sonra bir neçə il teatrdan, səhnədən aralı düşsə də, bu hal heç də uzun sürmür...

XX əsr fransız filosofu Jan Pol Sartrın yaxşı bir sözü var. Deyir ki, istedad insana verilmiş borcdur. İnsanın sonrakı həyatı onun həmin borca layiq olub-olmadığını müəyyən edir. Elə Tofiq Seyidov da bir neçə il teatr sənətindən uzaq düşməsinə baxmayaraq, öz zəhməti hesabına qısa zamanda bu borca layiq olduğunu sübut edir. Belə ki, 1977-ci ildə Cəfər Cabbarlının “Solğun çiçəklər” əsəri əsasında qeyd etdiyimiz “Gənclik” xalq teatrında hazırlanan tamaşada onun oynadığı Bəhram obrazı sonrakı taleyinin əsaslı dönüş nöqtəsi olur. Bir ilsonra Bakışəhərində keçirilən “Teatr baharı” festivalında nümayiş olunan həmin səhnə əsəri I yerə layiq görülməklə kollektivə, xüsusilə də Tofiq Seyidova böyük uğur gətirir. Qalibi müəyyən etmək üçün təşkil olunan münsiflər heyətinin rəhbəri, SSRİ Xalq artisti, Azərbaycanın görkəmli teatr-kino rejissoru Ədil İsgəndərov bu gəncin istedadına yaxından bələd olur və qarşısında geniş üfüqlərin açılması üçün ona indikiAzərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinə imtahan verməyi məsləhət görür. Tofiq müəllim elə həmin il imtahanda uğur qazanaraq adıçəkilən ali təhsil ocağının Dram və kino aktyorluğu fakültəsinə qəbul olunur. Təhsil aldığı illərdə universitet teatrında səhnələşdirilən tamaşalarda uğurlu rolları ilə yanaşı, rejissor assistenti kimi də yaddaşlarda iz buraxır. 1982-ci ildə ali təhsil ocağını müvəffəqiyyətlə başa vuran Tofiq Seyidov təyinat əsasında Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında aktyor kimi peşəkar fəaliyyətə başlayır. Həmin dövrdə səhnədə öz sözünü demiş Miribrahim Həmzəyev, Vəli Babayev, Zəroş Həmzəyeva və Baxşı Qələndərli kimi teatr korifeyləri ilə bir səhnəni bölüşmək onun üçün böyük təcrübə məktəbi olur. İllər ötdükcə sənətinə daha sıx tellərlə bağlanan aktyor 1987-ci ildə müxtəlif tamaşalarda ikinci rejissor kimi də özünü sınayır və uğurlu fəaliyyətinə görə 1989-cu ildəAzərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin xətti ilə Moskvada təşkil edilən ikiaylıq rejissor kursuna göndərilir.

1990-cı illərin ağrılı-acılı, müharibə məşəqqətli günləri bütün sahələr kimi, teatr sənətinin də inkişafına təsirsiz ötüşmür, bir neçə il ərzində səhnə aktyorsuz, tamaşa rejissorsuz qalır. Lakin ölkəmiz dövlət müstəqilliyi əldə etdikdən sonra insanların teatra, tamaşaya marağı yenidən özünə qayıdır. Tofiq Seyidov da Naxçıvan teatrının çətin sınaq dövrünə şahidlik edir, onu yenidən dirçəltmək üçün əlindən gələni əsirgəmir. Aktyorların çatışmadığı dönəmlərdə bir sıra tamaşalarda həm rejissorun, həm də bir neçə rolun məsuliyyətini öz üzərinə götürür. Sənətkar Naxçıvan teatrının səhnəsində “Əlincə qalası” tamaşasında Şeyx Ömər Osman, “Atamın kitabı”nda Məmməd Araz, “Bir gün də insan ömrüdür” tamaşasında Rəsul Rza, “Uçurum”da Əkrəm, “Xəyyam”da Xəyyam, “Ölülər və dəlilər”də MollaAbbas, “Şeyx Sənan”da Şeyx Hadi, “Mənim tanrım gözəllikdir,sevgidir”də Şeyx Sənan, “Məni qınamayın”da Şahin obrazları ilə tamaşaçı rəğbəti qazanıb. Tanınmış rejissor “Manqurt”, “Russayağı evlənmə”, “Müsyö Jordanın Qarabağa səyahəti”, “Nadir şah”, “Nadanlıq”, “Hacı Qara”, “Danışan kukla”, “Balaca şahzadə”, “Qılınc və qələm”, “Xəyyam”, “Ölülər və dəlilər” və digər tamaşalara uğurlu quruluş verib.

2012-ci ildən Naxçıvan Dövlət Universitetində pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olan Tofiq Seyidov gənc aktyorların yetişməsində, onların teatra cəlbində böyük əmək sərf edib. Onun yorulmaz fəaliyyəti dövlətimiz tərəfindən də yüksək qiymətləndirilib, 2016-cı ildə Prezident mükafatına, 2017-ci ildə isə “Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti” fəxri adına layiq görülən sənətkar 2015-ci ildən Naxçıvan Dövlət UşaqTeatrına rəhbərlik edir. Ötən dövr ərzində həmin teatrda hazırlanan şairAbdulla Şaiqin “Danışan kukla”, eləcə də özünün müəllifliyi ilə “Kosanın kələyi”, “Bahar qızı küsüb”, “Tənbəl Əhməd” və digər tamaşalar balaca teatrsevərlər tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb. Bundan başqa, teatr kollektivi Naxçıvan Uşaq Bərpa Mərkəzinin əməkdaşları ilə birlikdə sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların iştirakı ilə mütəmadi olaraq tamaşalar hazırlayırlar.

Artıq sona çatmaqda olan il tanınmış səhnə ustası üçün onun 60 illik yubileyinin Mədəniyyət Nazirliyinin təşkilatçılığı, doğma sənət dostlarının əhatəsində yüksək səviyyədə qeyd olunması ilə yaddaqalan olub. 60 illik ömrünün çoxunu maarifpərvər işə həsr edən, 70-ə yaxın obrazı canlandıran, 25 tamaşaya quruluş verən, 12 əsərin müəllifi Tofiq Seyidovla söhbətim elə onun öz evi qədər doğma hesab etdiyi teatr zalında – “Teleskop” əsərinin məşqləri zamanı baştutur.

Tofiq müəllim böyük Azərbaycan dramaturqu Cəlil Məmmədquluzadənin “Millətin mədəni-mənəvi tərəqqisi bundan çox asılıdır. Teatr tərbiyə ocağı, artist də tərbiyə edəndir” fikirlərini xatırladaraq deyir ki, Mirzə Cəlil ideyalarına söykənən Naxçıvan teatrı bütün dövrlərdə insanları maarifləndirən müqəddəs məbədgah rolunu oynayıb. Müasir dövrümüzdə texnologiyaların həyatımızın hərsahəsinə sirayət etdiyi, hər vasitə əlçatan olduğu bir vaxtda tamaşaçını teatra cəlb etmək, onda səhnə əsərinə qarşı həvəs yaratmaq çox çətindir. Teatra gələn tamaşaçı hər dəfə fərqli obrazları,fərqlisüjet xəttini, hadisəni izləmək istəyir. Bu mənada, mən də hazırladığım tamaşalarda onların maraq dairəsinə uyğun yeni bir kompozisiya qurub təqdim etməyə çalışıram. Nümunə kimi,Azərbaycan teatr səhnəsində ilk dəfə nümayiş olunan görkəmli Norveç dramaturqu Henrik İbsenin “Kuklaların evi”, Belçika dramaturqu Moris Meterlinkin “Göy quş”, rus yazıçısı Aleksandr Qriboyedovun “Ağıldan bəla” tamaşalarını göstərə bilərəm. Səhnə əsərinin nə dərəcədə uğurlu alındığını isə, təbii ki, tamaşaçı alqışları, ünvanımıza söylənən sözlər xəbər verir.

Bildiyimiz kimi, aktyor tamaşaçı zövqünü oxşamaq, onun rəğbətini qazanmaq üçün bir-iki ay yorulmadan məşq edir və bəzən gözlədiyinin əksi də baş verə bilir. Bu baxımdan sənətə yeni qədəm qoyanlar daha həssasdırlar, elə onlara xitabən deyirəm ki, səhnə adamı müsbət fikirlərdən ruhlandığı kimi, tənqid eşidən zaman da gərək dözümlü olsun, vaxtında nəticə çıxarıb öz üzərində işləsin. Yalnız belə olan halda bu çətin və məsuliyyətli sənətdə uğur qazanmaq mümkündür. Təvazökarlıqdan uzaq olmasın. Bir neçə il bundan öncə baş verən bir hadisəni xatırlatmaq istərdim. 2015-ci ildə tanınmış dramaturq Əli Əmirlinin “Varlı qadın” tamaşasının premyerasından sonra foyeyə çıxanda bir-iki ailə ilə qarşılaşdım. Onlar dedilər ki, biz Türkiyədən qonaq gəlmişik. Bilməzdik ki, sizin teatrda belə maraqlı tamaşalar oynanılır, yüksək səhnə mədəniyyətinə malik bacarıqlı gənc aktyorlarınız var. Beləcə, bu müsbət fikirlər gənclərimizə böyük stimul oldu və növbəti tamaşalarımız da çox uğurlu alındı.

Tofiq Seyidov onu da qeyd edir ki, rejissor ümumi tamaşaya məsuliyyət daşıdığı halda, aktyora tək bir rol həvalə olunur. Bunun üçün də aktyor tamaşaçılara özünü rejissordan daha asan sevdirə bilir. Dünya teatr təcrübəsində də belədir ki, rejissor səhnədən tam uzaqlaşmır, ara-sıra aktyorluq fəaliyyəti ilə də məşğul olur. İndiyədək tamaşaların çoxunda mən həm aktyor, həm də rejissor kimi çıxış etmişəm. Oynadığım bütün obrazlar mənim üçün dəyərli və əzizdir. Lakin dahi dramaturq Hüseyn Cavidin “Xəyyam” əsəri əsasında hazırlanan eyniadlı tamaşada canlandırdığım Xəyyam obrazının qəlbimdəki yeri başqadır, əvvəldən sonadək, sanki öz həyatımda baş verənləri yaşayırdım. İllər ötsə, zaman dəyişsə də, Xəyyamı heç vaxt unutmaram. Çünki mən özümü bir aktyor kimi məhz Xəyyam surətində tapa bildim... Bu obraz həm də 60 illik həyatımdakı yaradıcılıq fəaliyyətimin səhnə hesabatı kimi mənə əzizdir.

Dahi şairimiz Nizami Gəncəvi deyirdi: “Bir elmi öyrənmək istədikdə sən, çalış ki hər şeyi kamil biləsən”. Dillər əzbəri olan bu ifadə bizə seçdiyimizsənəti, çalışdığımız peşəni dərindən yiyələnib orada özümüzü tapmağıtəlqin edir.Onlarla fərqli obrazı bir ömrə sığdıran, sənətdə özünü tapan sənətkarı – Tofiq Seyidovu daim teatr səhnəsində görmək diləyi ilə...

“Şərq qapısı” qəzeti
29.12.2019


      XX əsr tariximizin parlaq siması, böyük şəxsiyyəti olan ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi portreti Azərbaycan xalqının dövlətçilik təfəkkürünün, tarixin sınağından şərəflə çıxmış idarəçilik məktəbinin, müasir ictimai-siyasi, fəlsəfi fikrin ən davamlı keyfiyyətlərinin canlı təcəssümüdür. Tarixşünaslıq elmi böyük Heydər Əliyevi öyrəndikcə, əslində, müstəqil Azərbaycan dövlətinin tarixi keçmişini, bu gününü, ölkəmizdə həyata keçirilən dövlət quruculuğu prosesini və bu tarixi yaradan əbədi şəxsiyyəti öyrənir.

Ötən yüzillikdə cərəyan edən hadisələrin təhlili göstərir ki, respublikamızın müstəqilliyə gedən yolu 1969-cu ildən başlayaraq ulu öndər Heydər Əliyevin ikinci dəfə Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrdə həyata keçirilən məqsədyönlü siyasətlə tamamlanıb. 1969-cu ildən ötən 50 il ərzində bu, bir daha təsdiq olunub. Ulu öndərimiz 2001-ci il, yeni əsr və üçüncü minillik münasibətilə Azərbaycan xalqına müraciətində bu barədə deyirdi: “Azərbaycanın müasir tarixində 1969-cu ildə dönüş mərhələsinin təməli qoyuldu. Respublikanın dinamik inkişafı üçün kompleks proqramların işlənib hazırlanmasında yorulmaz fəaliyyət, misilsiz təşəbbüskarlıq və nəhəng enerji bütün 70-ci illərin bariz əlamətinə çevrildi. 1970-1985-ci illər Azərbaycanın quruculuq salnaməsinə ən parlaq səhifələr kimi daxil olmuşdur. Bu gün tam əminliklə söyləmək olar ki, Azərbaycanın dövlət suverenliyi və iqtisadi müstəqilliyi, sistemli şəkildə artan xarici iqtisadi əlaqələri, dünya iqtisadiyyatına get-gedə daha dərindən inteqrasiya olunması hələ 1970-1985-ci illərdə təməli qoyulmuş xalq təsərrüfatı potensialına əsaslanır”.

Məhz dahi şəxsiyyətin fədakar əməyinin, uzaqgörən rəhbərlik və təşkilatçılıq istedadının sayəsində Azərbaycan bu illər ərzində sürətlə və hərtərəfli inkişaf edərək keçmiş İttifaqın öncül respublikalarından birinə çevrilmişdir. 1969-1982-ci illərdə ölkə iqtisadiyyatının bütün sahələrində istehsalın sürətlə artması nəticəsində iqtisadi və sosial inkişafın ümumiləşdirici göstəricisi olan milli gəlir 2,5 dəfə artmışdır. Respublikamızda bütün sahələrin – sənayenin, elmin, təhsilin, səhiyyənin inkişafı, elm tutumlu istehsal sahələrinin yaradılması böyük Heydər Əliyevin səyləri və məqsədyönlü fəaliyyəti ilə təmin olunmuş, intellektual, elmi-texniki və iqtisadi potensialı ciddi dərəcədə yüksəlmişdi.

Ulu öndər Azərbaycan SSR-ə rəhbərlik etdiyi dövrdə azərbaycanlı milli kadrların hazırlanması işinə də xüsusi diqqət yetirirdi. Məhz onun təşəbbüsünün nəticəsi idi ki, azərbaycanlı gənclər keçmiş İttifaqın ən nüfuzlu ali məktəblərində təhsil almağa göndərilirdi. Təkcə bu fakta nəzər salmaq kifayətdir ki, 1969-1982-ci illərdə 10 mindən çox azərbaycanlı gənc Rusiya, Ukrayna və digər ölkələrin tanınmış ali məktəblərində təhsil alaraq respublikaya qayıtmış, Azərbaycanın inkişafına xidmət göstərmişdir.

Sovetlər Birliyi dövründə ulu öndərin Azərbaycan naminə həyata keçirdiyi müdrik siyasətə diqqət çəkən ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyev demişdir: “SSRİ dönəmində Azərbaycanın iqtisadiyyatının, elm və mədəniyyətinin inkişafına, milli kadrların yetişdirilməsinə böyük səylər qoyan Heydər Əliyev nə vaxtsa ölkəmizin müstəqil olacağına inanırdı. Təbii ki, o zamanlar bütün bu işlər görülməsəydi, müstəqil dövlət quruculuğu vəzifəsinin həyata keçirilməsi çox ciddi çətinliklərlə qarşılaşardı”.

Dahi şəxsiyyət müdrikcəsinə dilini, tarixini, mədəniyyətini dünyaya tanıtdırdı. O bildirdi ki, dil də, tarix də, mədəniyyət də millətsiz mövcud ola bilməz və hər hansı bir milləti yer üzündən izsiz olaraq silmək üçün onun dilini, mədəniyyətini, tarixini əlindən almaq kifayətdir. Həyata keçirdiyi tədbirlərdə böyük öndər bu faciənin qarşısını almağa çalışmış və ona nail olmuşdur. Öz uzaqgörənliyi ilə seçilən dahi şəxsiyyət hələ SSRİ kimi böyük imperiyanın tərkibində olan Azərbaycanın 1978-ci ildə qəbul olunan Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit edilməsinə nail olmuşdur. Bu, Heydər Əliyevin dilinə, dininə, milli dəyərlərinə bağlılığının, əsl vətəndaş qətiyyətinin parlaq təzahürüdür.

Bu, bir faktdır ki, ulu öndər Azərbaycanı parçalamaq istəyənlərin qarşısında həmişə böyük maneə olmuşdur. Odur ki, bədxah niyyətlilər bu məsələnin yeganə çıxış yolunu dahi şəxsiyyəti siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşdırmaqda görürdülər. 1987-ci ildə əvvəlcədən hazırlanmış məkrli planın həyata keçirilməsi nəticəsində ümummilli liderimizin rəhbər vəzifədən uzaqlaşdırılmasından sonra Azərbaycanda bir-birinin ardınca torpaqlarımızın 20 faizinin Ermənistan tərəfindən işğal edilməsi, 20 Yanvar faciəsinin, Xocalı soyqırımının törədilməsi bu faktı bir daha təsdiqlədi. Ozamankı Azərbaycan rəhbərliyinin Moskvadakı xüsusi dairələrin nümayəndələri ilə əlbirliyi nəticəsində həyata keçirilən bu hadisələrdən sarsılan böyük insan xalqının səsinə səs verdi, siyasi təqiblərə baxmayaraq, Azərbaycan uğrunda mübarizəyə qalxdı. Bu mübarizə ulu öndərin 1990-cı ilin Qanlı Yanvar faciəsini törətdiyinə görə ozamankı sovet rəhbərliyini və faciənin digər təşkilatçılarını cəsarətlə ittiham etməsi, xalqımızın başına gətirilən bu müsibəti bütün dünyaya çatdırması ilə başlandı.

Ümummilli liderimiz 1990-cı il iyulun 20-də Bakıya gəldi. İki gün sonra – iyulun 22-də isə doğma Naxçıvana qayıtdı, bu qədim diyardan Azərbaycanın qurtuluş mübarizəsinə rəhbərlik etdi. Ümummilli lider 1990-1993-cü illərdə blokada şəraitində olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının erməni təcavüzündən xilası və böhranlı vəziyyətdən çıxarılması üçün ardıcıl tədbirlər gördü. Dahi şəxsiyyətin Naxçıvandan başladığı müstəqillik yolu Azərbaycanın qurtuluş mübarizəsinə çevrildi. Üçrəngli bayrağımız ilk dəfə olaraq 1990-cı il noyabrın 17-də ulu öndərin sədrliyi ilə keçirilən Naxçıvan parlamentində qaldırıldı, Naxçıvan Muxtar Respublikasının adından “sovet sosialist” sözləri çıxarıldı, SSRİ-nin qorunub saxlanması ilə bağlı keçirilən referendumda Naxçıvan Muxtar Respublikası iştirak etmədi, Azərbaycanda ilk milli ordu quruculuğuna Naxçıvandan başlandı, müstəqil dövlətçilik yolunda mühüm və əhəmiyyətli addımlar atıldı.

31 dekabrın “Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü” kimi qeyd olunması, keçmiş SSRİ-dən miras qalmış təhlükəsizlik orqanlarının ləğv edilərək milli maraqlara xidmət edən yeni müvafiq qurumun yaradılması, rus qoşun hissələrinin muxtar respublikadan çıxarılması, Naxçıvanın müdafiəsi üçün sistemli tədbirlərin görülməsi, nizami ordu hissələrinin təşkili, diyarımızın tarixi taleyi üçün müstəsna əhəmiyyətə malik Qars müqaviləsinin şərtlərinin beynəlxalq aləmin diqqət mərkəzinə çəkilməsi, idarəetmə strukturlarında ədalətin, demokratiyanın, operativliyin və dinamikliyin təmin olunması, aqrar islahatların, özəlləşdirmənin uğurla aparılması, yeni iqtisadi münasibətlərin formalaşdırılması, əhalinin sənaye mallarına, ərzaq məhsullarına kəskin ehtiyacının ödənilməsi, enerji təminatı sahəsində böhranlı vəziyyətin aradan qaldırılması üçün layihələrin həyata keçirilməsi, ağıryüklü təyyarələrin qəbulu üçün aeroportun yenidən qurulması, mədəni mühitin dirçəldilməsi, haqq səsimizin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması üçün mühüm addımların atılması və sadalamadığımız yüzlərlə belə böyük tədbirlər məhz bu qısa müddətdə Naxçıvanda yüksək səviyyədə gerçəkləşdirilmişdi. Ölkəmizin ən kütləvi siyasi təşkilatı olan Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis edilməsi, az vaxt ərzində böyük nüfuz qazanması da ulu öndərin fəaliyyətinin Naxçıvan dövrünə aiddir.

1990-1993-cü illərdə ölkəmiz hakimiyyətsizlik, vətəndaş qarşıdurması, dövlət müstəqilliyini itirmək, işğal və parçalanmaq təhlükəsi ilə üz-üzə idi. Azərbaycana “rəhbərlik edənlər” ölkənin və xalqın gələcəyini deyil, öz şəxsi mənafelərini güdürdülər. Belə bir dövrdə xalqımız ümid yeri kimi Naxçıvana – ümummilli liderimiz Heydər Əliyevə üz tutdu, onu təkidlə siyasi hakimiyyətə dəvət etdi. 1993-cü il iyunun 15-də ulu öndərin ölkəmizdə yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdışı Milli Qurtuluş tariximizin əsasını qoydu, ölkəmiz təlatümlər burulğanından xilas oldu, müstəqilliyimiz qorunub saxlandı, vətəndaş müharibəsinin qarşısı alındı, möhkəm ictimai-siyasi sabitlik yaradıldı. 1993-cü ilin yayında xalqın təkidli tələbi ilə hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev öz böyük siyasi təcrübəsi və müdrikliyi ilə Azərbaycanı təhlükəli vəziyyətdən çıxarmağa nail oldu. Ali Məclisin Sədri cənab Vasif Talıbovun Naxçıvanda “Heydər Əliyev siyasi məktəbini öyrənirik” Gənc Liderlər Pro­qramının üzvləri ilə görüşündə dediyi kimi: “1990-1993-cü illərin Azərbaycanı məqsədli şəkildə xaos, anarxiya girdabına, vətəndaş qarşıdurmasına sürüklənirdi. Regionda strateji marağı olan güc mərkəzləri tərəfindən ölkəmizin parçalanması, quberniyalara və əyalətlərə bölünməsi planı artıq çoxdan cızılmışdı və işə salınmışdı. Belə bir şəraitdə xalq yeganə nicatını, ölkənin siyasi və iqtisadi böhrandan qurtulmasının, vətəndaş qarşıdurmasının aradan qaldırılmasının, dövlət müstəqilliyinin daimi və əbədi olmasının yolunu ümummilli lider Heydər Əliyevdə görürdü. Xalqın iradəsi hər şeyə qalib gəldi və müstəqil Azərbaycan öz nicatını böyük xilaskarın ali hakimiyyətə qayıdışında tapdı”.

Beləliklə ölkədə baş verən vətəndaş müharibəsinin qarşısı alındı. Azərbaycanın dövlətçiliyinə, müstəqilliyinə, ərazi bütövlüyünə qəsdlər təşkil edən cinayətkar ünsürlər cəmiyyətdən təcrid edildi. 1994-cü ilin mayında Ermənistan-Azərbaycan müharibəsində atəşkəsə nail olundu. Dahi şəxsiyyət Heydər Əliyev Azərbaycan həqiqətlərini, xüsusilə Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin mahiyyətini dünya ictimaiyyətinə çatdıra bildi.

Ölkənin tənəzzülə uğramış iqtisadiyyatının dirçəldilməsi istiqamətində islahatları başlıca hədəfə çevirən Azərbaycan hökuməti 1994-cü ildən başlayan bərpa və dinamik inkişaf dövrünün tələblərinə uyğun qətiyyətli addımlar atdı. Bu qətiyyət sayəsində 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” ölkənin neft-qaz sənayesinin dirçəlməsinə və Azərbaycanın gələcək rifahının başlanğıcı olmaqla iqtisadiyyatın qeyri-neft sahəsinin fəal artımına gətirib çıxardı. Həmin dövrdə dövlətin tabeçiliyində olan torpaq mülkiyyəti kəndlilərə verildi ki, bu sahədə respublikamız MDB-də ilk islahat aparan ölkə hesab olunur. Digər sahələrdə də özəlləşdirmənin həyata keçirilməsi nəticəsində iqtisadiyyatın strukturunda ciddi keyfiyyət dəyişiklikləri baş verdi və liberal iqtisadiyyatın formalaşması üçün əlverişli zəmin yarandı. Bunun nəticəsində ölkədə maliyyə vəziyyəti sabitləşdi, iqtisadiyyata cəlb olunan investisiyaların həcmi ildən-ilə artdı, xalqın həyat səviyyəsi yaxşılaşmağa başladı.

Dünya şöhrətli siyasətçi və dövlət xadimi Heydər Əliyevin ölkəmizə rəhbərlik etdiyi 40 ilə yaxın bir dövr ərzindəki fəaliyyəti Azərbaycanın iqtisadi, sosial və mədəni tərəqqisinə, xalqımızın firavanlığı və xoşbəxtliyi, ölkəmizin dünya birliyində özünəməxsus layiqli yer tutması uğrunda mübarizəyə həsr olunmuşdur. Ulu öndərin yüksək peşəkarlıqla işləyib hazırladığı milli dövlətçilik strategiyası bu siyasətin layiqli davamçısı cənab İlham Əliyevin böyük əməyi sayəsində reallaşmış, nəticədə ölkəmiz sürətli tərəqqi yoluna qədəm qoymuşdur.

Bu il 95 illik yubileyini qeyd etdiyimiz Naxçıvanın muxtariyyətinin qorunub saxlanılması ulu öndərin mühüm strateji əhəmiyyətə malik olan diyarın bu günü və gələcəyi üçün gördüyü ən böyük işlərdən biri olmuşdur. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov demişdir: “1990-cı ilin iyul ayında Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin Naxçıvana gəlməsi, burada yaşayıb siyasi fəaliyyət göstərməsi muxtar respublika ərazisini işğaldan, muxtariyyətini isə ləğv olunmaq təhlükəsindən xilas etdi. Bu illərdə xalqımızın böyük oğlunun muxtar respublika Ali Məclisində xüsusi bəyanatla çıxış etməsi, Türkiyə Respublikasına səfəri zamanı Mos­kva və Qars müqavilələrini yenidən gündəmə gətirərək dünya ictimaiyyətinin diqqətini Ermənistanın təcavüzkar siyasətinə yönəltməsi Naxçıvanın muxtariyyət statusuna ikinci ömür vermişdir”.

1995-ci il noyabrın 12-də referendumla qəbul edilmiş, ulu öndərin müəllifi olduğu müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk Konstitusiyası Naxçıvanın muxtariyyət statusunu hüquqi cəhətdən möhkəmləndirmişdir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının statusu bu Konstitusiya ilə müəyyən edilir. Dahi şəxsiyyətin muxtariyyətimizin möhkəmləndirilməsi üçün gördüyü işlər Naxçıvanın ərazi bütövlüyünün qorunmasına səbəb olmuşdur. Ulu öndər tərəfindən əsası qoyulan quruculuq siyasətinin 30 ilə yaxın bir dövrdə böyük qətiyyətlə həyata keçirilməsi, Naxçıvanın bütün sahələrdə uğurlu inkişafı muxtar respublikamızın tərəqqi edərək blokadanı yarıb yeni bir tarix yazması ilə nəticələnib.

Tarix özü sübut edir ki, Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi illər ölkəmizin intensiv inkişaf mərhələsini və tariximizin ən şanlı dövrünü təşkil edir. Bunun nəticəsidir ki, Azərbaycan bu gün dünyada özünəməxsus yeri olan dövlətlərdən biridir. Xalqını sonsuz məhəbbətlə sevən bu böyük insan bütün həyatını, zəngin dövlətçilik təcrübəsini Azərbaycanın xoşbəxt gələcəyinə, onun inkişaf etmiş sivil dövlətlər səviyyəsinə yüksəlməsinə həsr edib. Ali Məclis Sədrinin dediyi kimi: “Ümummilli liderimizin bütün həyatını göz önünə gətirsək, keçdiyi mənalı ömür yolunu nəzərdən keçirsək, böyük ömrün yalnız bir məqsədə xidmət etdiyinin şahidi olarıq: bu – Azərbaycandır. Ulu öndərimiz Azərbaycan naminə, bütöv, müstəqil Azərbaycan və Azərbaycançılıq uğrunda çalışmış, mübarizə aparmış və qalib gəlmişdir”.

“Şərq qapısı” qəzeti
12.12.2019


      Yarandığı gündən insanlar öz yaşayışını təmin etmək üçün sadədən mürəkkəbə doğru müxtəlif məişət əşyaları və alətləri düzəltməyə çalışıblar. İlk əşya və alətləri düzəltmək üçün insanlar ağac və daşlardan istifadə ediblər. Hələ Neolit dövründə keramikanın (saxsı) düzəldilməsinin “keramika inqilabı” adlanması səbəbsiz deyildi.

Keramikanın ixtira olunması insanların həyatına yeniliklər gətirdi. Amma məişətdə bütün işlərə yaramadığı, baha başa gəldiyi, lazım gəldikdə köç zamanı özləri ilə aparmaqda çətinlik yaratdığı üçün insanlar daha ucuz başa gələn məişət əşyaları düzəltməyə başladılar. Onların arasında çubuqdan hazırlanan məişət əşyaları xüsusilə seçilir.

Təsərrüfatda bir çox işlərə yarayan (əl arabası geniş yayılana qədər), bəzi dağ kəndlərində hətta bu gün də istifadə edilən və çubuqdan hazırlanan səbətlərdən söhbət açmaq istəyirik. Səbətin istehsalına nə zaman başlanıldığı barədə məlumat yoxdur. Səbətlə bağlı bəzi bölgələrdə “qamışdan toxunan əl səbətləri” (bəzi yerlərdə buna “zənbil” də deyirlər) haqqında məlumat olsa da, bizim söhbət açdığımız və ağac çubuqlarından toxunan səbətlər, əsasən, təsərrüfat işləri üçün istifadə edilir. Təsərrüfat səbətləri müxtəlif ağac və ya kolların bir illik “şiv”lərindən, zoğlarından hazırlanır. Payızda toplanan bu budaqlara “civir” də deyirlər. Civir 1-2 metrə qədər uzunluqda olur. Kəsilmiş civirləri bir neçə gün Günəş altında saxlayırlar ki, “ölüşkəsin”. Bundan sonra çubuqlar elastik olur, əyildikdə asanlıqla qırılmır.

Səbət toxumaq üçün toxunacaq səbətin ölçüsündən asılı olaraq düzən yerdə çevrə çəkilir. Təxminən 15-20 santimetr ara ilə əvvəldən seçilmiş uzun civirlərin yoğun ucu yonularaq təxminən, 20 santimetr uzunluqda hissəsi yerə sancılır. Sancılan civirlərin yanına bir civir də qoşalaşdırılır. Bunlar “səbətin qabırğaları” adlanır. Digər civirlər dik sancılan civirlərin birinin içəri tərəfindən, digərində isə eşik tərəfindən keçirilərək toxunur. Toxuyub yuxarı qalxdıqca səbətin çevrəsi kiçilərək konus forması alınır. Sonda isə toxunmuş səbət yerdən çıxarılır, alt hissədə olan civirlər od üzərində ütülərək daha elastik edilir. Bundan sonra əyərək səbətin alt hissəsini toxuyurlar. Müxtəlif yaşayış məskənlərində alt hissə fərqli toxunur. Səbətin ağız hissəsində yerə çalınan 20-25 santimetrlik çıxıntılar da ütülür, əyilərək səbətin ağız hissəsini toxuyurlar.

Dağ kəndlərində səbətlər əsasən, gərməşov ağacından, aran yerlərdə isə iydə və söyüd civirindən toxunurdu. Səbətlər məişətdə çoxçeşidli işlərdə istifadə edilirdi. Meyvə-tərəvəz, üzüm daşımaq üçün at və ya ulağa iki eyni ölçülü səbət çatı ilə çatılır, içərisinə lazımi məhsullar yığılırdı. Bu iş üçün iri səbətlər toxunurdu. 1960-cı illərə qədər Naxçıvan meyvəsi və üzümü səbətlərlə Qərbi Azərbaycana, Laçına və Kəlbəcərə daşınırdı.

Əvvəllər heyvandarlıqda da səbətdən geniş istifadə edilirdi. Səbətə ipdən qulp salınaraq peyin daşınır, doğranmış ot, saman yığılırdı. Tövlədə yeni doğulan quzu və çəpişləri bir müddət səbətin altında saxlayardılar ki, böyük heyvanlar ayaqlayıb əzməsin. İsti və quraq ərazilərdə, o cümlədən, Naxçıvanda bal arıları əsasən, səbətdə becərilərdi. Hələ 5-6 min il əvvəl arıları yerləşdirmək üçün müasir səbət tipli pətəklərdən istifadə edilibdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı səbət pətəklərin e.ə. III-II minilliklərdə düzəldilmiş bəzi nümunələri Şərq ölkələrində tapılmışdır. Arıların səbət pətəklərdə saxlanılması qaydasının Azərbaycanda çox qədim tarixi vardır. Naxçıvanda bu gün də bəzi arıçılar səbət pətəklərdən istifadə edir və səbət balı yüksək qiymətləndirilir. Bu səbətləri toxumaq üçün müəyyən ölçüdə sini götürülür, onun dövrəsinə 4-5 ədəd çubuq sancılır. Silindr formasında çubuqlarla hörməyə başlayırlar, lakin getdikcə bir qədər yığılır. Səbətlər 60-80 santimetr uzunluqda olurdu. Səbətin hər iki tərəfinə çubuqdan toxunmuş qapaq salınırdı. Arıları isti-soyuqdan qorumaq üçün səbətlər peyin qarışdırılmış palçıqla suvanırdı. Arıların pətək (şan) bağlaması üçün səbətin içərisində bir-birinə çarpaz iki ağac qoyulurdu.

Ağac şivlərindən həm də müəyyən məqsədlər üçün “çəpərə” toxunurdu. Ölçü və formaları eyni olsa da ,“rəfətə” (bir çox yaşayış yerlərində buna sadəcə, “əppəkyapan” deyilir) üçün toxunan çəpərənin baş hissəsində əl yapışmaq üçün yer qoyulur. Bütöv toxunan çəpərənin üzərində lavaş sulayar, aşsüzən əvəzi işlədərək əriştə süzərdilər. Əriştəni qaynar suda bir qədər saxladıqdan sonra çəpərənin üstünə tökər, üzərinə soyuq su gəzdirərdilər ki, əriştələr bir-birinə yapışmasın. Bundan sonra isə lazımi qaba boşaldar, üzərinə yağ gəzdirib dəmə qoyardılar.

Çəpərədən rəfətə hazırlamaq üçün bezdən çəpərə ölçüsündə torba tikər, onun iç tərəfini yumşaq otla doldurardılar. Çəpərəni toxumaq üçün bir ədəd uzun və yoğun civir götürür, həmin civiri aypara şəklində əyirdilər və başlarını iplə bağlayırdılar ki, civir o vəziyyətdə dura bilsin. Əyri çubuğun uzunluğu 70-80 santimetr, eni 50-60 santimetr olur. İki əlavə çubuq əyrinin uzununa qoyulurdu. Bundan sonra əvvəlcədən qırılıb Günəşə verilən civirlərlə çəpərəni toxumağa başlayardılar. Toxunmuş çəpərəni qurutduqdan sonra istifadə edərdilər. Ümumiyyətlə, civirdən “çətən” də hazırlayardılar. Bu zaman müəyyən məsafədə düzülən şivlər alt-üst olmaqla toxunardı. Bu cür toxunmuş çətənlə tövlədə və yaylaqlardakı müvəqqəti yaşayış yerlərində arakəsmələr düzəldərdilər.

Göründüyü kimi, ata-babalarımız öz ehtiyaclarını ödəmək üçün ən sadə vasitələrdən istifadə edərək məişət əşyaları əldə etmişlər. İndiki dövrdə hər cür məişət avadanlıqlarının olması bu əşyaları demək olar ki, sıradan çıxarıb. Amma qədim diyarın xüsusən bəzi dağ kəndlərində hələ də çubuqlardan məişət əşyalarının düzəldilməsi ənənəsi yaşayır və onlardan geniş istifadə olunur.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
08.12.2019


      Tarixin yadigarları onu yaradan, yazan xalqın gələcək nəsillərə əmanət etdiyi ən etibarlı mənbələrdəndir. Belə dəyərli mənbələrin saxlanc yeri isə muzeylərdir. Zəngin tariximizin və mədəni irsimizin öyrənilməsi, gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından muzeylər böyük əhəmiyyətə malikdir. Hazırda muxtar respublikamızda qədim diyarımızın zəngin tarixinin, mədəniyyətinin çoxşaxəli inkişaf yolunu əks etdirən onlarla belə mədəniyyət müəssisəsi var. Onlardan biri də Şərur Rayon Tarix­Diyarşünaslıq Muzeyidir.

Burada olarkən muzeyin direktoru Nuran Əliyevlə söhbət zamanı öyrəndik ki, 1978-ci ildə rayon Mədəniyyət Şöbəsinin nəzdində ictimai əsaslarla yaradılan muzey 1980-ci ildə ulu öndər Heydər Əliyevin müvafiq sərəncamından sonra dövlət müəssisəsi olaraq fəaliyyətə başlayıb. Rayon ərazisində qədim insanların əmək fəaliyyətini və həyat tərzini əks etdirən, maddi mədəniyyət nümunələri ilə zəngin olan muzeydə tarixin dərin qatlarından soraq verən 7300-dən çox eks­ponat qorunub saxlanılır. Onlardan 4000-dən çoxu muzeyin bir-birindən maraqlı 13 guşəsində nümayiş olunur.

Muzeyin ən dəyərli guşəsi ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətinə həsr edilmiş guşədir. 2002-ci ildə ulu öndərin Naxçıvana səfəri zamanı Şərur torpağında olmasına dair fotomaterial­lar böyük bir ekspozisiya təşkil edir. Ulu öndər Heydər Əliyevin ailəsinə, onun uşaqlıq və gənclik illərinə aid stendlər, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri işlədiyi dövrü əhatə edən materiallar, imzaladığı qərar və sərəncamlar, Azərbaycanın tanınmış oftal­moloqu, görkəmli akademik Zərifə xanım Əliyeva haqqında yazılan kitablar buradakı ən dəyərli, qiymətli eksponatlardandır.

Direktorla guşələri gəzərkən Şərur rayonunun flora və faunasının tarixini əks etdirən təbiət bölməsində nümayiş olunan müxtəlif eksponatlarla tanış olduq. Burada molyusktipli, daşlaşmış heyvan qalıqları, təbiət hadisələrinin təsiri nəticəsində müxtəlif forma almış daş fiqurlar, gürz və dən daşları yer alıb.

Arxeologiya bölməsi isə Şərur rayonu ərazisində yerləşən tarixi abidələrdə arxeoloji qazıntılar nəticəsində əldə edilən materiallarla diqqət çəkir. Bu bölmə Paleolit, Neolit, Eneolit, Tunc və Dəmir dövrlərini əhatə edən eksponatlardan ibarətdir. Qədim insanlara aid daşdan hazırlanmış əmək alətləri, tunc məmulatlar, IV- III minilliyə aid keramika nümunələri, tuncdan və muncuqlardan hazırlanmış bəzək əşyaları bölmənin qiymətli eksponatlarıdır. Burada nümayiş olunan Oğlanqala və Maxta Kültəpəsindən aşkar edilmiş boyalı qablar Şərurda sənətkarlığın yüksək inkişafından xəbər verir.

Rayonun etnoqrafiyasına həsr edilən digər bölmədə nümayiş olunan eksponatlar XVII-XX əsrlərin əvvəllərini əks etdirir. Nuran Əliyev deyir ki, bu eksponatlar rayon əhalisi tərəfindən muzeyə hədiyyə olunub. Bölmədə Şərur əhalisinin adət-ənənələrini özündə əks etdirən XVIIl-XIX əsrlərə aid əkinçilik alətləri – kotan, yaba, vəl, gəm, xış, cüt, car-car, toxuculuq alətlərindən həmin əsrlərə aid yun darağı, teş, cəhrə, kirkit, xalçatoxuma dəzgahı və digər nümunələr rayonda sənətkarlığın müxtəlif növlərinin yayıldığını təsdiqləyir.

Digər bir bölmə isə numizmatika bölməsidir. Burada zərb olunmuş və pul dövriyyəsində işlənmiş pullar nümayiş etdirilir. Guşədə Səfəvilər, Naxçıvan xanlığı dövründə istifadə olunmuş pul vahidləri yer alıb. Həmçinin müxtəlif dövrlərdə digər dövlətlərin tədavülə buraxdığı pul vahidləri də sərgilənir ki, bu da Şərur rayonunda ticarətin keçmiş dövrlərdən inkişaf etdiyinin göstəricisidir.

Muzeydəki digər bir guşə isə Qırmızı taborla bağlıdır. Bu guşədə Şərur rayonunda erməni daşnaklarına qarşı mübarizə tarixinin müəyyən səhifələri əks olunub. XX əsrin 18-20-ci illərində Naxçıvan, İrəvan, Dərələyəz, Zəngəzur və digər ərazilərdə daşnak-erməni silahlı dəstələrinin azərbaycanlılara qarşı soyqırımlarının törədildiyi dövrdə qəhrəmanlıq göstərən Vətən oğullarına aid büst və fotoşəkillər, onlara məxsus şəxsi əşyalar nümayiş olunur. Guşədə, həmçinin o dövrdə yaşayan insanların xatirələrindən bəhs edən sənəd və məqalələr də öz əksini tapıb.

İkinci Dünya müharibəsində vuruşmuş Şərur rayon sakinlərinin xatirəsi də muzeydə əbədiləşdirilib. Həmin qəhrəmanlara aid fotoşəkillər, büstlər, şəxsi əşyalar, orden və medallar, müharibədən sonrakı illərdə müharibə iştirakçıları ilə çəkilən fotoşəkillər bölməni zənginləşdirən eksponatlar sırasındadır.

Qəhrəman oğullarımıza həsr edilmiş guşədə isə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda Sədərək, Qarabağ döyüşlərində igidlik göstərən şərurlulardan bəhs olunur. Bu qəhrəman Vətən oğullarının büstləri, fotoşəkilləri, onlar haqqında dərc edilən qəzet materialları muzeyin dəyərli eksponatlarındandır.

Şərur rayonu həm də tarixən xalçaçılığın inkişaf etdiyi bölgələrimizdən biri olub. Muzeydə bu sənət sahəsinin təbliğinə də böyük yer verilib. Belə ki, Şərurun sənətsevər qadınları tərəfindən toxunmuş müxtəlif xalça nümunələri – bərbəzəkli fərməşlər, xurcunlar, heybələr bu sənətin rayondakı tarixindən söz açır.

Mədəniyyət və incəsənət bölməsində məşhur “Şərur yallısı”nın dünyanın bir çox ölkələrində qazandığı hədiyyə və diplomlarla qarşılaşırıq. Burada, həmçinin şərurlu Aşıq Nabatın sazı, qədim ney, zurna, tulum, tütək və sair musiqi alətləri nümayiş etdirilir. Rayonun məşhur “Nuranı” yallı kollektivinin Almaniya, Polşa və başqa ölkələrdəki çıxışlarını, qastrol səfərlərini əks etdirən fotoşəkillər, albomlar, fəxri fərmanlar, prizlər və digər sənədlər də bölmənin dəyərli eksponatlarındandır. Həmçinin sovet dönəmində rayon Mədəniyyət Şöbəsinin layiq görül­düyü ümumittifaq və respublika keçici “Qırmızı bayraq”ları da bu guşəni bəzəyir.

Müsahibimizlə söhbət zamanı öyrəndik ki, bu gün muxtar respublikamızda muzeylərə böyük dövlət qayğısı göstərilir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun 2014-cü il 19 dekabr tarixli “Muzeylərlə əlaqələrin daha da gücləndirilməsi haqqında” Sərəncamı muxtar respublikada muzeylərə kollektiv gedişi təmin edib. Sərəncama uyğun olaraq “Muzey günləri”nin tərtib olunması təşkilatların kollektivlərinin müxtəlif muzeyləri, eləcə də Şərur rayonundakı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyini ziyarət etməsinə, görkəmli şəxsiyyətlərin həyat və fəaliyyətini, tariximizi və milli dəyərlərimizi özündə yaşadan eksponatlarla əyani tanış olmasına şərait yaradıb. Bundan əlavə, Şərur məktəbliləri də mütəmadi olaraq burada olur, rayon ərazisindən tapılmış eksponatları muzeyə bağışlayırlar. Muğanlı kənd tam orta məktəbinin müəllim və şagirdləri tərəfindən muzeyə 75 eksponat təqdim olunub.

Qədim tariximizin öyrənilməsi, təbliği və tanıdılması istiqamətində tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin xüsusi rolu var. Belə ki, şanlı tarixə, zəngin mədəniyyətə malik olan Vətənimizin tarixi abidələrini, maddi-mədəniyyət nümunələrini qoruyub yaşatmaq, dünyaya təbliğ etmək hər birimizin üzərinə düşən tarixi vəzifədir. Çünki qədim abidələr xalqın tarixi, оnun varlığını sübut edən dəlildir. Elə muxtar respublika rəhbərinin dediyi kimi: “Hər bir xalqın tarixi o xalqın milli kimlik pasportudur. Müasir dövrdə o xalq mütərəqqi dəyərlərə malik xalq hesab olunur ki, onun qədim tarixi, dövlətçilik ənənələri, mədəniyyəti olsun. Bütün bunlar bizdə – tarix boyu bu torpaqlarda yaşamış Azərbaycan türklərində vardır...”

“Şərq qapısı” qəzeti
07.12.2019


      “Şərqin qapısı” adlandırılan Naxçıvan əsrlərboyu mədəniyyətlərin qovuşduğu məkanda yerləşməklə dinlər və sivilizasiyalararası anlaşmada aparıcı rol oynayıb. Bu gün muxtar respublikamızın bütün rayonlarında dini dəyərlərin, tolerantlıq mühitinin yaşadılması və yüksək səviyyədə qorunub saxlanması beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini hər zaman cəlb edir.

Belə rayonlarımızdan biri də Ordubaddır. Azərbaycanın qədim tarixə malik bölgələrindən biri olan Ordubad gözəl təbiəti və özünəməxsus dəyərləri ilə seçilir. Bu rayon hələ qədim zamanlardan Şərqin memarlıq ənənələrini özündə yaşadan, zəngin milli ornamenti, özünəməxsus memarlıq üslubu ilə seçilən tarixi abidələri ilə məşhur olub. Avropanın qabaqcıl şəhərsalma təcrübəsi tətbiq edilərək yenidən qurulan, hər il neçə-neçə müasir abidələr ucaldılan muxtar respublikamızın hər yerində olduğu kimi, Ordubadda da bu, tarixi-memarlıq abidələrinə göstərilən diqqət və qayğının təzahürüdür. Rayon ziyalıları ilə söhbət zamanı da onlar bildirdilər ki, Naxçıvanın hər bir bölgəsində, o cümlədən Ordubad rayonunda aparılan abadlıq, quruculuq tədbirləri bütün sahələri əhatə edib. Qədim tarixi tikililərin bərpa edilməsi tarixi-memarlıq abidələrinə göstərilən qayğı milli və dini dəyərlərin ən yüksək səviyyədə qorunub saxlanılmasının nəticəsidir.

Tarixi-memarlıq abidələri sırasında olan məscidlər rayonun görünüşünə gözəllik qatmaqla yanaşı, həm də İslam mədəniyyətinin qoruyucusu rolunu oynayır. Demək olar ki, Ordubadın kəndlərinin hamısında kənd məscidləri mövcuddur. Məscid tikintisi rayonda intensiv aparılır. Artıq Ordubad rayonunun Anaqut kəndində 255 kvadratmetr ərazini əhatə edən yeni məscid binasının da tikintisi başa çatıb. Ordubadda hazırda 20-dən çox məscid fəaliyyət göstərir. Belə tarixi qədimliyi qoruyub saxlayan dini-memarlıq abidələri “Came”, “Ambaras”, “Sərşəhər” və “Mingis” məscidləridir. Qalanları isə şəhər küçələrinin bəzəyi olan məhəllə məscidləridir.

Əvvəlcə yolumuzu “Came” tərəfdən saldıq. Bu məscid İslam dini qaydalarına uyğun şəhər-memarlıq üslubunda inşa olunub. Orta əsrlərə aid memarlıq abidəsi şəhərin mərkəzi meydanının ən hündür yerində ucalır və möhtəşəmliyi ilə diqqəti cəlb edir. Hər namaz vaxtı verilən azan səsi insanları Uca Allaha ibadət üçün məscidə səsləyir. Kvadrat­şəkilli, yastı damlı məscid binasının 6 kiçik günbəzi olsa da, minarəsi yoxdur. Ona görə də burada minarədən yox, İslamın ilk dövrlərində olduğu kimi məscid damının üstündən azan verilir.

Rayonun tanınan ağsaqqallarından Mirhəsən kişi bildirdi ki, şəhərin relyefi, yəni çinar ağacları ilə əhatə olunması məscidlərdə minarənin olmamasının əsas səbəbidir. Həmçinin o deyir ki, Sovetlər Birliyi dövründə rayondakı məscidlərin əksəriyyəti anbar kimi istifadə edilib. “Came” məscidinin cənubundakı meydanda vaxtilə karvansaraylar, dükanlar olub. Hazırda məscidin şimal-şərqində mədrəsə, qərbində isə zorxana binaları yerləşir. Məscid və ətraf binalar 1987-ci ildə əsaslı şəkildə bərpa olunub.

Ötən əsrin sonlarında yenidən dövlət müstəqilliyi qazanıldıqdan sonra Ordubadda da dini dəyərlərimiz sərbəst şəkildə icra olunub, nəticədə, tarixi tikililər olan məscid binalarının böyük əksəriyyəti yenidən bərpa edilib.

Qeyd edək ki, “Came” məscidinin qadınlar və kişilər üçün ayrı giriş qapısı vardır. Məscidin həyətində yaşı min illərlə ölçülən çinar ağacları və şəfalı sulu qədim kəhrizin olması tarixi abidəni görmək üçün buraya gələnlərdə maraq yaradır. Bu məscidin tarixi dəqiq məlum deyil. Öyrəndik ki, 1901-1902-ci illərdə məsciddə təmir işləri aparılarkən tapılmış bir kitabə üzərindəki yazıdan onun əsasının hicri-qəməri 111-ci (miladi 729) ildə qoyulduğu ehtimal olunur. İslam dininin yayıldığı ilk vaxtlara təsadüf edən bu tarix həm də onu sübut edir ki, hələ o dövrlərdə Ordubad inkişaf etmiş yaşayış məskənlərindən biri olub. Məscidin şimal qapısı üzərində olan daş lövhədə həkk edilmiş I Şah Abbasın nəsx xəttilə 1604-cü ilə aid olan farsca beşsətirlik fərmanı diqqətimizi çəkir. Fərmanda deyilir ki, Ordubad əhalisi göstərdiyi mərdlik, şücaət və müdrikliyinə görə bütün vergilərdən azad olunur. Bu yazılı kitabə ordubadlıların torpaq sevgilərinin, elmin, mədəniyyətin inkişafında mühüm rol oynadıqlarının əyani sübutudur.

Buradan şəhərin digər qədim abidəsi, XVII-XVIII əsrlərə aid tarixi abidə olan “Ambaras” məscidinin qarşısına gəlib çıxırıq. Məscidin tavanında taxta üzərində yazılı kitabədə binanın hicri-qəməri 1284-cü (miladi 1867-1968) ildə Cəfərqulu Ağababa oğlu tərəfindən təmir olunduğu və adının da “Ağa Mirzə Cəfər məscidi” kimi həkk edildiyi görünür. Türk imperatorunun adını daşıyan məscid “Mir Cəfər” və “Sultan Murad” adları ilə də tanınır. Bu, məscidin Sultan Muradın adına tikilməsi və Mir Cəfər tərəfindən bərpa edilməsi ilə əlaqədardır. Burada da minarə yoxdur. Yenə də qoca çinar ağacları və qədim çeşmə diqqətimizi çəkir. Şəhər sakinlərindən Əli Ağayev qeyd edir ki, məscid çinar ağacının nəhəng budağının qırılması nəticəsində uçub dağılıb, sonralar məscid yenidən bərpa olunub.

Yolumuzu Sərşəhər məhəlləsində yerləşən eyniadlı məscidə tərəf salırıq. Ordubaddakı bu məscid digər məhəllə məscidlərindən ikimərtəbəli olması ilə fərqlənir. Bu məscidin birinci mərtəbəsi kişilərin, ikinci mərtəbəsi isə qadınların ibadət etməsi üçün nəzərdə tutulub. Qadınların ikinci mərtəbəyə qalxması üçün çöl tərəfdən dolama pilləkən qoyulub. Məscidin XVIII əsrdə inşa olunduğu ehtimal olunur. İkimərtəbəli məscidin mehrabı, ağac sütunları, şəbəkəli pəncərələri və meydanı var. İkinci mərtəbədəki kitabxanada dini kitablar və əlyazmalar saxlanılır. Bu məscid də digərlərindəki kimi minarəsizdir və meydanında yaşı yüz illərlə ölçü­lən çinar ağacı və çeşmə var. Məscid 1986-cı ildə bərpa və təmir edilərək, meydan kompleksi şəklinə salınıb.

Nəhayət, böyük məscidlərin sonuncusu olan “Mingis” məscidinin yanına gəlib çatırıq. Bu tarixi-­memarlıq abidəsi Ordubad şəhərinin Mingis məhəlləsində yerləşir. Giriş qapısının baş tərəfində qoyulmuş mərmər lövhə üzərindəki kitabədən aydın olur ki, məscid hicri-qəməri təqvimi ilə 1088-ci ildə (miladi 1677) Əbdülhüseyn Ordubadinin oğlu Məhəmməd Hadi tərəfindən bərpa etdirilib. İki mərtəbədən ibarət olan tarixi tikilinin birinci mərtəbəsi təsərrüfat məqsədləri üçün istifadə olunur. Digər dini ibadətgahlarımızda olduğu kimi, bu məscidin həyətində də çinar ağacı və kəhriz mövcuddur. Sadəliyi və gözəlliyi ilə seçilən məscid 2001-ci ildə bərpa edilib.

Bundan başqa, Ordubadın Anabad, Azakənd, Nüsnüs, Düylün, Aşağı Əylis, Baş Dizə, Nəsirvaz, Parağa və digər kənd məscidləri də vardır. Sevindirici haldır ki, bu gün muxtar respublikamızın bütün rayonlarında fəaliyyət göstərən məscidlərdə hər kəs dinimizin buyurduğu ayinlərin icrasını sərbəst yerinə yetirə bilir.

Onu da qeyd edək ki, İslam mədəniyyətinin qiymətli abidələri olan, insanlara birlik, bərabərlik, sevgi və mehribanlıq aşılayan məscidlərimiz həm də 2018-ci ildə İslam Mədəniyyətinin Paytaxtını görməyə gələnlər üçün zəngin və heyrətedici mənbələr olub. Bütün bunlar inkişafın, müasirliyin, birliyin və həmrəyliyin nümunəsi kimi qədim sivilizasiyanın beşiyi olan muxtar respublikamızın dünyada tanıdılmasında çox mühüm əhəmiyyət kəsb edəcək.

“Şərq qapısı” qapısı
04.12.2019


      Təkrarsız həndəsi naxışları, zərif zövqləri olan Gülüstan türbəsi!

Tarixə şahidlik edən bu abidə xalqımızın baş ucalığı, ulu yurdun bənzərsiz sənət incilərindən biridir.

Culfa rayonunun Gülüstan kəndi yaxınlığında yerləşən XII əsr Azərbaycan memarlığının ən dəyərli nümunələrindən biri olan, böyük Əcəmi Əbubəkir oğlu Naxçıvaninin memarlıq məktəbinin yadigarlarından sayılan dünya əhəmiyyətli Gülüstan, Naxçıvan torpağında Möminə xatın, Yusif ibn (oğlu) Küseyir, Qarabağlar türbələri ilə yanaşı adı çəkilən nadir sənət nümunələrindən biridir. Bir-birini tamamlayan, bir-birinə arxa duran bu məğrur abidələri yada saldıqca, həqiqətən də, yurdumuzu qoca Şərqdə ən zəngin abidələr ölkəsi, alınmaz qalalar məskəni kimi dəyərləndiririk.

Gülüstan türbəsinin qənşərində çağlayan Xan Araz daha cazibədar görünür. Arazın ayna suları göz oxşayır, könüllərə rahatlıq bəxş edir. Arazın sol sahilində Gülüstan adlanan gül-çiçəklə bəzənmiş gülüstana dönən bu yer diqqətimizi cəlb edir.

Tarixi faktlardan aydın olur ki, yurdumuzda ucaldılan türbələrin böyük əksəriyyətini el içindən çıxmış ulu yurdun usta və memarları tikiblər. Dövrümüzə qədər gəlib çıxmış bu əvəzsiz sənət əsərlərində babalarımızın düşüncəsi, alın təri, əllərinin qabarları hopub qalıb. Heç şübhəsiz, Gülüstan türbəsi də bu cür zəhmətin bəhrəsidir. Gülüstan türbəsi tarixə şahidlik edən digər memarlıq nümunələri kimi əsrlərin keşməkeşinə sinə gərərək naxışlanmış daşlarla ulu tariximizin əbədiləşmiş heykəlini xatırladır. Gülüstan türbəsinin mənalı görkəmində bir gözəllik, mehribanlıq duyulur. 800 ildən çox yaşı olan, əsasən yonulub naxışlanmış yerli daşlardan tikilən bu abidəyə indi yeni həyat verilib. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 7 oktyabr 2015-ci il tarixli Sərəncamı ilə milli-mənəvi dəyərlərimizi özündə yaşadan, qədim yurdumuzun əvəzsiz memarlıq incilərindən olan bu abidəyə ikinci ömrün verilməsi muxtar respublika sakinlərinin, o cümlədən abidəni ziyarət edən hər kəsin sevincinə səbəb olub. Gülüstan türbəsinin ətrafında abadlıq işlərinin aparılması da insanların bu tarixi sənət nümunəsinə marağını xeyli artırıb. Tariximizin nadir incilərindən sayılan Gülüstan türbəsinin bərpası eyni zamanda rayonumuzda turizmin inkişafına təkan verib.

Öz memarlıq üslubu, ornamentlərinin müxtəlifliyi, naxışlarının rəmzi məna daşıması ilə seçilən Gülüstan türbəsi qədim Azərbaycanın qülləvari tikilən abidələrindəndir. Türbənin sərdabəsi yerüstü hissədə yerləşir. Orijinal üslubda tikilmiş türbənin səthi oyma həndəsi ornamentlərlə bəzədilib. Türbənin burma ilə haşiyələnmiş yuxarı hissəsinin küncləri daşa həkk olunmuş mürəkkəb həndəsi ornamentlərlə doldurulub. Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani sənətkarlığının yaratdığı diqqətəlayiq abidələrindən olan həndəsi naxışlı Gülüstan türbəsi mənəvi mədəniyyətimizin öyrənilməsində əvəzsiz xəzinələrdəndir.

Hər daşı, hər naxışı tarixin dərinliklərindən soraq verən memarlıq abidələrimiz ulularımızın bizə ən böyük əmanəti, yadigarıdır. Bu əmanəti, bu yadigarları qorumaq, gələcək nəsillərə çatdırmaq hər bir vətən oğlunun vətəndaşlıq işi, əsas amalı olmalıdır.

Yurdumuzun bir çox abidələri, toponimləri, sənət inciləri kimi, "Gülüstan" türbəsi haqqında da el arasında bir sıra əfsanələr yaranmış, nəsildən-nəslə keçərək bu günə qədər çatıb.

Babam söyləyirdi ki, bu ağır eldə Gülüstan adlı bir gözəl olubmuş. El-obada çoxları Gülüstanın eşqinə düşüblər. Başqa elin igidləri də Gülüstan sevdası ilə at minib, qılınc-qalxan gəzdiriblər. Gülüstan isə Araz adlı bir oğlana könül verib. Araz da igidlikdə tayı-bərabəri olmayan igid idi. O, sərt qayalarda şirlə, pələnglə pəncələşməkdən, mağaralarda dağ ayısı ilə döş-döşə vuruşmaqdan qorxmazdı. Eldə-obada qeyrətlə dolanardı. Məclislərdə böyüyün, kiçiyin yerini bilər, hər kəsə ehtiram göstərərdi Araz.

Bir qürub çağı boz dağlardan qalxan qara bulud el-obanı bürüdü, qara xəbər gətirdi. Düşmən yurda hücuma keçmişdi. Hamı silaha sarıldı. El ağsaqqalları igidlərə uğur dilədi. Ağ atın belindəki igid Araz qartala oxşayırdı.

Gülüstan Arazın arxasınca boylandı, çöhrəsinə qüssə qondu. İgidlər yeridilər düşmən üzərinə. Ağrıdağdan, Qızılgədikdən qovub çıxartdılar namərdləri. Araz "Hər şeydən uludur vətən sevgisi" demiş və düşməni daha amansızlıqla təqib etmişdir. Döyüşərkən silahlarından ayrı düşmüş və sinəsindən yara almışdı. Qanlı vuruşdan sonra obaya qələbə müjdəsi çatdı. İgidlər geri dönərkən Arazı onların arasında görməyən Gülüstan allı-güllü paltarını geyib çayın sahilinə gəldi. Gülüstan səhərəcən onu gözlədi. Lakin Araz gəlib çıxmadı. Ürəkdən ah çəkə-çəkə, zülfünü şanalaya-şanalaya bir bayatı söylədi.

Əzizim Gülüstanın
Yurd yeri Gülüstanın
Qurban getdi Arazım
Saç yoldu Gülüstanın.
Gözlərindən axan yaş hər tərəfi suya döndərdi, suyun əhatəsində bir parça allı-güllü yer qaldı.

Çox keçmir ki, igid Araz at belində yaralı halda qayıdır. Yaralı atını, qana bulaşmış yəhərini bir tərəfə atıb yorğun baxışlarla onu qarşılayanların içərisində Gülüstanı axtardı. Sual dolu baxışlarla ətrafı gəzən Araza heç kimsə cəsarət edib bir söz deyə bilmədi.

Çox axtardı Araz.... Nəhayət, gəlib gül-çiçəyin arasında rəngi solmuş sevgilisini ölmüş gördükdə yasa batdı Araz.
Könlüm quşu uçdu hey,
Çovğunlara düşdü hey.
Mən çatana dözmədi
Bu dünyadan köçdü hey.

Araz Gülüstanı torpağa tapşırıb, gecə-gündüz onun keşiyində dayanırmış. Qəbri üzərində bir məqbərə ucaltdıqdan sonra yoxa çıxır. İnsanlarda belə bir deyim formalaşır ki, Araz çiçəklərin ləçəyində, güllərin ətrində, bülbüllərin naləsində mahnıya dönüb. Vətən torpağını dolanır, çaya çevrilib gecə-gündüz Gülüstana həzin mahnılar oxuyur. Eşqinə sadiq, əməli müqəddəs olub Arazın.

Söylənilən bu əfsanənin təsirindən ayılanda biz də Arazın laylanı xatırladan nəğməsini eşitdik. Sanki Araz çayı igid Arazın nəğməsini oxuyurdu. Gülüstan türbəsi isə məğrur-məğrur Arazın yaxınlığında dolanıb gələcəyə ümidlə baxırdı.

Xalqımızın keçmişini özündə yaşadan, milli-mənəvi dəyərlərini, düşüncəsini əks etdirən Gülüstan türbəsi haqqında səslənən bu əfsanə əzizləyə-əzizləyə, sevə-sevə daşı daş üstünə qoyub Gülüstan türbəsini inşa edən ulularımız keçmişlə gələcək arasında körpü salmaq ümidi ilə bu cür neçə-neçə sənət incisi yaradıblar. Hər daşı bir türk oğlunun qanı bahasına qorunmuş, gələcək nəsillərə çatdırılmış bu tarix ulularımızın bizə əmanətidir.

Xalqımızın keçmişini özündə yaşadan, milli-mənəvi dəyərlərini, düşüncəsini əks etdirən Gülüstan türbəsi haqqında səslənən bu əfsanə yurdumuzun ölməz abidəsinə sığınaraq yaşayıb, əsrlərdən-əsrlərə, nəsillərdən-nəsillərə keçə-keçə insan xəyalı, düşüncəsi ilə bəzənib, zənginləşib və kamil bir əsərə çevrilibdir.

“Şərq qapısı” qapısı
01.12.2019


      Bir ömrü iki payızın arasına sığdırmışdı Uca Tanrım. O ömür ki payızda başlamışdı, payızda da bitdi. Bu payız günlərinin birində müsahib olduğum payızın özü ilə “Yolayrıcında söhbət”imizdə xatırladıq həmin ömrü yenidən. Məmməd Araz yurdu Nursu kəndini üç hissəyə – aşağı, orta və yuxarı məhəllələrə bölən yolayrıcında. Yaşıl yosunu bozarmış dağların, xəzan yelinin taqətini ağaclardan üzdüyü yarpaqları, düzlərin otunu – avarını sovurub bir küncünə topladığı dərələrin soluxmuş rənglərinin müşayiətilə üz tuturam orta məhəlləyə – Məmməd Arazın doğulduğu, uşaqlıq çağları keçən məhəlləyə. Küləyin göz baxdıqca uzanan dərələrin sonsuz dərinliklərində vıyıldayıb yalçın qayalara çırpılaraq ətrafda əks-səda verən səsində həzin bir ayrılıq nəğməsi duyulur. Bu, ömrünün tamamına sayılı günlər qalan payızın özünə bəstələdiyi ayrılıq nəğməsidirmi, yoxsa illər öncə “Yazda ölüm asan olur, Allah, yaza saxla məni”, – deyən Məmməd Arazı yaza qısqanan payızın onu öz ağuşunda yeni bir dünyanın sakininə çevirərkən bu sarsıdıcı ayrılığa həsr etdiyi nəğmədirmi? Yox, bu nəğmə iki payızın arasındakı bir yazın gülünə-çiçəyinə, axarına-baxarına, rənglərinə heyranlıq, çağlamasına, coşmasına qısqanclıq nəğməsidir. İki payızın arasındakı yaza, bahara – Məmməd Araz ömrünə, yaradıcılığına qibtədən yaranan ayrılıq nəğməsidir…

Yolboyu dinlədiyim bu nəğmə zirvəsi buludlarla qonşu olan dağların sinəsinə yayıldıqca şairin “Zirvəsində qanad açdım, ətəyində süfrə açdım, qoyub gəldim gözüyaşlı, dağlar çətin qala mənsiz” misraları da qarışır bu nəğməyə. Yolboyu mənə yoldaşlıq edən bu vüqarlı dağlardan ilham alıb cavab verirəm şairə: – Bu dağlar sənsiz qalmazdı, təsəllisi sən olmasaydın, ey dağlar şairi, dağ vüqarlı şair. Dağı poetikləşdirdikcə, lirikanın, şeiriyyətin baş qəhrəmanına çevirdikcə dağlar səni duydu, əyilmədi, ərimədi, əzəmətdən düşmədi. Dağ ulu baba, dağ ata oldu şeirlərində. Dağ kiçilib övlad oldu, yenidən böyüdü şeirlərində. Bax, beləcə, sənsiz qala bildi.

İkicə addımlığındayam “Atlanam qonşunun qara damından, köhnə daxmamızı görəm yuxuda”, – deyən şairin ata ocağının. Bu ata yurdunda İnfil kişinin qara suvağına əllərinin izi düşən köhnə daxmanın yerində indi ikimərtəbəli yaraşıqlı ev ucalsa da, bu əzəmətli bina mənim gözümdə balacalaşıb Məmməd Arazın doğulduğu, uşaqlığından xatirələr hopan kiçik daxmaya çevrilir. Ətrafında payızın ayrılıq nəğməsi ilə ağaclardan ehmalca enib üst-üstə yığılan, içinə girsən, bəlkə də, dizədək qalxan xəzan yarpaqlarının arasında kəndi qədər kiçik bir daxma. Bu daxmada od var, ocaq var, bir də müqəddəslik var...

Çırpısı tətikdə, odunu dəmdə,
Səhərin gözündən od alıb ocaq,
Yanır aram-aram, onu sinəmdə
Sonra kim söndürüb, kim yandıracaq?

– deyən şair, ata ocağı, onun odu-alovu ilə qovurulan köksündə o odu sənin şeiriyyətin yandırdı. Bu od sönməyəcək ki, kimsə yandırsın. O od sevgidir, bu xalqın şairinə istəyi, məhəbbətidir. O od odluqdan lap çoxdan çıxıb, məşələ dönüb, əbədi bir məşələ...

Payız nə gözəl müsahibdir Məmməd Araz haqqında. O payızdan bu payıza – 86 il əvvəlki oktyabrdan 86 il sonrakı dekabrın arasına bahar yeniliyi, yaradıcılığı, təravəti, qayəsi sığan 71 illik ömürdən söhbət açır.

Əlli il! Bəsimdir, orta bir ömür,
Taleyin hökmü də baxtını bilir.
Ulduzlar qocalır,
Ulduzlar ölür. Mən nəyəm? Zərrənin milyonda biri.

– deyib 50 yaşla vədələşən, “Vay odu – olasan yataq yorğunu, vay odu – vədinə ölüm gecikə” söyləyən şairin alın yazısı onun vədinə xilaf çıxır. 50 ilin üstünə 21 il də qoyub onu həyatın acılı-şirinli günlərindən keçirərək 71 yaşında bir payız günü ömrün son mənzilinə yolçu edir.

İnfil kişinin, Cahan xanımın nəfəslərinin istisi, bir-birlərinə olan sevgisi ilə qurulan, 5 övladlarını böyütdükləri bu kiçik daxmadan çıxan Məmməd İbrahim vurğun olduğu Araz qədər böyüsə də, coşub, kükrəsə də, hələ atasının verdiyi Məmməd adına Araz yükünü yükləsə də, bu daxmanı unutmurdu. Elə unutmurdu ki, yuxularından da çıxmırdı. Məncə, bu, ona görə idi ki, bu daxmada onun alnına şairlik yazılmışdı. Bu daxmada bir Vətənin, bir millətin ürəkdən yananına çevrilmişdi. Bu daxmada hələ o doğulanda Məmməd Araz doğulmuşdu...

...Mən nəyəm? Zərrənin milyonda biri deyirdin, Məmməd Araz. Xeyr, sən zərrənin milyonda biri yox, milyonda bir zərrə idin. Milyonlarda olmayan Vətən, millət, yurd sevgisi vardı qəlbində. Vətən qələmində ən dəyərli söz, qəlbində “Nəğmə” idi – “Azəri nəğməsi”. Bu dünyadan köçənədək “Millət yolu haqqın yolu, ucal, millət bayrağı, Vətən andı xalqın yolu, yaşa, Vətən torpağı”, – deyib millətini xoş sabah sorağında keşikdə durmağa, qandan, qandaldan uzaq bir dünya qurmağa çağırdın. Araz şeirinin “pərisi” oldu. Ömrün boyu “Araz yadıma düşüb”, “Araz üstə çinar gördüm”, “Arazın işıqları”nda “Yenə Arazı gördüm” dedin, dedin... Sən bir Azərbaycan sevdalısı doğuldun, yaşadın, “Azərbaycan, dünyam mənim” deyə-deyə ana yurdun hər daşına üz qoydun. Sənin azəri eşqin Vətən hüdudlarını aşıb türk soydaşımız Salih Okumuşun “Çağdaş Azərbaycan şairi Məmməd Araz” adlı doktorluq dissertasiyasına çevrilib, onu ədəbiyyatşünas-alim də etdi. Müəllif eyniadlı kitabında yazır: “Məmməd Arazın sirri bir insan ömrünün bir şair ömrünə qurban verilməsi bahasına ortaya çıxmışdır. O, olduğu kimi görünən, göründüyü kimi olmağa çalışan bir şairdir. Azərbaycan torpağını Arazsız təsəvvür etmək mümkün olmadığı kimi, bugünkü Azərbaycan şeirini də Məmməd Arazsız düşünmək mümkün deyil. Məmməd Araz bütün Azərbaycan deməkdir. O Azərbaycan ki şairin ifadəsi ilə “qayalarda bitən bir çiçək, çiçəklərin içində qaya”dır”.

“Məndən bu dünyaya nə qaldı görən?” – deyən şair, sənin dünyan Vətənin, Vətənə qalan isə sözün idi – dəyərli, kəsərli, düşündürən, təsir edən sözün... Bu dünyam Vətənin xəritəsidir,
O, göz dağlayası, göz örtəsidir.
Şeir, söz səhəri, söz ertəsidir,
Vətənə qaldısa, yada qalmadı.

Milyonlarda olmayan yanğı vardı qəlbində, Məmməd Araz. Lirika, romantika, şeiriyyət fəlsəfəsi vardı içində. Sən torpaq şairi, dağ şairi, təbiəti şeirə gətirən şairsən. Qəlbindəki çırpıntını, hərarəti şeirə çevirən, həqiqəti şeiriy­yətə gətirən şairsən. “Məhəbbətin öz yeri var”, – deyib məhəbbəti şeirə gətirən şairsən. “Göy altında, yer üstündə” “Necə yaşadımsa...” söyləyən, “Əgər mən özümlə üz-üzə gəlsəm” “Şair, nə qazandın?” sualına “Hesabat” verən şairsən. “Yolçu, yolun haradı?” soruşub, “Qoşulum sənə bəlkə, birləşib çıraq olduq, yolu itənə bəlkə” dedin. Yolçu səni yoldaş etməyəndə ürəyinə üz tutub “Mənə biganəlik öyrət, ürəyim!” deyib “Qıvrılım içimdə, yatım içimdə. Yaxşını yamandan seçə bilməyim, büdrəyim, yıxılım, batım içimdə” arzuladın. Lakin biganəlik hara, sən hara, şair. Nə qıvrıla, yata, nə də büdrəyə bilməzdin. Əksinə, yuxusuz gecələrinə özün şam oldun, yandın, əridin. Çünki səni vurğunu olduğun təbiət belə yetirmişdi: millət fədaisi, Vətən sevdalısı, söz cəfakeşi…

Elə bu düşüncələrlə də geri qayıdıram. Yolayrıcına çatanda “Nursuya gələsən, Məmməd Arazın ev-muzeyinə baş çəkməmiş geri qayıdasan, həm də şairin anım günü ərəfəsində, doğru olmaz”, – deyib üz tuturam yuxarı məhəlləyə. Gözəlliyinə bir az da payız rənglərinin qatılıb başqa aləm yaratdığı yuxarı məhəlləboyu muzeyə doğru addımladıqca şairin “Nə bilim” şeirinə bəstələnmiş mahnını dodaqaltı zümzümə edirəm:

Səndən mənə bir ömürlük xatirə,
Məndən sənə nə qalacaq, nə bilim?..

Bu misraların cavabını kəndin ən yüksək və mənzərəli yerində, şairin xatirəsinə yaradılan muzeydə tapıram: Səndən bu dünyaya böyük bir irs qalıb – ədəbi toplu, bənzərsiz poeziya, doyumsuz lirika. Vərəqləndikcə hələ neçə-neçə nəsilləri “qidalandıracaq”, milli-mənəvi ruhuna çökə biləcək, sanki bu gün üçün yazılıbmış kimi təsir edəcək bir irs.

Xalq şairinin adına layiq muzeyi gəzib, şairin həyat və yaradıcılığı ilə bir daha tanış olandan, şəxsi və muzeyə hədiyyə olunan əşyalara, fotoşəkillərə tamaşa edəndən sonra bir daha iki payızın bir yazının – Məmməd Araz baharının əsl xəzinə, hələ də tam aşkarlanmamış bir xəzinə olduğunu düşünürəm.

Bayırda axşamçağının sazağında hələ də ayrılıq nəğməsini oxuyan payızın müşayiətilə geri qayıdarkən “Nə bilim”in növbəti misralarından biri də yadıma düşür:

Bu oyunda kim uduzdu, kim uddu?

Bu misraya dəyərli həmkarım Sahil Tahirlinin cavabını xatırlayıram: – Bu oyunda sən uddun, Məmməd Araz. Mənimsə bu misraya cavabım belədir: – Həqiqətən də, oyunlardan ibarət həyata sən poeziyanla, duyğularınla, cəsarətinlə qalib gəldin, Məmməd Araz…

“Şərq qapısı” qapısı
30.11.2019


      Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 2 avqust tarixdə imzaladığı Sərəncam muzeyin yaranması, təşəkkülü, inkişafı, ilk qurucuları barədə məlumatların öyrənilib ictimaiyyətə daha geniş şəkildə çatdırılmasını və bu sahədə əlavə tədqiqatların aparılmasını zəruri edir.

Bu baxımdan Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinin (indiki Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin) ilk direktoru olmuş Naxçıvan şəhər sakini, ziyalı, həvəskar kolleksiyaçı Balabəy Əlibəyov haqqında və onun muzey işinə verdiyi töhfələr barədə oxucularımızı da məlumatlandırmağı özümə mənəvi borc hesab edirəm.

Qeyd olunmalıdır ki, bu maarifpərvər şəxs haqqında məlumat çox məhduddur. Apardığımız araşdırmalar, əsasən, Balabəy Əlibəyovun kolleksiyaçılıq və muzeydəki fəaliyyəti ilə bağlı olmuşdur. Onun barəsində filologiya elmləri doktoru Fərman Xəlilovun “Naxçıvanı öyrənən elmi cəmiyyət” adlı kitabında da məlumatlar verilmişdir. Tədqiqatçıların Balabəy Əlibəyovun diplomatik fəaliyyəti ilə bağlı məsələləri araşdırmaları nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, o, 1903-1908-ci illərdə polis zabiti, 1908-1911-ci illərdə Qars Polis İdarəsinin rəsmi tərcüməçisi kimi xidmət etmişdir. 1911-ci ildə həmin vəzifədən təqaüdə çıxan maarifpərvər ziyalımızın peşəkarlığı və digər üstün cəhətləri nəzərə alınaraq 1917-ci ilə qədər yenə də Qars Polis İdarəsində tərcüməçi kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir. O, 1917-1920-ci illərdə Urmiya şəhərində polismeyster kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1920-ci ildən başlayaraq sovet müəssisələrində xidmət edən Balabəy Əlibəyov Naxçıvanın Qarsdakı müvəkkili kimi fəaliyyətini 1924-cü ilin mart-aprel aylarından 1925-ci ilin əvvəllərinə qədər davam etdirilmişdir.

1999-cu ilin yazında Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin yaranması və təşəkkül dövrü ilə bağlı məlumatlar əldə etmək məqsədilə Naxçıvan şəhərində yaşayan 85-90 yaşlı sakinlərlə müxtəlif vaxtlarda muzeydə söhbətlər aparılmışdır. Həmin söhbətlər zamanı Balabəy Əlibəyovu yaxından tanıyan filologiya elmləri namizədi Lətif Hüzeynzadənin, Səttar Məmmədovun, Məmmədtağı Əhmədovun verdikləri məlumatlara görə, onun evi (muzey həmin evdə yerləşirdi) şəhərin mərkəzində indiki Atatürk (keçmiş Kirov) küçəsindəki və son illərədək kommunal və məişət xidməti müəssisələri kombinatının yerləşdiyi binanın arxasında olmuşdur. Ev Naxçıvan üçün səciyyəvi olan müxtəlifölçülü yumru formalı ornamentlərlə bəzədilmiş darvaza qapısından keçməklə həyətin ortasında idi. Muzeyin özü 2 otaqda və çox da böyük olmayan dəhlizdə yerləşdirilmişdi.

Muzeydə Naxçıvanın tarixinə və arxeologiyasına, etnoqrafiyasına aid materiallar olmuşdur. Onların arasında qızıldan və gümüşdən hazır­lanmış qadın bəzək və zinət əşyaları, qədim xalçalar, Şərq parçaları (qumaş), qələmkarlar, saxsı və misdən hazırlanmış məişət əşyaları, qədim silahlar, Səfəvilər dövrünə aid sikkə kolleksiyası, XIX əsrin əvvəllərində tərtib edilmiş torpaq mülkiyyətinə dair sənədlər, tarixi-memarlıq abidələrinin tikintisində istifadə olunan inşaat materiallarının nümunələri və digər maraqdoğuran əşyalar xüsusi yer tuturdu. Balabəy Əlibəyov özünün gənclik illərindən toplamağa başladığı muzey əhəmiyyətli əşyalardan ibarət kolleksiya, sonralar isə onun əsasında öz evində muzey təşkil etməklə Naxçıvanda muzey işinin təşəkkülünə müəyyən töhfələr vermişdir. Demək olar ki, onun muzeyi artıq 1918-ci ilə kimi Naxçıvanda mövcud idi və onu yaxından tanıyan bir qisim naxçıvanlı ziyalılar həmin muzeydə olmuşdular.

O dövr üçün belə bir muzeyin yaranması böyük hadisə idi. 1918-1920-ci illərdə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini gözü götürməyən qüvvələr tərəfindən ölkədə ictimai-siyasi vəziyyətin gərginləşdirilməsi və ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdikləri soyqırımlar səbəbilə naxçıvanlıların köməyinə gələn türk əsgərləri tərəfindən bəhs etdiyimiz muzeydəki əşyalar götürülərək (çox güman ki, həmin əşyaların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün) Qarsa aparılmışdı. Sonralar həmin əşyaların bir qismini geri qaytarmaq Balabəy Əlibəyova müyəssər olmuşdu. O, kolleksiyasını geri qaytardıqdan sonra öz evində muzey yaratmış və zaman-zaman buraya maraq göstərib ziyarət edənlərin də sayı artmışdı.

Artıq 1920-ci ildə Bakıda Azərbaycan Dövlət Muzeyinin yaradılması, 1923-cü ildə Azərbaycan Arxeologiya Komitəsinin və Azərbaycanı Öyrənən Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin təsis edilməsi və ən nəhayət, 1924-cü il sentyabr ayının 21-24-də Bakıda Ümumazərbaycan Diyarşünaslarının Qurultayının keçirilməsi respublikanın bəzi bölgələrində muzeylərin açılması işinə təkan vermişdi.

Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Şurasının 30 oktyabr 1924-cü il tarixli qərarı ilə Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyi yaradılmış və Naxçıvan MSSR Xalq Maarif Komissarlığına tapşırılmışdı ki, ayrı-ayrı təşkilatlarda, evlərdə və şəxslərdə saxlanılan tarixi-etnoqrafik əhəmiyyətə malik olan əşyaların muzeydə mühafizə edilməsi üçün tədbirlər görsün.

Araşdırmalardan aydın olur ki, o dövrdə muzeyin formalaşdırılması üçün görülən tədbirlər heç də səmərə verməmiş və muzey 1926-cı ilədək fəaliyyət göstərmək imkanlarına malik olmamışdır. Belə olduğu halda, Naxçıvanın yerli hökumət orqanları vəziyyətdən çıxış yolunu o zaman Balabəy Əlibəyovun şəxsi evində yaratdığı muzey kolleksiyasını dövlət mülkiyyəti elan etməkdə görmüşdür.

Ona görə də Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Şurası özünün 6 yanvar 1926-cı il tarixli iclasında həmin muzeyin respublika mülkiyyətinə verilməsi haqqında məsələni müzakirə edərək müvafiq qərar qəbul edir. Qəbul edilən qərara əsasən muzey V.Həsənzadə, M.Mirheydərzadə, A.Əliyarov və digərlərindən ibarət yaradılan komissiya vasitəsilə respublika mülkiyyətinə qəbul edilir. Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Şurasının ehtiyat fondundan ona ayda 40 manat məvacib ödənilməsi nəzərdə tutulmaqla Balabəy Əli­bəyov ömürlük olaraq muzeyin direktoru təyin edilir.

Tarix elminin əsas sahələrindən biri kimi muzey işi və muzeyşünaslıq həmin dövrdə respublikamız üçün yeni sahə olduğundan, bu sahədə peşəkar kadr çatışmazlığından və bir ziyalının həvəskar kolleksiyaçı kimi evində yaratdığı muzey artıq dövlət himayəsinə keçdiyindən onun işinin təkmilləşdirilməsinə, bir sıra texniki avadanlıqlarla təchiz edilməsinə ehtiyac var idi.

Bu baxımdan muzeylə bərabər Naxçıvan MSSR Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyində fəaliyyət göstərən Naxçıvanı Öyrənən Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinin təşəkkülündə və inkişafında xüsusi xidmətləri olmuşdu. Muzeylə cəmiyyətin əlaqəli işləməsi onun get-gedə zənginləşməsinə müəyyən mənada kömək etmişdir.

Naxçıvanı Öyrənən Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin 1926-cı il 25 iyun tarixli iclasında professor V.M.Sısoyevin Xaraba Gilanda, 1926-cı ilin 12 və 25 sentyabr tarixli iclaslarında isə A.A.Millerin Qızılburunda (Qızılvəngdə) apardıqları arxeoloji qazıntılar nəticəsində əldə olunan maddi mədəniyyət nümunələrinin bir qisminin Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinə verilməsi barədə qərar qəbul olunmuşdur. Həmin iclaslarda, həmçinin qazıntı yerlərində çəkilmiş fotoşəkillərin də muzeyə verilməsi cəmiyyət üzvləri tərəfindən tələb edilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Naxçıvan tarixi baxımdan özünün zənginliyi ilə səyyahların, arxeoloq və etnoqrafların diqqətini həmişə özünə cəlb etdiyindən onlar intensiv olaraq bu qədim diyara gələrək arxeoloji qazıntı və elmi araşdırma işləri həyata keçirir, tarixi yerləri gəzir və maraqdoğuran nə varsa qeydiyyatını aparırdılar.

Professor V.M.Sısoyev 1926-cı ildə Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyində olmuş və 1926-1927-ci illərin yay aylarında Naxçıvana səyahətinə dair hesabatında Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinə xüsusi yer ayırmış və öz təəssüratlarını yazmışdır. Professor V.M.Sısoyev 1927-ci ildə burada olarkən artıq Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyi mövcud idi və Naxçıvan MSSR Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyində fəaliyyət göstərirdi. Onun özünün də bunlardan xəbərdar olmasına baxmayaraq, V.M.Sısoyev öz hesabatında muzeydən bəhs etdiyi bölməni “Balabəy Əlibəyovun Naxçıvan Muzeyi” adlandırmışdır. Professorun qeydlərindən aydın olur ki, həmin dövrdə muzey hələ də ilk yaradıldığı şəxsi evdə yerləşirdi.

V.M.Sısoyevin hesabatında Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyini “Balabəy Əlibəyovun Naxçıvan Muzeyi” adlandırması heç də təsadüfi deyildi. Çünki bir tərəfdən muzey ilk dəfə həmin ziyalının şəxsi kolleksiyasının bazasında təşkil edilmiş və artıq dövlətin himayəsində olmasına baxmayaraq, yenə də onun evində yerləşirdi. Digər tərəfdən isə Balabəy Əlibəyovun muzeyi artıq Naxçıvanda tanınmışdı.

Həmin hesabatda o da qeyd edilmişdir ki, “Muzey Naxçıvanın diqqətəlayiq yerindədir və çox az şəhər belə muzeyi ilə öyünə bilər”. Muzeyin bu cür dəyərləndirilməsi sonrakı illərdə Naxçıvanda muzey işinin təşəkkülündə və inkişafında həmin muzeyin nə qədər əhəmiyyətli rol oynamasından xəbər verir.

Balabəy Əlibəyov ömrünün sonunadək muzeyin direktoru işləmişdir. Onun nə vaxt vəfat etməsi barədə dəqiq məlumat olmasa da, ehtimal etmək olar ki, 1929-1930-cu illərdə vəfat etmişdir. Çünki artıq 1930-cu ilin avqustundan muzeyə yeni direktor təyin olunmuşdur.

Bu yazıda Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin qurucusu və ilk direktoru olmuş Balabəy Əlibəyov haqqında, onun kolleksiyası və muzeydəki fəaliyyəti barədə oxuculara bəzi məlumatlar verməyə çalışdıq. Heç şübhəsiz ki, elm adamları, tədqiqatçılar diyarımızda tarix və mədəniyyətimizin, milli dəyərlərimizin qorunub yaşadılmasına və təbliğinə göstərilən hərtərəfli dövlət qayğısına cavab olaraq Ali Məclis Sədrinin “Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 2 avqust tarixli Sərəncamından irəli gələn mühüm vəzifələrin həyata keçirilməsinə, Naxçıvanda muzey işinin tarixinin daha dərindən araşdırılmasına öz töhfələrini verəcəklər.

“Şərq qapısı” qapısı
30.11.2019


      Bu yazının qələmə alınmasına səbəb Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar jurnalisti Hüseyn Əsgərovun yeni çapdan çıxan “Mirzə Cəlilin satira desantları Naxçıvanda” adlı kitab oldu. Müəllif “Molla Nəsrəddin” jurnalının düz 91 il əvvəl, 1927-ci ilin 31-ci nömrəsində Şərur rayonunun Yengicə kəndindəki hamamla bağlı felyetonu da oxuculara çatdırır. Felyetonda deyilir: “Yengicə kənd təsərrüfatı kredit şirkəti Yengicə meydançasının qarşısında olan xaraba binanın təmirinə başlayıb, hələ qurtarmır. Bilmirəm, buranın işi başlayanda hansı bədqədəm adam işin üstə çıxıb, çünki yay, qış, payız iş qurtarmır. Soruşanda cavabı budur ki, 5 ildir ki, Yengicə məktəbinin təmiri başlanılıb, o nə vaxt qurtarsa, bu da onda qurtaracaqdır. Az qala bir il olar ki, para buraxılıb Yengicədə səhiyyə şöbəsi üçün olan bina təmir olunsun, o hələ başlanmayıb, o qurtaranda bu da qurtaracaq. Yaz var, qış var, nə tələsik iş var”.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşları Zeynəb Quliyeva, Asəf Orucov və Toğrul Xəlilovun həmmüəllifliyi ilə hazırlanaraq “Əcəmi” Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyində nəşr olunmuş “Naxçıvan hamamları” adlı kitabçada felyetonda bəhs olunan həmin hamamla bağlı geniş məlumat verilib. Məlumatdan aydın olur ki, Yengicə kəndində yerləşən Şərq hamamı XVIII əsrin sonlarında əslən Şahtaxtı kəndindən olan Tovuz xanım tərəfindən tikdirilib. Hamam xeyriyyə məqsədilə inşa edilib. Orta əsrlər dövründə bir çox tikililər, o cümlədən bəzi hamamlar da vəqf üçün ayrılırdı. Bu sahədən gələn gəlir məscid, mədrəsə və xəstəxanaların saxlanmasına, yetimlərin, yoxsul və tələbələrin məsrəflərinə xərclənirdi.

Kəndin mərkəzində tikilmiş hamam binasının divarları 19x19x5 santimetr ölçüdə olan kərpiclə əhəng məhlulu ilə hörülmüşdü. Düzbucaqlı formalı hamam səkkizbucaqlı zal və iki köməkçi otaqdan ibarət imiş. Hamamın qızdırılması yaxınlıqdakı ocaqxanadan başlayaraq döşəmənin altında yerləşdirilmiş isti hava kanalları vasitəsilə tənzimlənirmiş. İki zalın arasında yerləşən köməkçi otaqların qapısı yuyunma zalına açılırmış.

Müəlliflər yazırlar ki, tikilinin quruluşu Naxçıvan ərazisindəki bir sıra hamamlardakı kimi səkkizguşəli formada olub və yeraltı hamamlar sırasına daxildir. Hamam forması və böyüklüyü ilə fərqlənirmiş. Xaricdən 2 iriölçülü günbəzlə tamamlanmış hamamın bütün qapı və bacaları bir qayda olaraq yuxarıda günbəzvarı formada tamamlanırmış. Giriş qapısı cənubdan açılan hamam müxtəlif formalarda və ölçülərdə olan, fərqli funksiyaları yerinə yetirən dörd salondan ibarət imiş.

Hamamın əsas divarının qalınlığının 2, digər divarlarının isə 1,3-1,8 metr arasında olması içərinin istiliyinin qorunmasını təmin edirmiş. Əsas hissəsi xaricdən ensiz kərpiclərin üfüqi düzülüşü ilə üzlənibmiş. İçərinin işıqlandırılması bu hissədə düzəldilmiş ensiz pəncərələrin köməyi ilə həyata keçirilirmiş. Pəncərələr yuxarı hissədə aypara formasında tamamlanırmış. Kompleksə daxil olan zallar və köməkçi tikililərin üstü yarımdairəvi formada tamamlanaraq kərpic ilə örtülürmüş. Hamamın 7 metrlik ümumi hündürlüyünün 3 metri günbəz hissənin payına düşürdü. Tikilinin çox hissəsi yeraltı, cəmi 1,3 metrlik hissəsi yerüstü olub. Bu da binanın istiliyinin qorunmasına, su ilə yaxşı təchiz olunmasına əlverişli şərait yaradırmış...

Bəli, o vaxt bu tarixi abidənin təmirinə, sadəcə, başlanılıb, əslində, heç bir iş görülməyib. Ancaq yurd yerinə qəlbən bağlı olan insanların öz tarixi keçmişinə böyük ehtiramının ifadəsi kimi 90 ildən sonra – 2017-ci ilin mart ayından Yengicədəki Şərq hamamının təmirinə başlanıldı, əvvəlki tarixi görünüşü saxlanılmaqla bərpa edildi. Tarixi abidə 2018-ci il sentyabr ayının 5-də istifadəyə verildi.

Bu günün reallığıdır ki, tarixinin müəyyən məqamlarını özündə yaşadan abidələrin qorunması muxtar respublikamızda ulu keçmişimizə diqqət və böyük ehtiramı ifadə edən dəyərli ənənəyə çevrilib. Qeyd edək ki, həmin tarixi yadigarların bərpasına da ciddi önəm verilir.

XVIII əsrdə tikilən Şərur rayonunun Yengicə kəndindəki Şərq hamamı da belə tarixi abidələrdən biridir. Baxımsızlıq və biganəlik ucbatından dağılmaq vəziyyətində olan bu tarixi abidədə aparılan təmir-bərpa işləri ona yeni həyat bəxş edib.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbov qədim hamamın bərpasından sonra istifadəyə verilməsi münasibəti ilə keçirilən tədbirdə çıxış edərək deyib: “Bu gün Yengicə kəndində tarixi abidə bərpa olunaraq istifadəyə verilir. Yengicə hamamı xalqımızın mədəniyyətinin göstəricisidir. Hamam iki əsrdən artıq bir dövrdə bu ərazidə yaşayan insanların həyat şəraiti, yaşayış səviyyəsi haqqında məlumat verir. Hamam təmizlik, sağlamlıqdır. Uzun illər Yengicə və ətraf kəndlərin əhalisinə xidmət göstərən hamam bu gün tarixi abidə kimi bərpa olunmuş, içərisində xidmət sahələri yaradılmışdır... Hər bir abidənin qorunması və bərpası xalqımızın mədəni həyatının, tarixinin qorunması və yaşadılması deməkdir”.

Hazırda ümumi sahəsi 420 kvadratmetr olan tarixi binada 7 sahə üzrə xidmət fəaliyyət göstərir. Burada 2 dərzi, 2 bərbər, fotoqraf, papaqçı, çəkməçi və musiqi alətləri ustası olmaqla, 8 nəfər işlə təmin edilib.

... Son olaraq oxucuların diqqətini nəyə cəlb etmək istərdim? İlk növbədə, Mirzə Cəlilin nəşr etdirdiyi “Molla Nəsrəddin” jurnalının və ümumilikdə, Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığında milli dəyərlərə yanarlı münasibət olduğuna. Bu kitabda ovaxtkı cəmiyyətimizdəki bütün eybəcərliklər ürək yanğısı ilə əksini tapıb, böyük Mirzə Ələkbər Sabir demişkən: – Düzü düz, əyrini əyri.

... Bu gün naxçıvanlıların leksikonunda tez-tez işlənən bir aforizm var: Tarixi yaşadanları tarix də yaşadır. Və dönüb dünənlə bu günü müqayisə edəndə bu aforizmdəki həqiqəti daha aydın dərk edirik...

“Şərq qapısı” qapısı
28.11.2019


      Bu ünvan muxtariyyətimizlə eyni – 95 yaşda olan, lakin qədim Naxçıvanımızın neçə-neçə minilliklərinin sığdığı Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyidir. Bu ünvanın həyətindəki daş fiqurlardan tutmuş muzeyin qapısından içəriyə girdiyim andan qarşılaşdığım bütün guşələr, eksponatlar, tablolar, rəsmlər məni minilliklər öncəyə uzun bir səyahətə – beşminillik yaşı olan qədim Naxçıvanımızın bu günündən dünəninə aparır. Bu virtual aləm illərlə kitablardan oxuduğum qədim və möhtəşəm tarixin bütün dövrlərinin insanına çevirir məni.

Budur eramızdan əvvəl III minillikdəyəm. Nuh tufanının uğultuları çınlayır qulaqlarımda. Bu tufanın sakitləşərkən yer üzünə bəxş etdiyi Naxçıvanın tarixi həmin tufanın Gəmiqayadan, Duzdağdan qopardığı daşlara və sal duz parçalarına həkk olunub. O daşlar, duz parçaları dilə gəlib günümüzə minilliklər öncədən söhbət açır, Ulu Yaradanın Naxçıvana bəxş elədiyi Duzdağ möcüzəsindən, Qazma mağarasından, Nuh Peyğəmbərin torpağa endirdiyi ehtimal olunan Gəmiqayadan danışır. Gəmiqaya daşlarının üzərinə insanların həkk etdikləri təxəyyül məhsulları – təsvirlər onların zəkasını duz sallarının füsunkar parıltısında əks etdirir.

Qarşıda sanki Gəmiqayadan sıldırımlıq alan Əshabi-Kəhf tarixin minilliklərindən boylanır. Neçə yüzilliklərdir, Tanrıya sığınan, niyyət və arzularının gerçəkləşməsini ümid edən, inamı ilə pənah gətirən insanların dəstə-dəstə axışdığı bu dini-mədəni abidə İslam mədəniyyətinin beşiyi olan Naxçıvanın müqəddəs torpaqlarından, bu torpaqların tarixin neçə-neçə hadisələrinə şahidliyindən söhbət açır.

Əcdadlarımızla yaranan ilk insan cəmiyyətinin formalaşması “İbtidai insanların maketi”, “İbtidai insanların məişəti”, “Odun əldə edilməsi” adlı 3 qrafik əsərlə, bineyi-qədimdən zəhmətsevər olan insanların əmək alətləri, məişət əşyaları ilə ibtidai icma quruluşunun canlı mənzərəsini yaradır. İnsanların odu necə əldə etmələri kimi təsəvvürləri kətan üzərində yağlı boya ilə həkk edən Toğrul Nərimanbəyovun “İbtidai insanların ov səhnəsi” adlı əsəri möhtəşəmliyi və canlılığı ilə diqqətlə baxdıqda səni oradakı obrazlardan birinə çevirmək gücündədir.

Eramızdan əvvəl II və III minilliklərin sonlarını əhatə edən Şahtaxtı və Yaycı kəndlərinin ərazilərindən tapılan monoxrom və II Kültəpə ərazisindən aşkar olunan, IV-III minilliklərdə Kür-Araz mədəniyyətini əks etdirən manqal, polixrom, həm də ağızlarında heyvan başları təsvir olunmuş boyalı qablar, II minilliyin sonuna aid tunc bəzək əşyaları – boyunbağı, qolbaqlar, boz rəngli qablar bu böyük dövrlərə kiçik səyahətdə həmin əsrlərdə yaşayan insanların təfəkkür, dünyagörüş və zövqünü gözlər önündə sərgiləyir. Eradan əvvəl II minilliyə aid təsərrüfat küpləri, keramika məmulatları – kəmər, silahlar, bizlər, əqiq muncuqlar və boyunbağlar, III minilliyə aid gürz və çəkiclər, daş həvənglər, dəstlər, IV minilliyə məxsus ocaq qurğuları, dən daşları, I əsrə – Dəmir dövrünə məxsus xəncərlər, ətir saxlamaq üçün şüşə qablar zaman-zaman insanların təxəyyüllərinin inkişafından, dünyagörüşlərindən “söhbət açır”.

Son Tunc, Erkən Dəmir dövrlərində Şahbuz rayonu ərazisindən tapılan qəbir abidələri – daş qutu qəbir modeli, küp qəbir və kurqanlar insanların İslamdan əvvəl hansı şəkildə dəfn olunduqları haqqında geniş və maraqlı məlumat verir.

Şahbuz rayonunun Kolanı kəndi ərazisindən əldə edilmış böyük daş üzərində Günəşin sxematik təsviri, Zəngəzur mahalının Urud kənd qəbiristanlığından tapılmış XV-XVI əsrlərə aid sənduqələr, Naxçıvan şəhər qəbiristanlığında rast gəlinən, üzərində müqəddəs “Qurani-Kərim”dən ayələr həkk olunan epiqrafik abidə, məzarüstü Gəmiqaya təsvirlərini yaradan insanların davamçılarının sonrakı əsrlərdə düşüncə və idraklarının daşlarda yeni əksidir sanki.

Minilliklərə səyahətim məni XII əsrə – Əcəmi Əbubəkir oğlu Naxçıvani dövrünə gətirib çıxarır. Böyük memarın gözəl diyarımıza bəxş etdiyi bir-birindən gözəl abidələr arasında dolaşıram. Tarixin izləri üzərinə həkk olunan Möminə xatın məqbərəsindən, Yusif Küseyr oğlu türbəsindən, Cümə məscidindən Memar Əcəminin: “Biz gedəriyik, dünya əbədi qalandır. Biz gedəcəyik, dünya qalacaq. Biz ölərik – bu, bizdən xatirə qalar. İlahi, bədnəzərdən uzaq elə” kimi dəyərli fikirlərini eşidirəm. Naxçıvan memarlıq məktəbini yaradan bu bənzərsiz memarın tarixi abidələrin tikintisində istifadə etdiyi inşaat materialları parçalarının keyfiyyəti, rəng çalarları qarşısında heyranlıq duyuram. Bu arada nəzərimi cəlb edən rəssam Eyyub Hüseynovun kətan üzərində yağlı boya ilə işlədiyi “Möminə xatın məqbərəsinin layihəsinin müzakirəsi” adlı əsəri ilə, sanki əsrlər öncəyə qayıdır, bu layihəni müzakirə edənlərə qoşulur və tarixdə iz qoyanlardan birinə çevrilir insan.

XIV əsrə doğru yolçuluqda Naxçıvanımın memarlıq abidələrini özündə əks etdirən Telman Abdinovun “Naxçıvan abidələri” əsəri qarşısında xeyli vaxt dayanmalı oluram. Bir-birindən möhtəşəm, bu diyarın tarixi, qədimliyi, kimliyi üzərinə həkk olunan abidələri dünənimizdən bu günümüzə bir ərməğandır. Şamil Qazıyevin “Naxçıvanqala” əsəri, Qarabağlar türbəsinin maketi, bütün abidələrimizin rəsmləri “dil açıb” minilliklərdən soraq verir. XII-XIV əsrlərə aid şirli qablara isə sanki möhtəşəm abidələrimizin üzərindəki naxışların kiçildilmiş forması həkk olunub. Tamamilə təbii boyalarla və rəngarəng çalarlarla işlənən nəfis, neçə-neçə yüzilliklər sonra olduğu kimi qalan naxışlar dövründə şirli qabların yaratdığı böyük bir mədəniyyəti sərgiləyir.

Budur ayrıca böyük bir otaq dövlətçilik tariximizin Atabəylərlərindən, Qaraqoyunlularından, Ağqoyunlularından, Səfəvilərindən, Naxçıvan xanlıqlarından “söhbət açır”. Dövlət və xanlıqlara aid xəritə nümunələri ayrı-ayrı yüzülliklərin yol bələdçisinə çevrilərək insanı bu dövrlərin, dövlətlərin qonağı edir. Fotoşəkillər, rəsmlər, dövlət və xanlıqlar, Gürcüstan-Türkmənçay müqaviləsi haqqında məlumatlar, həmin dövrlərə aid pul-sikkə, silah nümunələri və bir də hər səhifəsi tarix qoxan kitablar böyük bir keçmişin müasir dövrdə inikasıdır.

Ayrı-ayrı dövrlərin dövlət və xanlıqlarının hər birinin ictimai-siyasi aləmində, gündəlik həyatında “iştirak etdikdən” sonra XVIII-XIX əsrlərin azərbaycanlı ailələrindən birinin qonağı oluram. Həmin dövrləri güzgü kimi özündə əks etdirən otaqları gəzirəm. Qadınlarımızın ağ parça üzərinə ipək saplarla min bir naxış vurduqları örtüklər salınan və üzərinə çıraq, həvəng, məşqəfə dəsti, ələk, məcmeyi, qazan, mis cam, kəfkir və digər əşyalar düzülən taxçalar, divarlarda gözlərinin nurunu ilmələdikləri xalçaların üzərindən asılan silah nümunələri, musiqi alətləri indi də kəndlərimizdə baba-nənə evlərimizdə hələ də yaşadılanları xatırladır mənə. Ətrafdakı sandıq nənələrin gizli saxlanc yerindən, samovar tüstü qalxan həyat dolu həyətlərdən, yun daramaq, əyirmək üçün daraq, cəhrə buradakı rəngbərəng xalça, cecim, palazların necə hasilə gəlməsindən “danışır”.

Çox böyük təəssüratlarla bu evdən ayrılarkən qarşımda vəlin, kotanın, car-carın, körüyün bu gözəl diyarımızda formalaşdırdığı qədim əkinçilik mədəniyyətinin mənzərəsi açılır. O dövrlərdən yadigar qalan araba təkərlərinin torpağa saldığı ata-babalarımızın əllərindəkinə bənzər izlər həm də tarixən əsas məşğuliyyəti əkinçilik olan insanların torpaq sevdasını canlandırır gözlər önündə. At yəhəri, çəki tərəziləri isə at belində sübh çağından əkinə-biçinə yollanan insanlardan bizə miras qalan zəhmətkeşlikdən, halallıqdan, dürüstlükdən söhbət açır.

Bayaqdan gözlərim önündə canlanan və maraqla baxdığım XIV-XV əsrlərin döyüşçüsünün geyimləri, silah nümunələri, ordu nişanı, XVI-XX əsrlərə aid sikkələr, müxtəlif dövlətlərin kağız pulları, bank biletləri, XVIII-XIX əsrlərə aid hamam tası, həsir sandıqlar, dekorativ-tətbiqi sənət əsərləri və əl işləri – gərdək başı, yelpək, pul qabları, gümüş bəzək əşyaları, toxuculuq nümunələri – papaq, corab, çantalar, XIX-XX əsrlərə məxsus kişi və qadın milli geyimləri, qızıl və gümüş bəzək əşyaları, gümüş kəmərlər, məişət əşyaları – mis manqal, badya, gülab çəkmək üçün qurğu, saxsı, mis qablar, tava, şamdan, məcmeyi və digər əşyalar ayrı-ayrı dövrlərin hər birinin cəmiyyətinin insanlarının həyat tərzini ifadə etməklə yanaşı, həm də təfəkkürlərinin bəhrələridir.

Azərbaycanın qədim xalçaçılıq məkanı və yallılar diyarı olan Naxçıvanımızın yüzilliklərindən neçə-neçə xalçalar gəlib, keçmiş, bir eli başına toplayıb onlara bu milli rəqsimizin sirlərini ritm-ritm öyrədən yallı başçıları, ifaçıları yaşayıb köçmüşlər. Məni keçmişə qonaq edən Naxçıvan qrupu xovlu və xovsuz xalçaların ilmələri, toxuculuq alətləri – cəhrənin cırıltısı, qılıcın, kələfaçanın tappıltısı “söyləyir” bunları. Dağı-daşı lərzəyə gətirən Naxçıvan yallılarını müşayiət edən tulumun, balabanın, neyin, qara zurnanın səsləri, bir də yallı geyimlərinin nümunələri “söhbət” açır onlardan.

Bu da tariximizin XX əsri... Yüzilliyin ilk onilliyindən boylanan qocaman Molla Nəsrəddin insanları elmə, müasirliyə, doğma dil uğrunda mübrizəyə, haqq-ədalətə səsləyir. Mətbuat tariximizdə özünəməxsus yeri olan “Molla Nəsrəddin” jurnalını vərəqlədikcə onun səhifələrində Naxçıvanımızın doğma Vətənimizə bəxş etdiyi şəxsiyyətlərdən biri olan millət cəfakeşi Cəlil Məmmədquluzadənin dahi obrazı canlanır.

XX əsrin ən böyük hadisəsi – Şərqdə ilk demokratik qurum olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xəritə, bayraq, gerbi, pul nümunələri, fotoşəkilləri ilə 100 il öncəyə səyahət edirəm. Xalqımızın müstəqillik uğrunda mübarizə və qələbəsinin şanlı “ömür kitabını” azadlığımıza uzanan qara niyyətli əllərin vərəqləyib 23-cü ayında qəsdinə dayandıqlarının şahidi oluram.

Budur, “Qars”, “Moskva” müqavilələrinin imzalanmasında və hərb tariximizdə xüsusi xidmətləri olan Kazım Qarabəkir Paşanın fotosu, haqqında yazılan kitablar ötən yüzilliyin çoxsaylı hadisələri içərisində onu ön sıralara çəkir.

Yaşanan tarixin bir parçası olan 1941-1945-ci illər İkinci Dünya müharibəsində naxçıvanlı oğulların şücaəti, qəhrəmanlıqları onların aldıqları medallarda, istifadə etdikləri əşyalarda, bir də ki, yazdıqları əsgər məktublarında “dil” açır.

20 Yanvar faciəsinin, Sədərək şəhidlərinin, ermənilərin azərbaycanlılara qarşı soyqırımı siyasətini əks etdirən fotoşəkillərin fonunda – Mir Cəlil Seyidovun “Təcavüzkar” adlı rəsm əsəri ürək göynərtilərini daha da dərinləşdirir, mübariz ruhla qan yaddaşını təzələyir.

Dəqiqələrlə məni qarşısında dayanıb tamaşa etməyə vadar edən Şamil Qazıyevin “İnqilabaqədərki Naxçıvan”, “Naxçıvanda köhnə həyət”, “Çarıqçılar iş başında”, “Çörək bişirənlər”, “Köhnə dəyirman”, “Xırmanda”, Öküzlərin nallanması”, “Naxçıvanda hamam” və bu cür 29 rəsm əsərinin hər biri ayrı-ayrılıqda Naxçıvan tarixini, etnoqrafiyasını, milli dəyərlərini fırçanın gücü ilə ifadə etməklə adamı həmin dövrlərin siyasi və ictimai həyatının iştirakçısına çevirir.

Tarixi yaşadan məkan Azərbaycan xalqının xilaskarı ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətini əks etdirən fotoşəkillərlə, kitab və dəyərli materiallarla, əşyalarla, “Şərəfli ömrün anları” adlı stenddə toplanmış bənzərsiz ömrün bənzərsiz fotoları ilə daha da əlamətdardır. Çünki Ulu öndər millətinə müstəqilliyi bəxş etməklə bu minilliklərin, yüzilliklərin tarixinin qorunmasının da səbəbkarı oldu.

Bu xoş duyğularla elə Ulu öndərin Naxçıvanda tarixi fəaliyyətinin uğurlu davamının bəhrələri əks olunan “Naxçıvanın muxtariyyəti tarixi nailiyyətdir – Naxçıvan Muxtar Respublikası – 95” adlı stend önündə dayanıram. Ötən 95 ilin son 25 ilinin bütöv bir mənzərəsi var qarşımda. Bu mənzərədə ölkə Prezidentinin və muxtar respublika rəhbərinin Naxçıvanla bağlı verdikləri sərəncam və fərmanlar, quruculuq ərməğanları, muxtar respublikanın həyatına güzgü tutan onlarla kitablar, muxtariyyətimizin yaranmasından bu günədək müxtəlif illər üzrə statistik göstəricilər yer alır. Bütün bunları seyr etdikcə 95 ilin 25-nin ağır yükünü çiyinlərinə götürən, blokada Naxçıvanına inkişaf və tərəqqi sözlərini dəst-xətti ilə yazan Ali Məclisin Sədri cənab Vasif Talıbovun bu qədim diyara bəslədiyi ata qayğısı canlanır gözlərim önündə. Bu gəzinti ilə dəfələrlə minilliklərdən dövrümüzə – XXI əsrə gəlib qayıdarkən səyahətimin hər anında görünürdü bu qayğı: O qayğını 1999-cu il fevralın 18-də imzalanan Sərəncamla Heydər Əliyev Muzeyinin yaradılmasında görürəm. 2005-ci il 6 dekabr tarixdə “Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və pasportlaşdırılması işinin təşkili haqqında” imzalanan Sərəncamla bərpa olunan hər bir abidədə, 2008-ci ildə “Naxçıvan Abidələri Ensiklopediyası”nın nəşr etdirilməsində görürəm. 2017-ci il sentyabrın 12-də “Naxçıvan Duz Muzeyinin yaradılması haqqında” Sərəncamla Naxçıvanın tarixində ilk dəfə belə bir muzeyin yaradılmasında, 2019-cu il mayın 16-da "Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinin 40 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” imzalanmış Sərəncamda görürəm. Tarixi minilliklərə söykənən Əshabi-Kəhf ziyarətgahında dəfələrlə, 2018-ci ildə isə son təmir-bərpa işlərinin aparılmasında görürəm. Muzeydəki qədim xalçaların timsalında 2018-ci il 9 aprel tarixli Sərəncamla təsdiq edilmiş “Naxçıvan Muxtar Respublikasında xalça sənətinin qorunmasına və inkişaf etdirilməsinə dair 2018-2022-ci illər üçün Dövlət Proqramı”nda görürəm. “Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xalq yaradıcılığı günlərinin keçirilməsi haqqında” 2009-cu il 7 fevral tarixli Sərəncamda, “Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqslərinin” UNESCO-nun Təcili Qorunma Siyahısına daxil edilməsində görürəm. Muzeydə sərgilənən tarixin hər anına aid yazılmış elmi, dəyərli kitablarda, qəzet məqalələrində görürəm. Ümumilikdə, qədimdən, qədim Naxçıvanızımın minilik və yüzilliklərin hər birinə XXI əsrin töhfəsində görürəm bu qayğını.

Beləliklə, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun “Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 2 avqust tarixli Sərəncamı ilə yubileyini qeyd etməyə hazırlaşan bu zəngin muzeydə minillik və yüzilliklərə virtual səyahətim başa çatır. Təəssüratım: Nə qədər qürurverici bir tarixin çağdaş dövrünün insanlarıyıq. Gəldiyim nəticə: Çağdaş dövrü elə yaşamalıyıq ki, biz də tariximizə nələri isə verə bilək, gələcək nəsillər də bizimlə qürur duysun.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
25.11.2019


      Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov “Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2019-cu il 2 avqust tarixli Sərəncam imzalayıb. Sərəncamda qeyd olunur ki, muzey fəaliyyətinin ilk illərində tarixi əhəmiyyətə malik eksponatların toplanması və mühafizəsi işini təşkil edərək muxtar respublikada muzeyşünaslığın əsasını qoyub. Bu mənada, Sərəncam Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin fəaliyyətinə dövlət səviyyəsində verilən ən yüksək qiymətdir.

Naxçıvanda muzey işinin başlanğıc tarixi XIX əsrin sonlarına təsadüf etsə də, dövlət tərəfindən ilk dəfə Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin 1924-cü il 30 oktyabr tarixli qərarı ilə Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyi (indiki Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi) yaradılıb. Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyinin yaradılması barədə Naxçıvanın yerli hökuməti tərəfindən müvafiq qərar qəbul olunmasına və maarif komissarlığına müvafiq tapşırıqlar verməsinə baxmayaraq, 1925-ci ilin sonunadək muzey üçün yer ayrılmadığı üçün muzeyin formalaşdırılması xeyli gecikib. Həmin dövrdə vəziyyəti araşdıran Naxçıvanın yerli hökuməti Naxçıvan şəhər sakini Balabəy Əlibəyovun muzey əhəmiyyətli əşyalardan ibarət şəxsi kolleksiyasını dövlət mülkiyyətinə götürməklə muzeyin əməli surətdə təşkili məsələsini müəyyən mənada həll edir. Bununla əlaqədar Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin 1926-ci il 6 yanvar tarixli iclasında “Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyini zənginləşdirmək haqqında” məsələ ilə bağlı komissiya yaradılıb. Əşyaları komissiyaya təhvil verən Balabəy Əlibəyovun özü isə həmin tarixdən muzeyə direktor təyin edilir və o, 1930-cu ilədək bu vəzifədə çalışıb.

Beləliklə, eksponatlarının əksəriyyəti Balabəy Əlibəyovun şəxsi kolleksiyasının əşyalarından ibarət olan Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyi 1926-cı ilin yanvar ayından fəaliyyət göstərir.

Naxçıvan MSSR Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyində olmasına baxmayaraq, münasib yer ayrılmadığından özü direktor olduğu müddətdə Muzey Balabəy Əlibəyovun şəxsi evində fəaliyyət göstərib. Balabəy Əlibəyovu yaxından tanıyan Naxçıvan şəhər sakinlərinin verdiyi məlumata görə, onun evi Naxçıvan şəhərinin mərkəzində, indiki Atatürk küçəsində idi. Muzey evin 2 otağında və çox da böyük olmayan dəhlizində yerləşdirilib.

İlk dövrlərdə cəmi bir neçə yüz eksponatla fəaliyyətə başlayan Naxçıvan Tarix-Etnoqrafiya Muzeyində qədim diyarımızın tarixinə, arxeologiyasına və etnoqrafiyasına dair materiallar var idi. Onların arasında qızıldan və gümüşdən hazırlanmış qadın bəzək əşyaları, qədim xalçalar, Şərq parçalarının nümunələri, qələmdanlar, saxsı və misdən hazırlanmış məişət əşyaları, qədim silahlar, Səfəvilər dövrünə aid sikkə kolleksiyası, XIX əsrin əvvəllərində tərtib olunmuş torpaq mülkiyyətinə dair sənədlər, tarixi memarlıq abidələrinin tikintisində istifadə olunan inşaat materiallarının nümunələri və digər maraq doğuran eksponatlar xüsusi yer tuturdu. Muzeyin inkişafında 1925-ci ilin may ayında Naxçıvanda yaradılan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin və onun ətrafında toplanan ziyalıların xüsusi rolu olub. Muzeyin eksponatlarla zənginləşdirilməsində bu cəmiyyətin üzvləri fəal iştirak ediblər.

Muzeyin 1926-1930-cu illərdəki fəaliyyəti əsasən eksponat toplanmasından ibarət idi. 1930-cu il avqustda muzey rəhbərliyində dəyişiklik olur, Balabəy Əlibəyovdan sonra Naxçıvan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətində elmi katib vəzifəsində çalışan Mirbağır Mirheydərzadə muzeyə direktor təyin edilir. 1932-ci ildən etibarən muzeyin adı dəyişdirilərək Naxçıvan Tarix-Ölkəşünaslıq Muzeyi adlandırılıb. Sonrakı illərdə muzeyə Azərbaycanın realist rəssamı Bəhruz Kəngərlinin adı verilib. Məhz bundan sonra Naxçıvan şəhərinin indiki Heydər Əliyev prospektindəki 39 saylı yaşayış binasının yanında inşa olunan birmərtəbəli binada muzeyə yer ayrılıb. Həmin binada muzeyin sahəsi 2 otaqdan və çox da böyük olmayan dəhlizdən ibarət olub. 1932-ci ilin oktyabrında muzey həmin binada yenidən qurularaq istifadəyə verilib.

1932-1940-cı illərdə muzeyin fəaliyyət dairəsi genişlənib və ekspozisiyası ilbəil zənginləşdirilib. 1945-ci ilin mart ayında muzey Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyindən çıxarılaraq Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının tərkibinə daxil edilib.

Muzey Elmlər Akademiyasının tərkibinə keçirildikdən sonra uzun müddət indiki “Ana dili” abidəsinin yerində yerləşən M. T. Sidqi adına Naxçıvan şəhər 4 nömrəli səkkizillik məktəbin ikinci mərtəbəsində fəaliyyət göstərib, daha sonra indiki Heydər Əliyev prospektində, Türkiyə Cümhuriyyətinin Naxçıvandakı Baş Konsulluğunun yerləşdiyi yerdə əvvəllər mövcud olmuş ikimərtəbəli binaya köçürülüb. Muzey burada 2 otaqdan ibarət sahədə yerləşdirilib. Bir müddət sonra Naxçıvan şəhərinin mərkəzində, Nizami küçəsi 31 ünvanında yerləşən bina Bəhruz Kəngərli adına Naxçıvan Tarix-Ölkəşünaslıq Muzeyinə verilib. Həmin binada muzeyin ekspozisiyası tamamilə yenidən qurulub və 1967-ci ilə kimi muxtar respublikada yeganə muzey kimi əhaliyə xidmət göstərib. 1960-cı illərin sonlarından etibarən Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi adlandırılan bu mədəniyyət ocağı bu günədək həmin adı şərəflə daşıyır.

Bütün Azərbaycan muzeyləri kimi, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi də ən böyük inkişaf yolunu Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin respublikamıza rəhbərlik etdiyi ötən əsrin 70-80-ci illərində keçib. Məhz ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1970-ci ilin yanvar ayında “Respublikada muzey işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” və 1980-cı ilin yanvarında “Respublikada muzeylərin şəbəkəsinin genişləndirilməsi haqqında” qəbul edilən qərarlar bütün muzeylər kimi, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin də həyatında mühüm rol oynayıb və onun inkişafına əhəmiyyətli təsir edib. Yeni-yeni muzeylər yaratmaq, mövcud muzeylərin maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsinə qayğı sahəsində əsası ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən qoyulan nəcib ənənələr müstəqillik illərində də davam etdirilib. Bəhs olunan dövrdə Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinə də lazımi dövlət qayğısı göstərilib. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin qayğısı ilə 2000-ci ildə muzey İstiqlal küçəsində xüsusi bina ilə təmin edilib. Aparılan əsaslı təmir-tikinti və yenidənqurma işlərindən sonra həmin il noyabrın 4-də muzeyin yeni binası Ali Məclis Sədrinin iştirakı ilə istifadəyə verilib.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 2007-ci il 6 mart tarixli “Azərbaycanda muzey işinin yaxşılaşdırılması haqqında” Sərəncamına uyğun olaraq muzey yenidən təmir olunub, muzeyin ekspozisiyası tamamilə yenidən qurulub, yeni vitrinlər və müasir saxlanc qurğuları ilə təchiz edilib. 2007-ci il may ayının 18-də Ali Məclis Sədrinin iştirakı ilə muzeyin açılışı olub.

Cəmi bir neçə yüz eksponatla fəaliyyətə başlayan muzeyin indi fond ekspozisiyasında 50 minə yaxın eksponat mühafizə olunur. Onların 35 mindən çoxu muzeyin əsas fonduna, digərləri isə elmi-köməkçi fonda daxildir. Muzey fondunun zənginləşdirilməsi sahəsində həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində eksponatların sayı ildən-ilə artmaqda davam edir. Son on ildə muzeyin fonduna daxil olan eksponatların sayı 12 minə yaxın olub.

Son illərdə muzeydə aparılan elmi-tədqiqat və elmi maarifçilik işlərinə də diqqət artırılıb. Muzey əməkdaşlarının onlarla məqaləsi qəzet və jurnallarda, elmi məcmuələrdə və toplularda dərc olunub. Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin 95 illik yubileyinin keçirilməsi ilə əlaqədar Ali Məclis Sədrinin imzaladığı Sərəncamdan ruhlanan muzeyin kollektivi mədəni irsimizin qorunması və təbliği sahəsində fəaliyyətlərini daha da artırmaqla muzeyin yubileyini yeni-yeni uğurlarla qeyd etməyə səy göstərir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
24.11.2019


      Zərgərlik sənəti zəngin ənənəyə malikdir. Zərgərlik sənəti incəsənətin ən qədim növlərindən biridir. Xüsusilə Şərq ölkələrində bu sənətin zəngin ənənələri var. Qədim dövrlərdən Azərbaycan zərgərlərinin yaratdıqları gözəl və nəfis sənət nümunələri dillərdə əzbər olub. Bədii gözəlliyi ilə seçilən milli zərgərlik nümunələri səyyahların, tacirlərin, şairlərin zövqünü oxşayıb. Aparılan araşdırmalara əsasən demək olar ki, Azərbaycanda zərgərliyin tarixi eradan əvvəl II minilliyə dayanır. Bunu müxtəlif bölgələrdən tapılmış arxeoloji qazıntılar da təsdiq edir. Naxçıvan zərgərliyinin də tarixi min illərlə ölçülür. Bildiyimiz kimi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsi ilə Fransa Milli Araşdırmalar Mərkəzinin Şərur rayonunun Ovçular təpəsi qədim yaşayış yerində birgə apardığı qazıntılar zamanı Naxçıvanın milli geyim kolleksiyasına aid olan qızıl boyunbağı tapılıb. AMEA-nın müxbir üzvü Vəli Baxşəliyevin fikrincə, Qafqaz ərazisində tapılan ən qədim qızıl əşya olan bu sənət əsəri bütövlükdə Qafqaz arxeologiyası, etnoqrafiyası, dekorativ-tətbiqi sənətləri tarixində yeni səhifə, xüsusilə Azərbaycan zərgərlik sənəti və milli geyim mədəniyyətində yeni bir nüsxədir. Tədqiqatçı qızıl boyunbağını Son Eneolit dövrünə aid edir və 8 min ilə yaxın yaşı olduğunu bildirir. Təkcə bu fakt Naxçıvanda zərgərlik sənətinin necə qədim bir tarixi olduğunu sübut edir. Tədqiqatçılar Azərbaycan zərgərlik sənətinin ilk mərhələsini Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kültəpə yaşayış məntəqəsində və Gəncəçay vadisində aşkar olunmuş bəzək nümunələrində də müşahidə etdiklərini bildirirlər. Azərbaycan zərgərliyi sadədən mürəkkəbə doğru inkişaf yolu keçib. Eradan əvvəl XIII-XI əsrlərə aid olan tunc bəzəklər daha incə, sadə həndəsi naxışlarla bəzədilib.

Naxçıvanda zərgərliyin ən mürəkkəb texniki üsullarından istifadə olunub. Döymə, basma, qarasavad, şəbəkə, xatəmkarlıq və minasazlıqla hazırlanan sənət nümunələri öz orijinal formaları və zərif işlənən naxışları ilə həmişə fərqlənib. Maraqlı cəhətlərdən biri də budur ki, ulu babalarımız tərəfindən düzəldilən zərgərlik nümunələrinin üzərində beş, altı, səkkiz və ongüşəli, ortasında yaqut və ya firuzə qaşı olan ulduz, onun da altını tamamlayan aypara şəkilləri də olub. Antik və orta əsr abidələrindən tapılmış geniş çeşiddə zərgərlik məmulatları mürəkkəb kompozisiyaya malik olub. Daha sonralar isə qiymətli daşlarla bəzədilməyə başlanılıb ki, buna da “qaş” deyilir. Məhz bu səbəbdən zərgərlik sənəti təkcə qiymətli metalların istehsalını deyil, habelə qiymətli daşların, başqa sözlə, ləl-cəvahiratın işlənmə texnikasını da əhatə edir. Əsrlər boyu insan gözəlliyinə xidmət edən, onun məişətinə rövnəq verən zərgərliyin əsasını qadın zinətləri təşkil edib. Aparılan tədqiqatlardan məlum olub ki, bu zinətlər arasında baş bəzəkləri (cığcığa) üstün yer tutub. Baş zinətlərinin Azərbaycanda müxtəlif növlərinə təsadüf edilir. Bunun “alınlıq”, “başlıq”, “qabaqlıq” (Qərbi Azərbaycan), “cütqabağı”, “gəlintac” (Şirvan-Abşeron), “qarabatdaq” (Naxçıvan), “araqçın”(Ordubad) və sair adlarla geniş yayılmış xüsusi növləri yaranıb. Boyun bəzəkləri metal (əsasən qızıl) və qiymətli daşlardan (inci, mərcan, mirvari, kəhrəba və sair) olmaqla iki növdə hazırlanıb. Muncuq boyunbağıların hazırlanması ilə bilavasitə cəvahirsazlar məşğul olublar. Firuzə, yaqut, zümrüd, ləl, büllur, əqiq, kəhrəba qaşlı üzüklər xüsusilə cəvahirsazlığın meydana gəlməsindən sonra geniş yayılıb. Nişan (bəlgə) üzüyü sayılan bu üzüklər ailə münasibətlərinin meydana gəlməsindən sonra dəbə düşüb. Arxeoloji materiallardan o da bəlli olur ki, orta əsr Azərbaycan zərgərləri bəzək əşyaları istehsal edərkən qiymətli metallarla – qızıl və gümüşlə yanaşı, həm də mis və tuncdan istifadə ediblər. Arxeoloji qazıntıların nəticələri zərgərlik məmulatları arasında baş, qol-bilək, barmaq, sinə, bel bəzəklərinin üstünlük təşkil etdiyini göstərir. Bəzək əşyaları məmulatın növündən, bədii məziyyətlərindən asılı olaraq istehsal texnikasına görə sadə və ya mürəkkəb quruluşda hazırlanıb. Yerli zərgərlər iş prosesində əritmə, döymə, burma, oyma, cızma, yonma, lehimləmə kimi texniki üsullardan geniş istifadə edirdilər. Məmulatın növündən asılı olaraq bəzək əşyaları nəbati və ya zoomorfmotivli naxış elementləri ilə bəzədilirdi. Kütləvi məhsul istehsalına imkan verən qəlibkarlıq texnikasından da kifayət qədər geniş istifadə edilirdi.

Zərgərlik məmulatlarının hazırlanmasında istifadə edilən üsullardan biri də şəbəkə üsuludur. Bu üsulun ən çox inkişaf etdiyi bölgələrin Təbriz, Bakı, Qarabağ, Şəki olduğunu bildirən tədqiqatçılar bu sırada Naxçıvanın da adını xüsusi qeyd edirlər. Daha bir üsul isə xatəmkarlıqdır. Xəncər, qılınc və müxtəlif bədii sənət nümunələrini bu üsulla bəzəyən Naxçıvan zərgərləri istənilən əşyanı üzdən yüngülcə deşib, sonra bu deşikləri qızıl, gümüş və başqa rəngli metal ərintisi ilə doldururdular. Bunun ardınca əşyanın üstü hamarlanıb və müvafiq rəsmin əsasında düzülmüş rəngli, qiymətli metallar gözəl bir mozaika təsiri bağışlayıb.

Naxçıvan zərgərlik sənətində minasazlıq üsulu da geniş yer tutur. Minasazlığın ən çətin və maraqlı sahələrindən birinin pərdəli mina olduğunu qeyd edən tədqiqatçılar bu cür işlərin ən çox Naxçıvanda yayıldığını və yerli zərgərlər tərəfindən inkişaf etdirildiyini bildirirlər. Bu qədim diyarda zaman-zaman yaşadılan zərgərlik sənəti nümunələrinin texniki cəhətləri ilə yanaşı, bədii xüsusiyyətləri və məzmunu da diqqəti cəlb edir. Bu, onun ornamenti ilə əlaqədardır. Ornament tətbiq olunduğu sənət nümunəsini bəzəməklə bərabər, həm də onun məzmununun üzə çıxarılmasına xidmət edir. Naxçıvan zərgərlərinin hazırladıqları məmulatlar üzərində digər ornamentlərlə yanaşı, həndəsi ornamentlərin də təsvirinə rast gəlinir. Məlumdur ki, uzaq keçmişdə həndəsi naxışlar ibtidai insanlar arasında ilk yazı, yəni izahat forması olub. Qeyd etmək lazımdır ki, həndəsi ornamentlərdən bir zamanlar geniş istifadə edilib. Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətinin elə bir örnəyi yoxdur ki, orada emblem və rəmzi mahiyyətli bəzək və rəsmlərə rast gəlməyəsən. Məsələn, dekorativ-tətbiqi sənətin müxtəlif sahələri üzrə hazırlanan bəzi nümunələr üzərindəki aypara və ya ayparalı ulduz rəsmini göstərmək olar. Məlumdur ki, aypara rəsmi qədim insanların astral dini təsəvvürləri ilə əlaqədar olduğu üçün xalq sənəti nümunələrində, o cümlədən qadın bəzək əşyası olan boğazaltıda daha çox istifadə edilib. Qədim Azərbaycan zərgərlərinin əl işləri bu günümüzə qədər gəlib çatıb. Araşdırmalar göstərir ki, o dövrdə ustalar yalnız bəzək əşyası düzəltməklə kifayətlənməyib, həm də müxtəlif çeşidli gümüş qablar hazırlayıb və bəzi məmulatları bəzəməklə də məşğul olublar. Bundan başqa, zərgərlərimiz qiymətli daşları (yaqut, dağ bülluru) işləmə, cilalama, oyma kimi mürəkkəb texniki üsullar vasitəsilə bacarıqla icra edə biliblər. Bu daşlarla bəzədilmiş bəzək məmulatları indi də diqqəti cəlb edir. Bunların içərisində başları qoç formasında düzəldilmiş bəzəkli gümüş qolbağı və eramızın I əsrinə aid olan ucları ilan başı formasında hazırlanmış qolbağı göstərmək olar. Çox maraqlıdır ki, aypara, altı və səkkiz guşəli qədim qadın sırğaları sonrakı dövrdə Nizaminin “Yeddi gözəl” əsərində təsvir edilir. Zərgərlik sənəti sonrakı dövrlərdə də öz inkişafını davam etdirib, tarixin bütün mərhələlərində ictimai-iqtisadi münasibətlərin təzələnməsi ilə müəyyən dəyişikliyə uğrayıb və zənginləşib. Bu, özünü daha çox zinət əşyalarının formalarında və bəzəklərin müxtəlifliyində büruzə verir.

Arxeoloji tapıntılar sübut edir ki, 4 min il bundan əvvəl zinət əşyalarının hazırlanması Azərbaycanın qədim əhalisinin geniş yayılmış sənət sahələrindəndir. Həmin dövrün zərgər ustalarına çaxma, lehimləmə və həmçinin nazik qızıl təbəqənin işlənmə üsulları ustadan böyük bacarıq tələb edirdi. Zərif, incə naxışlı nümunələr bəzən müxtəlif tərkibli metal hissələrdən hazırlanaraq birləşdirilirdi. Bir sözlə, zərgərlik Azərbaycan xalqının ən qədim el sənətlərindəndir. Bu sənət nümunələrini qoruyub yaşatmaq hər birimizin borcudur. Unutmayaq ki, müasir dövrdə qloballaşma prosesi gedir. Yəni xalqlar və ölkələr sürətlə bir-birinə inteqrasiya edir. Belə bir şəraitdə hər bir xalqın öz milli kimliyini qoruyub saxlaması, başqa xalqların onun mədəniyyət nümunələrini mənimsəməsinin qarşısını alması əhəmiyyət kəsb edir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun dediyi kimi: “Təcrübə göstərir ki, xalq öz milli-mənəvi dəyərlərinə sahib çıxmasa, onlar başqa xalqlar tərəfindən özününküləşdirirlər, mənimsənilər. Ona görə də biz milli-mənəvi dəyərlərimizə sahib çıxmalı, yaşatmalı və təbliğ etməliyik”.

Zərgərlik sənətinin də unudulmaması üçün muxtar respublikamızda ciddi addımlar atılır. Bildiyimiz kimi, 2018-ci il aprelin 9-da Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun iştirakı ilə Naxçıvan şəhərində “Miraj Gold” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti tərəfindən yaradılan qızıl və gümüş zinət əşyaları hazırlayan fabrik istifadəyə verilib. Müəssisənin istifadəyə verilməsi sahibkarlığın inkişafı, istеhsаlçılаrın fəaliyyətinin stimullаşdırılmаsı, yeni iş yerlərinin аçılmаsı baxımından əhəmiyyətli olduğu kimi, həm də muxtar respublikamızda zərgərlik sənətinin inkişafına dövlət səviyyəsində göstərilən diqqət və qayğının ifadəsidir. İndi inamla demək olar ki, bu qayğı sayəsində zərgərlik sənəti Naxçıvanda bundan sonra da qorunacaq, yaşadılacaq və daha da inkişaf etdiriləcəkdir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
24.11.2019


      Hər kəsə bəllidir ki, turistlər, adətən, hər hansı bir ölkəyə və ya şəhərə səfər edərkən əvvəlcə muzeylərə üz tutur, onların ilk təəssüratları həmin mədəniyyət ocaqlarından başlayır. Bu baxımdan muzeylər təmsil etdikləri diyarın dünənini bu günə daşımaqla yanaşı, həm də turizmin inkişafına öz müsbət təsirini göstərir. Elə muxtar respublikamıza üz tutan qonaqların qayıtdıqdan sonra sosial şəbəkələrdə, müxtəlif qəzet və internet portallarında paylaşdıqları fikir və fotolar, heyrətedici təəssüratlarını ifadə edən sözlər də bunu deməyə əsas verir.

Bu gün Naxçıvanı, haqlı olaraq, muzeylər diyarı adlandırırlar. Çünki Naxçıvan milli və mənəvi dəyərləri özündə qoruyub saxlayan, böyük tarixə malik bir diyar kimi şöhrət tapıb. Xalqımızın yaratmış olduğu qiymətli sərvətlər, 5 min ildən artıq tarixi bir dövrü əks etdirən dəyərli eksponatlar 30-dan çox müxtəlif profilli muzeydə mühаfizə olunur. Bu mənada, muzeylərimiz xalqımızın rəsmi kimliyidir, desək, yanılmarıq. Çünki bu mədəniyyət ocaqlarında xalqın tarixi keçmişi, adət-ənənələri, estetik zövqü, bədii düşüncə tərzi, mədəniyyəti və sənətkarlığı yaşayır.

Diyarımıza unikallıq bəxş edən çoxprofilli muzeylərimizdən “Gəmi­qaya” Tarix-Bədii Qoruğu və Muzeyi, turistlərin də etiraf etdiyi kimi dünyanın ən yüksək zirvəsində yerləşən muzey ünvanına malikdir. Həmin mədəniyyət müəssisəsini ziyarət etmək istəyənlər dəniz səviyyəsindən 3000 metr yüksəkliyə qədər yol qət etməlidirlər. Buna görə də nəinki xarici qonaqlar, hətta yerli sakinlərin də bir çoxu, hələlik, bu muzeylə tanış olmayıb.

Naxçıvan Duz Muzeyini də məşhur muzeylər sırasında görmək mümkündür. Son dövrlərdə istifadəyə verilməsinə baxmayaraq, ən çox ziyarət olunan mədəniyyət müəssisələrindəndir. Otel tərkibində yerləşməsi ilə unikallıq kəsb edən bu muzey hər bir eksponatı ilə diyarımızın zəngin sərvətini sərgiləməklə yanaşı, Naxçıvanın şəhər mədəniyyətinin formalaşmasını özündə əks etdirmək baxımından da əhəmiyyətlidir.

Açıq Səma Altında Muzey də bu statusu daşıyan digər ünvanlardan unikallığı ilə seçilir. Buradakı eksponatlar xüsusi bir bina daxilində deyil, açıq ərazidə nümayiş etdirilir. Daş qoçlar, qədim daş alətlər, daş qəbirlər və daş kitabələr... Bu abidələri yaxından izlədikcə bir daha Naxçıvanın minilliklərə uzanan qədim tarixi, mədəniyyəti ilə təmas qurur, min illərin daşlaşmış tarixi ilə yaxından tanış olursan.

“Əlincəqala” Tarix-Mədəniyyət Muzeyi isə Naxçıvanın məğrurluq, yenilməzlik simvolunu əks etdirən dəyərli eksponatları özündə hifz edir. Əlincəqalanın ətəyində yerləşən bu muzeydə vaxtilə 14 il Əmir Teymurun qoşunlarına qarşı mərdliklə mübarizə aparıb təslim olmayan ulularımızın qəhrəmanlıq salnaməsini tarixin yaddaşına köçürmüş eksponatlarla daha yaxından tanış olmaq imkanı əldə edirsən. Şəhərimizin ən gözəl guşələrindən birində yerləşən Dövlət Bayrağı Muzeyi, eyni zamanda “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq Muzeyi zəngin dövlətçilik tariximizi, Döyüş Şöhrəti Muzeyi isə şanlı zəfər tariximizi özündə əks etdirən eksponatlarla maraqdoğuran mədəniyyət ocaqlarındandır.

Və nəhayət, Heydər Əliyev Muzeyi... Ölkəmizdə xalqımızın böyük oğlu Heydər Əliyevin adını daşıyan 50-dən çox muzey və mərkəz fəaliyyət göstərir. Bunlar içərisində Naxçıvanda yaradılmış Heydər Əliyev Muzeyi xüsusi yer tutur. Muzey ulu öndərimizin doğulub boya-başa çatdığı, ilk əmək fəaliyyətinə başladığı, 1969-cu ildən Azərbaycanın rəhbəri kimi qurub-yaratdığı, 90-cı ildən isə qoruyub saxladığı və sonrakı illərdə himayəsi ilə günü-gündən inkişaf edib çiçəklənən doğma Naxçıvan torpağında yaradılıb. Bu muzeyə unikallıq qazandıran əsas amil isə ümummilli liderin hələ sağlığında ulu öndərlə bağlı Azərbaycanda yaradılmış ilk muzey olmasıdır. Görkəmli dövlət xadiminin həyatı və fəaliyyəti ilə bağlı eksponatlar ulu öndərimizin zəngin irsi və dövlətçilik təcrübəsinin öyrənilməsində, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsində müstəsna rol oynayır.

Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi və rayonlarda fəaliyyət göstərən tarix-diyarşünaslıq muzeyləri isə nəinki əhatə etdikləri coğrafi ərazinin, Azərbaycan tarixinin bütün dövrlərinə aid maddi və mədəniyyət nümunələrinin toplanılması, öyrənilməsi, nümayişi və təbliği ilə məşğul olan elmi-tədqiqat və mədəni-maarif müəssisələridir.

Bu gün dövlətimiz muzeylərin fəaliyyətinin genişləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirir. Muzeyşünaslıq işinin inkişafının əsasını isə ümummilli lider Heydər Əliyev qoyub. Görkəmli dövlət xadiminin Azərbaycana rəhbərliyinin birinci mərhələsində milli-mədəni sərvətlərimizin qorunub saxlanıldığı və təbliğ olunduğu muzeylərimiz də inkişaf edib, yeni muzeylər yaradılaraq onların şəbəkəsi genişlənib, maddi-texniki bazası möhkəmləndirilib. Həmin dövrdə Naxçıvanda cəmi iki muzey var idi. Onlardan biri hazırda yaradılmasının 95 illiyini qeyd etdiyimiz Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi, digəri isə 1967-ci ildə təşkil edilən Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədəbiyyat Muzeyi idi. Ötən əsrin 70-ci illərində ümummilli liderimizin təşəbbüsü ilə “Respublikada muzey işinin yaxşılaşdırılması haqqında” qəbul edilən Qərar Azərbaycanın bütün muzeyləri kimi, Naxçıvandakı tarix və ədəbiyyat muzeylərinin də gələcək inkişafında böyük rol oynadı. Ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1970-ci ilin yanvarında qəbul edilən muzey işinə dair qərardan sonra Azərbaycanın bir çox yerlərində olduğu kimi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının şəhər və rayonlarında da müxtəlif profilli muzeylər yaradıldı. Ordubad rayonunda 1972-ci ildə görkəmli ədib Məmməd Səid Ordubadinin, 1975-ci ildə isə akademik Yusif Məmmədəliyevin ev-muzeyləri təşkil edildi.

Görkəmli dövlət xadiminin qayğısı ilə 1980-ci ildə muzeylər şəbəkəsinin inkişafına, bu işə rəhbərliyin təkmilləşdirilməsinə xidmət edən və bölgələrdə tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin açılmasına stimul yaradan daha bir tarixi qərar qəbul edildi. Həmin qərardan sonra 1980-1982-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur, Babək, Ordubad, Culfa və Şahbuz rayonlarında tarix-diyarşünaslıq muzeyləri, Naxçıvan şəhərində isə Hüseyn Cavidin və Cəmşid Naxçıvanskinin ev-muzeyləri yaradıldı, 1982-1983-cü illərdə Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin ekspozisiyası geniş mövzulu plan əsasında yenidən quruldu.

Muzey işinin təkmilləşdirilməsi sahəsində həyata keçirilən tədbirlər ölkəmiz müstəqilliyinə qovuşduqdan sonra da davam etdirilib. 1997-ci ildə Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyi, 1998-ci ildə Naxçıvan şəhərində Cəlil Məmmədquluzadənin ev-muzeyi, 1999-cu ildə Heydər Əliyev Muzeyi, 2000-ci ildə Xatirə Muzeyi, 2001-ci ildə Sədərək Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi, 2002-ci ildə Naxçıvan şəhərində Bəhruz Kəngərli Muzeyi, Açıq Səma Altında Muzey fəaliyyətə başlayıb.

2007-ci ildə Kəngərli Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin, 2010-cu ildə Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndində Şahtaxtinskilər Muzeyinin, Naxçıvan şəhərində “Xan Sarayı” Dövlət Tarix-Memarlıq Muzeyinin fəaliyyətə başlaması qədim tariximizə, milli-mədəni irsimizə dövlət qayğısının bariz nümunəsidir. Son illərdə də Naxçıvanda muzeylərin fəaliyyətinin genişləndirilməsi ənənəsi davam etdirilib, “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzeyi, Dövlət Bayrağı Muzeyi, Naxçıvan Duz Muzeyi, Döyüş Şöhrəti Muzeyi, eləcə də Cəlilkənddə böyük ədib Cəlil Məmmədquluzadənin xatirə, Nursu kəndində Xalq şairi Məmməd Arazın ev-muzeyi kimi onlarla tarix-mədəniyyət muzeyi fəaliyyətə başlayıb. Görülən işlərin davamı olaraq bu yaxınlarda Cəmşid Naxçıvanski Muzeyinin yerləşdiyi tarixi bina yenidən qurularaq daha müasir şəraiti ilə ziyarətçilərin üzünə açıldı. Sözügedən binada bu ildən daha bir yeni muzey – Milli Dəyərlər Muzeyi fəaliyyətə başladı.

Bir sözlə, son 20 ildən artıq bir dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun təşəbbüsü, diqqət və qayğısı ilə muxtar respublikada bir çox yeni muzeylər yaradılıb, mövcud muzeylərin yerləşdikləri binalarda əsaslı yenidənqurma işləri aparılıb, onların maddi-texniki bazası möhkəmləndirilib. Bütün bunların nəticəsidir ki, bu gün artıq Naxçıvan Muxtar Respublikasında geniş muzeylər şəbəkəsi mövcuddur. Əgər 1995-ci ildə Naxçıvanda cəmi 13 muzey var idisə, hazırda 30-dan çox muzey və muzeytipli müəssisə mövcuddur.

Bu gün Naxçıvanda muzey­şünaslıq işi 95 yaşını qeyd edir. Bu tarix 1924-cü ildə Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin yaradılması ilə başlayır. Muzey ötən əsrin 80-ci illərindən etibarən tarix profilli muzeylər üçün baza müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərir, muxtar respublikada yeni yaranan muzeylərin fondunun təşkilində və ekspozisiyasının qurulmasında yaxından iştirak edir, onlara lazımi metodik köməklik göstərir. Həmin ənənə bu gün də davam etdirilir. Təkcə “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin fondunun təşkili və ekspozisiyasının qurulması üçün tarix muzeyindən 400-ə yaxın müxtəlif çeşidli eksponat verilib. Bu yaxınlarda istifadəyə verilən Milli Dəyərlər Muzeyinin fondunun təşkilində də Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi mühüm rol oynayıb.

Bir sözlə, xalqımızın tarixinin, milli-mənəvi dəyərlərinin qorunması və təbliği baxımından çox əhəmiyyətli məkanlar olan muzeylərin fəaliyyətinə bu gün xüsusi diqqət göstərilir, onların maddi-texniki bazası gücləndirilir, əməkdaşların peşəkarlıq səviyyəsi artırılır. Naxçıvan Dövlət Universitetində Muzeyşünaslıq ixtisası üzrə hər il ixtisaslı kadrlar yetişərək muzeylərimizdə əmək fəaliyyətinə başlayır. Bu gün nəzər salsaq, görərik ki, muzeylərimizdə fəaliyyət göstərənlərin böyük əksəriyyəti məsuliyyətli və öz üzərlərində daim çalışan nümunəvi gənclərdir. Daha bir vacib məqam isə ondan ibarətdir ki, həmin gənc əməkdaşların əksəriyyəti müxtəlif xarici dil biliyinə malikdir. Günümüzdə xarici qonaqların ilk üz tutduğu məkanların məhz muzeylər olduğunu nəzərə alsaq, gənc bələdçilərin üzərinə daha böyük məsuliyyətin düşdüyünü deyə bilərik. Buna görə də onlar müxtəlif xarici dillərdə də turistləri məlumatlandırmağa hazırdırlar. Bu isə tariximizi, mədəniyyətimizi, milli-mənəvi dəyərlərimizi xarici turistlərə dolğun çatdırmaq baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Təkcə cari ilin ötən 9 ayı ərzində muxtar respublikamıza gələn turistlərin sayının 340 minə yaxın olduğunu nəzərə alsaq, muzey bələdçilərinin müxtəlif xarici dil biliklərinə yiyələnmələrinin əhəmiyyəti bir daha ortaya çıxır. Bütün bunlar nəzərə alınaraq muzeyşünaslıq işinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində ardıcıl tədbirlər görülür, bələdçilərin iştirakı ilə müxtəlif seminar-treninqlər, xarici dil kursları keçirilir, onların ekskursiya işinin təşkili ilə bağlı nəzəri və praktik bilik səviyyəsi yüksəldilir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin müvafiq sərəncamlarına əsasən muzeylərlə təhsil müəssisələrinin əlaqələrinin təmin edilməsi, distant və açıq dərslərin keçilməsi, “Muzey günləri” çərçivəsində muzeylərə kollektiv ekskursiyaların təşkil olunması tariximizi, mədəniyyətimizi gənc nəsillərə aşılamaq baxımından düşünülmüş addımlardır. Ali Məclis Sədrinin “Muzeylərlə əlaqələrin daha da gücləndirilməsi haqqında” 2014-cü il 19 dekabr tarixli Sərəncamında deyildiyi kimi: “Muzeylər mədəni irsimizin, milli dəyərlərimizin qorunması və təbliğində, gənc nəslin tərbiyəsində və dünyagörüşünün zənginləşməsində böyük əhəmiyyətə malikdir. Bütün bunlar nəzərə alınaraq muzeylərdə açıq dərslər keçirilir, ümumtəhsil məktəbləri ilə muzeylər arasında interaktiv təhsil təşkil olunur. Görülən tədbirlər maddi-mənəvi sərvətlər xəzinəsi olan muzeylərə marağın artmasına, tariximizin, mədəniyyətimizin hərtərəfli öyrənilməsi və təbliğinə şərait yaradır”.

Həyata keçirilən bu tədbirlərin nəticəsidir ki, əvvəlki illərlə müqayisədə gənclərin muzeylərə marağı daha da artıb. Gənclər tariximizə və mədəniyyətimizə muzeylərin gözü ilə baxır, Naxçıvanın müasir inkişafı, tarixi, mədəni irsi, adət-ənənələri, özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə yaxından tanış olur, gündən-günə abadlaşan şəhər və rayonlarımızın yeniləşən siması barədə onlarda əyani təsəvvür yaranır. Muzeylərlə əlaqələrin genişləndirilməsinin nəticəsidir ki, sakinlər ata-babalarından qalan nadir tarixi eksponatları muzeylərə təqdim edir, mədəni sərvətlərimizə, maddi irsimizə ümumxalq dəyəri qatırlar. Sakinlər muzeylərin zənginləşdirilməsi işində də fəallıq nümayiş etdirir, tariximizin qorunmasına, mədəniyyətimizin inkişafına öz töhfələrini verməyə çalışırlar. Təkcə bu il sakinlər tərəfindən ayrı-ayrı muzeylərə 900 eksponat təqdim edilib.

Bütün bunlar belə deməyə əsas verir ki, bu gün muzeylər diyarı Naxçıvanda muzeyşünaslıq işi yüksəliş dövrünü yaşayır. Nə zaman muzeylərə üz tutsaq, mütləq istər yerli sakinlər, istərsə də xarici turistlər tərəfindən bu mədəniyyət müəssisələrinin ziyarət edildiyinin şahidi oluruq. Turistlərin daha çox dilə gətirdiyi əsas fikirlərdən biri isə odur ki, Naxçıvanda muzeylər pulsuz və nümunəvi xidmət göstərir. Bəli, bu belədir. Çünki biz tariximizlə öyünür, milli dəyərlərimizi özündə yaşadan maddi mədəniyyət nümunələrinə heç bir məbləğlə ölçülməyəcək dəyəri veririk.

“Şərq qapısı” qəzeti
20.11.2019


      “Oxuma tar, səni başa düşmür proletar”. Bu misralarda sovetlər birliyi dönəmində milli mədəniyyətimizə, minilliklərin süzgəcindən süzülüb gələn zəngin irsimizə, xalq yaradıcılığına düşmən münasibət təzahür etdirilirdi. Bizi biz edən, bir xalq kimi, millət kimi formalaşdıran dəyərlərimizi yaddaşlardan silmək, unutdurmaq üçün işlər gedirdi. Məqsəd isə olduqca aydın idi; millətimizin milli şüurunu məhv etmək, assimiliyasiyaya uğratmaq və beləliklə də tarixin qaranlıq səhifələrinə “dəfn etmək”. Qeyd edilən dövrdə milli mədəniyyətimizə, xalq sənətinə qarşı yönəlmiş genosid siyasətin hədəflərindən biri də xalqımızın qədim musiqi aləti olan tar idi...

Xalq təfəkkürünün formalaşmasında milli musiqimizin və bu musiqinin meydana çıxmasında bilavasitə rol oynayan musiqi alətlərinin böyük rolu olub. Tarixin 12 min il öncəsindən xəbər verən Qobustan qayaüstü rəsmlərində yer alan rəqs səhnələri, bu ərazilərdə aşkar edilən qaval daşları, müxtəlif arxeoloji qazıntılarda üzə çıxarılmış əşyaların üzərində bir sıra çalğı alətlərinin həkk edilməsi milli musiqimizin və musiqi alətlərimizin qədimliyindən xəbər verir. Kamança, tulum, tütək, qopuz (saz), balaban, zurna, nağara və bu kimi milli musiqi alətlərimiz xalqımızın qədim musiqi sənətinin formalaşmasında müstəsna xidmətlər göstərib.

Milli musiqi alətlərimiz içərisində tar isə, əlbəttə, xüsusi yer tutur. Səbəbsiz deyil ki, XX əsrin əvvəllərində milli kimliyimizi və təfəkkürümüzün yox edilməsinə yönəldilmiş məkrli siyasətin bir hədəfi də tarın yaddaşlardan silməsi idi. Belə ki, xalqımızın milli musiqi təfəkküründə xüsusi yer tutan tara “köhnəlik” damğası vurulur, “oxuma, tar”,- deyilirdi. Amma xalqımız öz dəyərlərini qorumağı bacardı. Xüsusilə də xalqımızın böyük oğlu, milli dəyərlərimizin, o cümlədən tariximizin, dilimizin böyük hamisi ümummilli lider Heydər Əliyevin respublikamızda birinci dəfə siyasi hakimiyyətə gəlməsi ilə bütün dəyərlər sistemimiz ətraflı şəkildə tədqiq edilməyə və elmi əsaslarla öyrənilməyə başlandı. Qeyd edək ki, Ulu öndərin milli musiqi sənətimizə, habelə milli musiqi alətlərimizə doğma münasibəti xalq çalğı alətləri ansambıllarında xüsusi yer tutan tarın da öyrənilməsinə və təbliğinə geniş imkanlar yaratdı.

XX əsrin 70-ci illərindən etibarən tar artıq musiqi məktəblərində, konservatoriyalarda geniş şəkildə öyrədilməyə, tədris edilməyə başlandı. Müstəqillik illərindən isə tar musiqi alətlərimizin şahı kimi bütün musiqi məktəblərində tədris olunur, gənclərə öyrədilir, bu alətin tədrisinə musiqi məktəblərimizdə geniş vaxt ayrılır.

Kəngərli rayonunda da milli musiqi alətlərimiz, o cümlədən tar aləti gənclərə sistemli şəkildə öyrədilir. Bunu Qıvraq qəsəbə və Çalxanqala kənd uşaq-musiqi məktəblərinin timsalında görmək mümkündür. Hər iki musiqi məktəbinin nəzdində fəaliyyət göstərən Xalq çalğı alətləri şöbəsində tar alətinin uşaq və yeniyetmələrə öyrədilməsi təqdirəlayiqdir. Sevindirici haldır ki, hazırda Qıvraq qəsəbə Uşaq Musiqi Məktəbində iki müəllim 11, Çalxanqala kənd Uşaq Musiqi Məktəbində isə 3 müəllim 17 şagirdə tarın sirlərini öyrədir. Uşaq musiqi məktəblərində tara olan sevgi və bu alətin öyrənilməsinə şagirdlərin böyük marağı onu deməyə əsas verir ki, tar bu gün olduğu kimi gələcəkdə də milli musiqimizin inkişafına öz töhfəsini verəcək. İllər öncə Mikayıl Müşfiqin qələmə aldığı misralardakı kimi tar bu gün də “oxuyur”, öyrənilir, yaşadılır:

Oxu, tar! Oxu, tar!
Səsindən ən lətif şeirlər dinləyim.
Oxu, tar,bir qadar!
Nəğməni su kimi alışan ruhuma çiləyim.
Oxu, tar!
Səni kim unudar?

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
17.11.2019


      Azərbaycan ədəbiyyatının böyük nümayəndəsi Hüseyn Cavidin nakam övladı, parlaq istedad sahibi Ərtoğrolun şeirə, sənətə, poeziyaya olan vurğunluğu hələ uşaq yaşlarından özünü büruzə verib. O, hələ ikinci sinifdə oxuduğu zaman “Ay” adlı şeir yazmış və bununla diqqət çəkmişdi.

Ərtoğrol Cavid 1936-cı ildə Vladimir İliç Lenin adına Pedaqoji İnstituta (indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti) daxil olmuş, 1940-cı ildə isə ali təhsilini uğurla başa vurmuşdu. İnstitutda oxuya-oxuya o, dahi bəstəkar Bülbülün rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən Musiqi Elmi-Tədqiqat Kabinetində (METK) çalışıb. Hər iki elm ocağı Ərtoğrol Cavidin filoloq-alim, dramaturq, tərcüməçi, musiqişünas və bəstəkar kimi yetişməsinə zəmin yaratmışdı. Əgər ali məktəbdə Ərtoğrol Cavidə ictimai-pedaqoji hərəkatın əsas simaları sayılan Mir Cəlal Paşayev, Əli Sultanlı, Cəfər Xəndan, Məmməd Cəfər, Əkbər Ağayev, Feyzulla Qasımzadə, Əbdüləzəl Dəmirçizadə kimi Azərbaycan elminin klassikləri mühazirələr oxumuşdularsa, musiqi sahəsində də Bülbül, Üzeyir Hacıbəyov, Səid Rüstəmov, Cabbar Qaryağdı, Seyid Şuşinski kimi nəhənglərdən dərs almış, Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev, Tofiq Quliyev və başqa parlaq şəxsiyyətlərlə çiyin-çiyinə işləmişdi.

Ərtoğrol Cavid ali təhsilini uğurla başa vurduqdan sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olmuş (1941) və musiqi təhsilini daha da təkmilləşdirmişdi. Yaradıcılığa “TOƏC” (Türk Oğlu Ərtoğrol Cavid) imzası ilə başlamışdı. Sovet rejiminin tüğyan etməsinə, atasının repressiyaya məruz qalmasına baxmayaraq, Ərtoğrol imzasını dəyişməyərək milli kökə, milli ruha ömrünün sonuna qədər sadiq qalmışdı.

“Göyərçinin naləsi”, “Sönük həyat”, “Qalibiyyət nəğməsi”, “İspan qadının dilindən layla” kimi şeirlərində ömrünün qayğısız günləri və yaşına uyğun gəlməyən bədbinlik notları öz əksini tapıb. Ərtoğrol Cavidin çoxçalarlı yaradıcılığına nəzər salanda görürük ki, onun əsərlərində nəcib əxlaqi keyfiyyətlər öz qabarıq əksini tapır. O keyfiyyətlər Azərbaycan xalqını, onun mədəniyyətini, ədəbiyyatını, elmini yüksəklərə qaldırmaq ideyası ilə birləşir.

Ərtoğrol Cavidin əsas amalı xalqını azad, müstəqil görmək idi. Onun bütün yaradıcılığı Azərbaycan xalqının soykökünə bağlılığa, milli azadlığa və müstəqilliyə çağırır. Yüksək mədəniyyətə malik vətənpərvər, humanist, işgüzar, dərin düşüncəli pedaqoq, fədakar mədəniyyət xadimi Ərtoğrol Cavidin vur-tut 24 illik (1919-1943) ömür yolu hər mənada gənclərə nümunə sayıla bilər.

“Etüd”, “Uğursuz gecə”, “Bir obraz”, “Vərəmli qız”, “Həyat”, “Dostlar”, “Professorun ailəsi”, “Eqoistin taleyi” kimi əsərlərində ictimai-sosial, mənəvi-əxlaqi məsələlər geniş şəkildə öz əksini tapıb. Ərtoğrol Cavidin 1939-cu ildə tamamladığı və gənclərin maraq dairəsinə sahib olacaq ilk əsəri “Eqoistin taleyi” adlı birpərdəli pyesidir. İlkin variantı “Emirqant, yaxud ­Vətən qatili” adlandırılan pyesdə müəllif iki qardaşın – Nəjmud və Bəkrinin həyat yolunu təsvir edir.

Böyüməkdə olan gənc nəslin nəcib keyfiyyətlər ruhunda tərbiyə edilməsi, onlara çox kiçik yaşlarından müsbət əxlaqi və mədəni vərdişlər aşılamaq Ərtoğrol Cavidin ən mühüm ideallarından biri olmuşdur. Bu isə onun gənclərə Vətənin, xalqın gələcəyi, istinadgah nöqtəsi, ümid çırağı kimi baxmasından irəli gəlirdi. Ona görə də həssas qəlbli şair-dramaturq Vətən övladlarının tərbiyəsi ilə məşğul olmağı və onlardan gələcəkdə yüksək mənəviyyatlı, saf əxlaqlı şəxslər yetişdirməyi təxirəsalınmaz bir vəzifə kimi irəli sürürdü. Bu işin çətinliyi isə Ərtoğrol Cavidin yaşadığı dövr və qeyri-normal ictimai mühit ilə əlaqədar idi. O, elə bir şəraitdə yaşayırdı ki, bu zaman uşaq və gənc­lərin milli ruhda tərbiyəsi ilə məşğul olmaq, onlardan Azərbaycan naminə yüksək ideallı şəxslər yetişdirmək prioritet deyildi. Dövr və ictimai quruluş bu işin əleyhinə idi, hadisələr bu baxımdan öz mənfi təsirini göstərirdi.

Ərtoğrol Cavid atasının yolunu tutaraq həmişə ictimai mübarizədə məzlum təbəqələrin tərəfində olmuşdu. Onda zəhmətkeş kütlələrə dərin rəğbət, Vətənin mütərəqqi qüvvələrinə böyük inam, başqa xalqların mədəni nailiyyətlərini yüksək qiymətləndirməklə yanaşı, xalqı əzən yadlara qarşı dərin nifrət hissi çox güclü idi. Ərtoğrol Cavidin vətənpərvər qayəli əsərlərinin pedaqoji cəhətdən tədqiqi və təhlili sübut edir ki, onun vətənpərvərlik ideyaları zorakılığa, istismara, ədalətsizliyə, cəhalətə, nadanlığa qarşı çevrilmiş doğma Vətənin, xalqın taleyi ilə bağlı olan vətənpərvərlik duyğularıdır.

Hüseyn Cavid “Həsb-hal” əsərində yalnız öz ambisiyalarına xidmət edənləri “buqələmun” adlandırırdı. O yazırdı ki, belə buqələmunlar “Araz kənarına varır-varmaz bir kərə düşünər, hər şeydən əvvəl, özü üçün bir sərmayə arar... İşi yoluna qoyduqdan sonra həmiyyət, qeyrət qanı coşub-daşaraq qızğın, dəhşət-nak nitqlər söyləməyə başlar, iştə kiçicik bir nümunə: “Cəmaət, cəmaət! Vətən, məmləkət xərab oldu”. Göründüyü kimi, əxlaq tərbiyəsindən bəhs edərkən Ərtoğrol Cavid atasının yaradıcılığındakı ideya və amalı üstün tutaraq öz əsərlərində də acgözlüyü, mənsəbpərəstliyi, fərdiyyətçiliyi, riyakarlığı və digər mənfur cəhətləri kəskin tənqid etmişdir.

Ərtoğrol Cavidin folklor mədəniyyəti ilə bağlı araşdırmaları da olduqca təqdirəlayiqdir. O, doğulduğu yurdun el adət-ənənələrini, mədəniyyət nümunələrini, xalq nağıllarını, musiqisini “Xalq poeziyasında yeni mündəricə”, “Müdafiə tematikası”, “Koroğlu” dastanı haqqında”, “Muqum şah” nağılının təhlili” kimi məqalələrində diqqət mərkəzinə çəkmişdi. Rəşid Şəfəq “Şimşək ömrü” adlı məqaləsində (“Mədəniyyət” qəzeti, 25 aprel 1991-ci il) qeyd edir ki, “Ərtoğrol Cavid vaxtilə 200-dən artıq el havasını və xalq mahnısını toplayıb çapa hazırlamışdı. Əfsus ki, onlar işıq üzü görmədi”.

Müştərək işlənərək yığılan və tərtib edilən atalar sözləri, almanaxlar, xalq musiqisi notları kitab halına salınaraq nəşr olunan zaman isə Ərtoğrol Cavidin adının orada verilməsi ya “unudulmuş”, çıxarılmış, yaxud da silinmişdir. Çünki kitablara “xalq düşməni”nin oğlunun adının yazılması kimlər üçünsə təhlükə doğura bilərdi. Əlbəttə, bütün təhlükələri göz önünə alaraq Ərtoğrol Cavidə mənəvi və maddi dəstək göstərən Əziz Şərif, Rəsul Rza, Mir Cəlal Paşayev, Əli Sultanlı, Bülbül, Üzeyir Hacıbəyov, Məhəmməd Tağı Sidqi kimi böyük şəxsiyyətlər də olmuşdur.

Ərtoğrol Cavid həm də rəssamlıq sənətinə yiyələnmişdi. İşıq və kölgə tənasübü, kolorit ustalığı, nikbin və sağlam ruh onun fırçasında öz dolğun əksini tapmışdır. Bu gün Hüseyn Cavidin ev-muzeyində qorunan Mişkinaz Cavidin portreti ona məxsusdur. Bununla yanaşı, gürcü aktrisası Nata Vaçnadzenin, güləşçi Verderin, həmçinin Şekspirin, Bethovenin, Abbas Mirzə Şərifzadənin canlandırdığı “Şeyx Sənan” və “İblis” surətləri Cavidlər ailəsində yetişən bu böyük istedadın fırçaya bələdliyinin aşkar təsdiqidir.

Ərtoğrol Cavid bu gün də ədəbiyyatımızda, musiqişünaslığımızda, eləcə də rəssamlıq sənətimizdə özünə­məxsus yer tutur. Onun şəxsiyyətini və irsini diqqət mərkəzində saxlayan dövlətimiz, ümumilikdə, Cavidlər irsinin qorunması, yaşadılması, öyrənilməsi məqsədilə paytaxt Bakıda və Naxçıvanda Hüseyn Cavidin ev-muzeylərini yaradıb. Naxçıvan Muxtar Respublikasında Ərtoğrol Cavid şəxsiyyəti uca tutularaq onun adı musiqi və bədii sənətkarlıq məktəblərindən birinə verilib, Hüseyn Cavidin ev-muzeyində zəngin irsindən nümunələr toplanıb. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun imzaladığı 2019-cu il 18 aprel tarixli Sərəncama əsasən onun 100 illik yubileyi muxtar respublikamızda geniş şəkildə qeyd olunur. Bu mühüm dövlət sənədi haqsız təqiblərə məruz qalmış, repressiyaya uğramış ulu Cavidin ailəsinə göstərilən diqqət və qayğının ifadəsidir.

“Şərq qapısı” qəzeti
13.11.2019


      Naxçıvan Muxtar Respublikası çoxsaylı qədim yaşayış məskənləri ilə tanınır. Belə qədim tarixə malik yaşayış məskənlərindən biri də Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndidir. Eramızdan əvvəl ikinci minillikdə ətrafı qala divarları ilə əhatə olunan və tarixi qaynaqlarda “Qarahasar” adlanan bu qədim türk yurdu Elxanilər dövründə -XIII əsrdə şəhərtipli yaşayış yeri kimi də qeyd edilir. Möhtəşəm tarixə və mədəniyyətə malik Şahtaxtının böyük tarixi keçmişi, həmçinin burada ilkin məskunlaşmanın hansı tarixi dövrlərə gedib çıxması kimi amillər daim tarixçiləri, arxeoloqları maraqlandırıb. Bu məqsədlə kəndin tarixi yerlərində bir neçə dəfə arxeoloji qazıntı işləri aparılıb, beləliklə də Şahtaxtının qədim keçmişinə ayna tutumaq mümkün olub.

Şahtaxtı kəndinin tarixi keçmişinin araşdırılması və üzə çıxarılması məqsədilə aparılan araşdırmalar və arxeoloji tədqiqat işləri daha çox kəndin şimal-qərb hissəsində yerləşən Şahtaxtı arxeoloji kompleksində həyata keçirilib. Arxeoloji kompleksdə, o cümlədən kompleksə daxil olan və xalq arasında “Govurqala” adlandırılan yaşayış yerində və onun yaxınlığında olan nekropolda ilk dəfə 1936-cı ildə Azərbaycanın görkəmli arxeoloq-etnoqrafı Ə.Ələkbərov tərəfindən kəşfiyyat xarakterli tədqiqat işləri aparılıb və qazıntılar nəticəsində bu abidənin Son Tunc-İlk Dəmir dövrünə, yəni, eradan əvvəl II minilliyin sonu -I minilliyin əvvəllərinə aid olduğu qənaətinə gəlinib. Şahtaxtı arxeoloji abidələr kompleksində geniş halda qazıntı işlərinə isə 1979-cu ildən başlanılıb. Bu tədqiqat işləri 1988-ci ilə qədər davam etdirilib. Həmin tədqiqatlar nəticəsində mədəni təbəqədə tikinti qalıqları, əmək alətləri, gil qablar aşkar edilib. Əldə edilən həmin maddi-mədəniyyət nümunlələrinin bir çoxu ölkə muzeylərində, rayonumuzda yerləşən Tarix-Diyarşünaslıq muzeyində, həmçinin Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində yerləşən möhtəşəm Ermitaj muzeyində qorunub saxlanılır.

Şahtaxtı arxeoloji kompleksində 2003 və 2006-cı illərdə də yenidən kəşfiyyat xarakterli tədqiqat işləri aparılıb, 2007-ci ildən etibarən isə abidədə geniş halda tədqiqat işlərinə start verilib. Həmin qazıntılar nəticəsində Govurqalada xalqımızın ən qədim dövrünün həyat tərzi ilə bağlı çox sayda məlumat üzə çıxarılıb.

Şahtaxtı kəndində-Govurqalada 2014-cü ildə aparılan qazıntılar zamanı eradan əvvəl III minilliyə, tunc dövrünə aid olan labirinttipli unikal qəbir də aşkar edilib. Qazıntı işlərinə rəhbərlik edən arxeoloqlar Azərbaycanda arxeoloji qazıntılar zamanı bu tip abidənin ilk dəfə aşkar edildiyini bildirib, həmin məzarda birindən digərinə keçmək üçün qapılar olduğu üçün ona “labirint” adının verildiyini söyləyiblər. Həmçinin Şahtaxtı arxeoloji abidələr kompleksində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində bəlli olub ki, bu ərazilərdə ilkin məskunlaşma Tunc dövründən daha qədimdə-Eneolit dövründə başlanıb və bu günə qədər də davam edib. Bu da Şahtaxtını nəinki ölkəmizdə, hətta Qafqazda və Yaxın Şərqdə 8 min illik bir zaman kəsimində intensiv yaşayışın sürdüyü bir yer olması baxımından nadir ərazi kimi qeyd etməyə əsas verir.

Ümumiyyətlə, Şahtaxtı kəndində aparılmış və gələcəkdə də davam etdirilməsi nəzərdə tutulan tədqiqat işləri inanırıq ki, xalqımızın ən əski çağlarına aid həyatı, məişəti, yaşam tərzi, adət-ənənələri və inanc sistemləri barədə bizə dolğun məlumat verəcək və bu qədim yerlərin minilliklərdən bəri oğuz-türk yurdu olmasını bir daha göstərəcəkdir.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
03.11.2019


      “Uşaq xəyalların, arzuların ümid tumurcuğu, ailə qalasının misilsiz sevinc qaynağı, cənnətin qoxusunu dünyada yayan yeganə gül, millətin övladı və İlahi əmanətidir”- hələ 20-ci əsrin əvvəlində “Füyuzat” jurnalı belə yazırdı...

Bu gün muxtar respublikamızın bütün rayon və kəndlərində gələcəyə hərtərəfli inkişaf etmiş uşaqların, yeniyetmələrin, gənclərin yetişdirilməsi üçün hər cür imkan və şərait yaradılıb. Belə bir şəraitdə inkişaf etməmək, gələcəyə dünyagörüşlü, bilikli və bacarıqlı, milli irsinə sahib çıxan vətəndaşlar yetişdirməmək mümkün deyil.

Elə milli irsimizin ən nəcib, zəngin sahələrindən biri də milli rəqslərimizdir. Rəqs incəsənətin ən qədim tarixə malik olan sahələrindən və xalqımızın adət-ənənəsini, milli etnik məsubiyyətini tərənnüm edən vasitələrdən biridir. Milli rəqslərimiz dövrünün koloritini, ritmini, tempini özündə birləşdirir. Hərəkət və jestlərlə rəqsin məzmununu təyin edir. Onun cəmiyyətə çatdırılması vəzifəsini daşıyır. Bizim milli rəqslərimizin məzmunu olduqca qiymətli, olduqca böyükdür. Burada hər bir hərəkət ən sadə fikirdən, hisdən başlayaraq dərin duyğuları, iztirabları, sevinci, kədəri, ümumilikdə mənəvi yaşantıları fiziki hərəkətlərlə çatdırır. Bu həm də qeyri-adi ünsiyyət formalarından biridir.

Bizim xalqımız 100-dən çox yallı və rəqsə sahib olmaq kimi bir üstünlüyə sahibdir. Bu rəqslərdə bizim milli ruhumuz öz əksini tapıb. Hər bir rəqsimizin öz xarakteri, özünəməxsus cəsurluq, igidlik, nəciblik, incəlik üslubu var. Məsələn, bizim milli rəqslərimizdə kütləvilik xalqımızın birliyini, sarsılmazlığını, əzm və vüqarını təmsil edir. Oğlan və qızların ifa etdiyi özünəməxsus rəqs elementləri, bizim milli rəqslərimizin böyük məna daşıdığını təsdiqləyir. Kişi rəqslərində diz üstə döyüşmək, barmaq üstə oynamaq öz qoçaqlığını göstərməsi rəqsin dili ilə çatdırılır.

Gəlin və qızlarımızın ifa etdikləri rəqslərdə nazlı baxışlar, incə, hərəkət təsvirləri ismətin, nəcibliyin tərənnümüdür. Təkrarolunmaz gözəlliklər əks etdirən milli rəqslərimizin hər biri özlüyündə bir sənət əsəridir. Çünki bu hərəkətlər təsadüfən yaranmayıb. Bir xalqın mənəviyyatından, düşüncəsindən, dünyagörüşündən süzülərək yetişib.

Müasir dövrdə milli ideologiyamızdan, mənəvi dəyərlərimizdən bəhrələnərək övladlarımızı milli ruhda tərbiyə etməliyik. Çünki bizim milli rəqslərimiz etnopsixologiyamızın daşıyıcısı olaraq xalqımızın tarixini, mədəniyyətini yaşadır. Çevikliyi, cəsarəti, cəldliyi, birliyi şən əhval-ruhiyyəni, təmkini, yumşaq ahəngi və lirikanı, igidliyi ifadə edən “Qazağı”, “Qaytağı”, “Xan çobanı”, “Turacı”, “İnnabı”, “Nəlbəki”, “Uzundərə”, “Şalaxo”, “Dəsmalı”, “Qoçəli”, “Naznazı”, “Vağzalı”, “Yallı” kimi rəqslərimizdə xalqımıza məxsus olan mənəvi-əxlaqi dəyərlər yaşayır. Gəlin övladlarımızı bu rəqslərin verdiyi cəsarətdən məhrum etməyək. Yüz illərdən bəri süzülüb gələn xalqımızın mənəvi kimliyinin təbliğinə elə lap uşaqlıqdan başlayaq.

Amma o da faktdır ki, müasir dövrümüzdə musiqi düşüncəmizin, estetik zövqümüzün formalaşmasına xarici musiqi və rəqslərin də təsiri olub. Çünki informasiya bolluğunun üstünlük təşkil etdiyi bir cəmiyyətdə yaşayırıq. Lakin bu o demək deyil ki, milli rəqslərimizi arxa planda saxlayıb, xarici rəqs və musiqilərin təsirinə düşməliyik. Övladlarımıza xarıcı rəqslərdən öncə öz milli rəqslərimizi öyrətməli, onların zəngin məna daşıyıcısı olduğunu çatdırmalıyıq. Çünki öz xalqının milli dəyərlərindən xəbərsiz olan uşaq, digər bayağı rəqslərin, musiqilərin təsirində böyümüş olar. Biz həm də milli rəqslərimizlə beynəlxalq müsabiqələrdə, festivallarda öz milli kimliyimizi təsdiqləyirik.

Bu gün milli rəqslərimizin təbliği üçün də əlverişli şərait yaradılıb. Məktəbdən kənar tərbiyə müəssisələrində, mədəniyyət evlərində rəqs dərnəkləri təşkil olunur. Həmin dərnəklərdə milli rəqslərimizin təbliğinə diqqət yetirilir. Bu diqqətdən bəhrələnmək, istifadə etmək, yaradılan əlverişli şəraitdə övladlarımızı əsl vətəndaş kimi böyütmək isə biz valideynlərin və müəllimlərin məsuliyyətindən və milli irsimizə sevgisindən asılıdır.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
03.11.2019


      Şifahi ədəbiyyat örnəklərini yazılı ədəbiyyata gətirmək ənənəsi çox qədimlərdən şair və yazıçılarımızın yaradıcılığına böyük uğur qazandırmışdır. Ən yaxşı yazılı ədəbiyyat nümunəsi məhz şifahi ədəbiyyat örnəkləri ilə zəngindir. Şifahi ədəbiyyat yazıçı və şairlərin əsərlərində fikir və ideyanı oxucuya asan yolla çatdırmaq üçün əsas silah idi. Yəni xalqa lazım olanı elə xalqın dilində çatdırmaq daha məqsədəuyğundur. Digər bir tərəfdən, şifahi ədəbiyyatı yazılı ədəbiyyata əsas dayaq hesab edən yazarlar öz milli kökünə, soyuna dərindən bələd olan insanlardır və onu qoruyub saxlamağın, gələcək nəsillərə ötürməyin bir yolunun da bu üsul olduğunu çox gözəl bilirdilər. Onlar həm də əsərlərinin dil-üslub xüsusiyyətlərinin sadə və anlaşılan olması üçün xalq yaradıcılığı janrlarından istifadəyə daha çox diqqət edirdilər.

Nəsimi, Füzuli, Mirzə Fətəli Axundzadə, Seyid Əzim Şirvani, Hüseyn Cavid və onlarla digər sənətkarımız xalq yaradıcılığı qaynaqlarına dönə-dönə müraciət etmişdir. Bu gün də zəngin poeziyamızı, dramaturgiyamızı və nəsrimizi xalq qaynaqlarından kənarda düşünmək, təbii ki, mümkün deyil.

Ölməz sənətkar Hüseyn Cavidin istər lirik, lirik-epik şeirləri, istərsə də mənzum və mənsur dramları atalar sözləri, məsəllər, yeri gəldikcə, bədii aforizmlərlə də çox zəngindir. Bu hikmətli sözlərin əksəriyyətində qəhrəmanlıq, həyat sevgisi, mübarizə eşqi, nikbinlik, əməyə məhəbbət, insanpərvərlik, sülhsevərlik, ağıl və mərifət kimi gözəl xüsusiyyətlər təbliğ edilir:

Kəssə hər kim tökülən qan izini,
Qurtaran dahi odur yer üzünü;
Altun qədəh cənnət olsa – qırmalıdır,
Cəllad yüz min tövbə qılsa, kəsməlidir əllərin;
Ölüm var ki, həyat qədər dəyərli,
Həyat var ki, ölümdən də zəhərli.

Böyük Cavid məşhur atalar sözlərindən, hikmətli kəlamlardan da istifadə edib. Bəzən bu ifadələri olduğu kimi saxlayıb, bəzən də poetik əlavələr edib. Məsələn:

“Cahan igid ərlərindir, qorxan gözə çöp düşər”.

Yaxud:

“Hər gecənin bir səhəri var” atalar sözünü poetikləşdirərək “Hər gecədən doğar bir Günəş” kimi işlədibsə, “Zimistan çəkməyən bülbül baharın qədrini bilməz” kimi hikmətli sözün məzmununu saxlamaqla onlara yeni forma verib:

Qara bulud sarmayınca səmanı
İnsan duymaz günəşdəki səfanı.
Bahar əldən çıxmayınca anılmaz.

Və ya “Qara günün ömrü az olar” atalar sözünün məzmununu saxlamaqla yeni formada işlədib:

“Kədərli günlər qara bulud kimi tez gəlib keçər”.

Xalq yaddaşında yaşayan “İki könül birləşsə, qoparar dağı-daşı” kimi atalar sözündən: “İki könül birsə, diləklər də birdir” şəklində işlədir. “Silah mərd igidə yaraşıqdır” atalar sözü isə“Silah mərd oğula bir arkadaşdır” şəklində öz uğurlu poetik ifadəsini tapıb.

Yazıçı və şairlərimiz folklor örnəklərini bəzən öz əsərlərində olduğu kimi işlədir, süjet xəttində, motivlərdə əsaslı dəyişikliklər etmirlər. Bəzən isə hər bir yazıçı və şair düşüncə dünyasını, estetik üslubunu təyin etmək üçün folklor örnəklərinə müraciət edir ki, bu da mətnin alt qatında folklorun görünməsidir. Bu halda müəllif qarşısına qoyduğu ideyanı qeyri-ixtiyari mənsub olduğu xalqın folklor mirasına baş vurmaqla həll etmiş olur. Bu mexaniki müraciət digər yazarların əsərlərində olduğu kimi, Hüseyn Cavidin bir çox əsərlərində, o cümlədən dramaturqun “Şeyx Sənan” faciəsində daha geniş şəkildə özünü göstərir. Lakin müşahidələr nəticəsində aydın olur ki, çox hallarda atalar sözləri, hikmətli ifadələr Cavidin əsərlərində dəyişdirilərək verildiyi kimi, olduğu kimi də işlədilib. Məsələn:

Güclü gücsüzdən intiqam almaz.
Tək əldən səs çıxmaz.
Məncə fürsət qanadlı bir quşdur,
Kim ki, əldən uçursa, sərxoşdur.
Hər dərd üçün, şübhəsiz, bir çarə var,
Biri ölməzsə, dirilməz birisi... və sair.

Dramaturqun “Knyaz” əsərində də yetərincə atalar sözü işlənib. Haqq-ədalətin itib yoxa çıxdığı bir vaxtda Cavid qəhrəmanının vasitəsilə el yaddaşında yaşayan bir kəlamı xatırladır. Knyazın qəddarlığına dözə bilməyən Anton, nəticədə, haqqın qalib gələcəyinə ümid bəsləyir. Ədib qəhrəmanın gələcəyə ümidini el kəlamı ilə belə ifadə edir:

Gedəlim, haqq sözü haqsız nə qanır,
Gedəlim, haydı, əvət, haqq alınır.

“Haqq verilməz, alınar”, “Haqq nazilər, ancaq üzülməz” atalar sözləri kiçik leksik fərqlərlə bu fikirlərin kökündə dayanır.

Xalq ədəbiyyatından – folklordan bəhrələnən dramaturqun öz hikmətli ifadələrinə də əsərlərində tez-tez rast gəlinir: Məsələn: “Əsl qəhrəmanlıq yara bağlamaqdır, abad etməkdir”.

Hüseyn Cavidin əsərləri ağız ədəbiyyatının ilkin janrlarından olan alqış və qarğışlarla da zəngindir. Dramaturq bu nümunələri obrazların dili ilə təqdim etməklə qədim türk dünyaduyumunu ifadə edir və bununla da türkün tarixən zəngin kökə və adət-ənənəyə malik olduğunu sübut etmiş olur. Xalq dilində belə bir alqış var: “Kərəmin, lütfün əskik olmasın!” Bu alqış “Knyaz” əsərində Kintoya gül dəstəsinin pulu verildikdə belə ifadə edilir:

Knyazın əskik olmasın kərəmi,
Var olun!

“Ana” dramında Səlma ananın monoloqunda da alqışlı misralara rast gəlirik:

Get, arslanım, get, sevindirdin bəni,
Oğlum, şadikam etsin Allah səni!
Ah, yürəyim sanki dönmüş məşələ,
Ya Rəbb! Təhəmmül ver, səbr əta eylə!
Hər anayı et bənim kibi dilşad!

Və ya:

Gül rəngin afət görməsin, solmasın!
İsmət! Heç bir günüm sənsiz olmasın!

Böyük dramaturq əsərlərində obrazların ağrı-acısını, haqsızlığa qarşı qəzəbini ifadə etmək üçün qarğışlara da müraciət edir. Bəzi türk xalqlarında qarğışlar “bəddua” da adlanır. Hüseyn Cavid qədim türk dünyaduyumunu öz əsərlərində olduqca ustalıqla təqdim edir. Belə ki, türklərdə duanın, yəni alqışın müsbət təsirinə inanıldığı kimi, bədduanın, yəni qarğışın da gücünə, böyük təsirinə inanırlar. Bu inancın nəticəsidir ki, məzlumların, yetimlərin, gücsüzlərin, xüsusilə də ata-ananın qarğışlarından çəkinilir. Qarğışların bu baxımdan funksiyası insanları pisliklərdən, zərərdən, şərdən, harama meyil etməkdən uzaq tutur. Beləliklə, qarğışlar həm də yaxşılığı təşviq etmə gücünə malikdir.

Hüseyn Cavid el arasında məşhur olan “Ata-ananın alqışı alqış, qarğışı da qarğışdır” kəlamına uyğun olaraq bəddua haqda türk dünyaduyumunda mövcud olan fikirləri “Şeyx Sənan” əsərində gürcü qızı Xumarın dili ilə ifadə edir. Qeyd edək ki, Xumar gürcü qızı olsa da, onun fikirləri və sədaqəti türk millətinə xas xüsusiyyətdir. Ana-ata vəsiyyətinə əməl etmək, əməl olunmayacağı təqdirdə ana-atanın bədduasına tuş gəlməkdən qorxu lap qədimdən məhz türklər arasında yayılmış bir inancdır. Xumarın fikirlərində xristian dininə məxsus elementlər türk inancı daxilində verilir:

Cümlə əhval əyandır iştə sana,
Çarə yoq, çarə yoq, gözəl Nina!..
Tutmasam annəmin vəsiyyətini,
Tutacaq sonda bədduası bəni.
Bana söylərdi daima: “Yavrum!
Ərə getmək həyat için uçurum...
Yoqdur erkəklərin vəfası, Xumar!
Yerin olsun fəqət manastırlar”.

Hüseyn Cavid mənsub olduğu xalqın milli-mənəvi dəyərlərini sevməklə yanaşı, onu həm də qoruyub saxlamaq kimi müqəddəs missiyanı yerinə yetirirdi. Belə ki, şifahi yaradıcılıq nümunələrinə əsl sənətkar kimi yanaşma böyük şairin yaradıcılığında bariz şəkildə əks olunub. Cavid epik və lirik janrlarda yaratdığı mükəmməl poetik nümunələrdə həm də xalqımızın məişət və mövsüm mərasimləri ilə bağlı adət-ənənələri canlandırıb. Bu ənənələrin bəzilərini obrazların dili, hadisələr vasitəsilə təqdir etməsinə baxmayaraq, bunlardan zərərli adət-ənənələrin icrasına tənqidi münasibətini də bildirir.

Qeyd edək ki, türk tayfaları arasında lap qədimdən məişətlə bağlı bəzi mərasimlərin özəyini müxtəlif adətlər təşkil edirdi. Bunlardan biri də toy mərasimidir. Belə ki, toyun başlanğıcı qızbəyənmə ilə başlayardı. Bu da oğlanın ana-atasının rəyi, istəyi əsasında öz həllini tapardı. Bəzi ailələr qızı var-dövlətinə, bəziləri əsil-­nəcabətinə, bəziləri qızın iş-güc bacarmasına, çox az ailə isə qızın xoşrəftar, tərbiyəli və digər müsbət cəhətlərinə əsas insani dəyər kimi diqqət edərdilər. Ümumiyyətlə, bu məsələlərdə oğlanın və ya qızın rəyi soruşulmazmış. Bu məqam görkəmli dramaturqu da hər zaman narahat etmiş, odur ki, əsərlərində bu adəti obrazların dili ilə tənqid etmişdir. “Maral” əsərindən bir parçaya diqqət edək:

“Turxan bəy: Xayır, oğul bənimsə, xəbərsiz iş tutmaz! Onun için bir qız bulmuşam ki, röyasında belə görəməz. Həm gözəl, həm ana-babasının bir tanəsi, həm də son dərəcə zəngin.

Nadir bəy: Bəncə gözəllik zevqə aid bir şeydir. Sərvət isə insanı pək məsud edəməz. Bir də bir qızı sərvəti için deyil, dilxah və tərbiyəli olduğu için alırlar.

Turxan bəy: Nadir! Heç bir hiss, heç bir qüvvət, heç bir yer yoq ki, orada altın, gümüş rol oynamasın. Əmin olunuz ki, dünyanın bütün izzəti, bütün səadəti ancaq para ilə əldə edilə bilir.

Nadir bəy: Əvət, hər şey para ilə əldə edilir; illa fəzilət və insaniyyət!”

Hüseyn Cavid əsərlərində xalq ədəbiyyatından bəhrələnən aşıq yaradıcılığına münasibət də özünü göstərir. Məlum olduğu kimi, aşıqlar hər zaman xalqın dərd-sərini toylarda, el yığıncaqlarında saz çalıb oxumaqla ifadə etməkdən çəkinməyiblər. Əslində, onu evinə dəvət edəni şənləndirmək aşığın üzdə görünən fəaliyyəti idi. Aşıq oxuduğu mahnılarında xalqın dərd-sərini, dövrdən, hakim dairələrdən narazılığını ifadə edirdi. Dövrün, zamanın xalqa vurduğu yaraları, kasıblıq, xanların, bəylərin özbaşınalığı, dünyanı fəth etmək uğrunda fatehlərin tökdüyü qanlardan doğan nifrət aşıqların repertuarında yer alan əsas mövzular olub. Bu məqam böyük Cavidin əsərlərində də öz əksini tapır. Onun “Maral” əsərində Turxan bəyin məclisini şənləndirmək üçün çağırılan Aşıq Sultan oxuduğu havalarda qoşmalardan istifadə edir. Əvvəlcə sevginin insana yüksək mənəviyyat bəxş edən bir duyğu olduğunu ifadə edən qoşmalar söyləyir:

Vicdanları parlaq tutan sevgidir,
Sevgisiz könül ya daşdır, ya dəmir...
Bir könülə iki sevgi yaraşmaz,
Könül bir, sevgi bir, böyük Tanrı bir...

Aşıq Sultan aşıqlıq sənətindən irəli gələn müqəddəs missiyanı – xalqın təəssübünü hər şeydən üstün tutaraq onu müxtəlif zamanlarda incidən, ağrıdan məqamları söylədiyi qoşma vasitəsilə belə ifadə edir:

Nə buldular İsgəndərlər, Çingizlər?!
Qanlar töküb, canlar yaqıb getdilər!
Cihanı titrədib alt-üst etdilər,
Qanlı bir iz bıraqdılar ellərdə.

Hüseyn Cavid xalqın yaratdığı örnəklərdən geniş miqyasda bəhrələnən böyük sənətkar idi. Araşdırmalardan da göründüyü kimi, görkəmli dramaturq mənsub olduğu Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərlərini sevən, hər bir xalq yaradıcılığı örnəyinin daşıdığı funksiyanı dərindən bilən və onların gələcək nəsillərə ötürülməsinin vacib məsələ olduğunu hesab edən sənətkardır. Elə ona görədir ki, böyük şair-dramaturqun ən kiçik əsərlərində belə, xalq ruhu yaşayır.

“Şərq qapısı” qəzeti
01.11.2019


      Bildiyimiz kimi, hər peşənin, sənətin özünəməxsus çətinliyi, gözəlliyi, bəhrəsi olur.. Musiqi səsi eşidərkən sanki ürəyimizdəki arzular qanad açıb uçacaqmış kimi göylərə ucalır, məşəl kimi alovlanır, ruhumuza məlhəm olan musiqi qəlbimizi ovsunlayır. Bir sözlə, hər birimizin dinləməkdən yorulmadığımız musiqi ruhun qidasıdır.

Xalqımızın milli sərvəti sayılan musiqi alətlərimiz zənginliyi və müxtəlifliyi ilə seçilir. Ulularımızdan yadigar qalan milli musiqi alətlərimiz qədim dövrlərdə yaranıb, təkmilləşərək dövrümüzə qədər gəlib çatıb. Bu alətlərdən biri də yaşı min illərlə ölçülən, qədim çalğı aləti olan zurnadır. Şahbuz rayonun da bu sənəti davam etdirən sənətsevərlərimiz var. Onlardan biri də Tarverdi Hüseynovdur. Bu mövzu ilə bağlı Tarverdi müəllimlə həmsöhbət olduq. Məlum oldu ki, bu sənət ona atasından yadigar qalıb. Deyir ki, atam Bürcəli Hüseynov Şahbuz rayonunda yaxşı tanınmış sənətkar olub. O, uzun illər, yəni, 35-40 il zurna çalmaqla məşğul olub. Balaca yaşlarımdan atamın evdə zurna çalmasını eşidərək məndə də bu nəfəsli alətə həvəs yarandı. İlk dəfə 10 yaşım olanda atamın çaldığı zurnanı götürərək ifa etməyə başladım. Elə o vaxtdan da özümü sınamağa başladım. Sonra həvəsimi görən atam mənə yeni zurna aldı. Və mənə ustadlıq edərək bu sənətin bütün sirlərini öyrətdi. Elə o vaxtlardan da bu sənətə qəlbən bağlandım. Ancaq musiqiyə olan dərin marağım sayəsində zaman-zaman mən klarnet, tütək və tulum kimi nəfəsli alətləri də ifa etməyi öyrəndim.

Həmsöhbətimiz bu qədim çalğı alətinin tarixi və quruluşu ilə bağlı da maraqlı məlumat verir. Tarverdi müəllim, qeyd edir ki, bu alətin üç min ilə yaxın yaşı var. Zurna haqqında Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq dastanı olan “Koroğlu”da da məlumat var.

Deyilənlərə görə, bu aləti keçmişdə qara rəngli öküz buynuzundan hazırlayıblar. Elə bu səbəbdən də xalq arasında ona “qara zurna” adı verilib.

Quruluşuna gəldikdə isə alətin tərkib hissəsi gövdə, maşa, mil, dil, tağalaq və qapaqdan ibarətdir. Uzunluğu 280-300 mm olan gövdə, indi əsasən, ərik ağacından hazırlanır. Onun üzərində səkkiz üst pərdə, baş tərəfə yaxın isə bir alt pərdə açılır. Gövdənin enli “ayaq” hissəsindəki pərdə həmişə açıq qalır. Gövdənin diametri altıncı pərdədən başlayaraq tədricən artır və gövdə ayaq hissədə konusvari şəkil alır. Gövdəyə alətin baş hissəsi tərəfindən söyüddən hazırlanmış haçaşəkilli “maşa” salınır. Onun vəzifəsi səsi nizamlamaq və gücləndirməkdir.

Mənə elə gəlir ki, bu alətdə ifa olunan musiqini hər kəs dinləmək istəyər. Azca musiqi duyumu olan hər bir insana bu səs doğma və əzizdir.

İfa yerinə gəldikdə isə onu deyə bilərəm ki, Azərbaycan xalqının ənənəvi toylarını, xüsusən də Naxçıvan toylarını qara zurnasız təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Çünki milli yallılarımızın əksəriyyəti zurna ilə ifa olunur. Bu da insana daha çox xoş təsir bağışlayır.

Rayonumuzda, eləcə də muxtar respublikada keçirilən dövlət səviyyəli tədbirlərdə, festivallarda, toylarda zurnaya daha çox üstünlük verilir. Mən və oğlum da tez-tez təşkil edilən bu tədbirlərin, şənliklərin daimi ifaçısıyıq.

Həmsöhbətimiz deyir ki, son vaxtlar bu sənətə gənclər arasında maraq da artıb. Sənətin sirlərini öyrənmək istəyənlər çoxdur və sevinc hissi ilə deyə bilərəm ki, mənim öyrətdiklərim də az olmayıb. Mən həm də uzun illərdir ki, Şahbuz rayon Uşaq Musiqi Məktəbində müəllim kimi çalışıram. Və elə ilk fəaliyyətimə də bu məktəbdən başlamışam. Hal-hazırda bu sənətin sirlərini öyrətdiyim 6 şagirdim var. Onlara zurnanın notla necə ifa edilməsini, çalınmasını, rəqslərimizi və bununla yanaşı, muğamları, xalq bəstəkarlarımızın əsərlərini dərindən öyrədirəm.

Qədim musiqi aləti zurnanın gənclərə sevdirilməsi, gələcək nəsillərə çatdırılması üçün hər zaman səylə çalışmışam və bundan sonra da çalışacağam ki, bu sənətə olan maraq illər ötsə də belə, azalmasın.

Sonda onu demək istəyirəm ki, zurna və digər qədim musiqi alətlərimizi heç zaman unutmamalıyıq. Bu alət ulu babalarımızdan bizə qalan qiymətli milli dəyərlərdən biridir. Gəlin, çalışaq ki, toylarımız qara zurnasız, balabansız olmasın. Bu işdə hamımız əlbir olmalı, hər yerdə və hər zaman qədim musiqi alətlərimizi təbliğ etməliyik.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
27.10.2019


      Şərur rayonunun Tənənəm kəndi qədimliyi yaşadan, maddi-mədəniyyət nümunələri ilə seçilən yaşayış yerlərindəndir. Naxçıvanda ən qədim insan məskənlərindən sayılan və dəniz səviyyəsindən 1.500 metr yüksəklikdə olan «Qazma mağarası» kənddən 3 kilometr Cənub-Şərqdə yerləşir. Mustye mədəniyyəti dövrünə – eramızdan 100-80 min il əvvələ aid edilən bu abidənin nəinki Azərbaycan, həmçinin, dünya arxeologiyasında ilk insan məskənlərin dən biri kimi özünəməxsus yeri vardır.

Mağara girəcəkdə 6 metr və hündürlüyü 2 metr olan dəhliz şəklində uzanır. 12-ci metrdə 2 qola ayrılır, qurtaracağı ilə girişi arasındakı hündürlük fərqi 10 metrə çatır.

İndiyədək abidənin 6 mədəni təbəqəsində arxeoloji qazıntılar aparılıb, tapılan 17 mindən çox heyvan sümüyü götürülərək tədqiq edilib, onların bəzilərindən ov və əmək alətləri kimi istifadə edildiyi müəyyənləşib. Abidədən tapılmış 874 ədəd, o cümlədən, 780 ədəd dəvəgözü, 93 ədəd çaxmaq daşı, 1 ədəd tuf daş məmulatlar da maraqlıdır. Məmulatlar arasında istehsal tullantılarının tapılması mağara sakinlərinin burada daşdan və heyvan sümüklərindən müxtəlif alətlər hazırladığını göstərir. Əmək alətləri əsasən, qaşovtipli alətlərdən və itiucluqlardan ibarətdir. Onlar forma və xüsusiyyətlərinə görə Azıx və Tağlar Daş dövrü abidələrindən əldə olunmuş əmək alətləri ilə bənzərlik təşkil edir.

Ərazidən, eləcə də ətraflardan aşkar olunmuş yaşayış yerlərinin qalıqları, nekropollar da sübut edir ki, kənd ən qədim insan məskənidir.

«Tənənəm» yaşayış yeri eyni adlı kəndin əhatəsində yerləşir və ərazidə tapılan çəhrayı rəngdə bişirilmiş şirli və sadə saxsı qab məmulatları yaşayış yerinin eramızdan xeyli əvvələ aid olduğu qənaətini təsdiqləyir.

Hər tərəfdən dağlarla əhatə olunan qaya üzərində yerləşmiş «Cənnətqaya» yaşayış yeri də kəndin tarixinin öyrənilməsində mühüm əhəmiyyətə malikdir. Adıçəkilən yerə tutduğu ərazinin adı ilə «Ağzirət», yaxud «Qəsəbə» də deyirlər.

Kəndin qədim insan məskəni olduğunu təsdiqləyən digər bir abidə isə «Qarouş» (bəzi tədqiqatçılar bura «Qaraquş» da deyirlər) yaşayış yeridir. Bu ünvan Tənənəm kəndinin Şimal hissəsindədir. Yaşayış yeri iki dərədə yerləşmişdir və indi mövcud olmayan bir dağ çayının hər iki sahilini əhatə edir. Deyilənlərə görə, buradakı dağ çayı elə gur axırmış ki, bu taydan o taya keçmək o qədər də asan deyilmiş. İndi həmin çayın yatağında çağlayan «Ağbulaq», «Qoşabulaq» və «Xan bulağı»ndan kənd sakinləri içməli su kimi istifadə edirlər.

Tənənəmin tarixinin qədimliyinə daha bir sübut e.ə. III və II əsrlərə aid edilən və kəndin Cənub-Şərq qurtaracağındakı uzunsov bir təpənin üzərində yerləşən «Tənənəm nekropolu»dur. Nekropolun Şərqində «Divlər», Cənub-Şərqində isə «Şəndin» deyilən yerlər mövcuddur. Bu yerlərdə qədim insanların yaşadığını göstərən məskənlərin qalıqları var.

Yerli sakinlərin və arxeoloqların dediyinə görə, kəndin hansı yerini qazırsan, çoxlu qədim əmək alətləri, küp qəbirlər çıxır. Şübhəsiz ki, küp qəbirlər daha qədim dövrlərdən soraq verən tapıntılardır. Hətta elə küp qəbirlər var ki, çox böyük olub və onun içərisində iki insan dəfn edilib. Bəzi küplərdən isə taxılın saxlanması üçün istifadə edilib. Bu gün Tənənəm qədimliyi qoruyub saxlamaqla tariximizə öz işığını salır.

“Nuhçıxan” İnformasiya Agentliyi
27.10.2019


      Hüseyn Cavid ədəbiyyatımızda romantizm ədəbi cərəyanının, milli romantik şeirin və mənzum faciənin banisi, böyük şair, yazıçı və dramaturqdur. Milli poeziyamızda fəlsəfi lirikanın təkrarsız nümunələrini yaradan ədib mənzum faciələri və tarixi dramları ilə tanınıb. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev deyib: “Hüseyn Cavidi Şərqin Şekspiri adlandırırlar. Ancaq onu, bəlkə də, Höte ilə müqayisə etmək düzgün olardı. Əsərlərindəki fəlsəfi fikirlərinə görə, ola bilsin, Cavid Şekspirdən də yüksək səviyyəyə qalxmış adamdır. Xalqımız, tariximiz nə qədər yaşayacaqsa, Hüseyn Cavidin irsi də o qədər yaşayacaqdır, yaratdığı əsərlər Azərbaycan xalqının milli sərvətidir”.

Hələ 30-cu illərin əvvəllərində adı dillər əzbəri olan Cavid 1937-1956-cı illər arası, hətta 1981-ci ilə qədər böhtan və iftiralara məruz qalır. Həqiqətən, ulu öndər Heydər Əliyevin imzası ilə 1981-ci il iyul ayı